Paisaia biziaren tailua Bizkaian I: mendi/ibai bailaretako ondare aldakor bezain oldarkorra. Europako Jardunaldiak (2017)

Ondarearen Europako Jardunaldiak izan direla eta, aurton Paisaiaren gaia puri-purian eduki dugunez, Foru Aldundiak Hitzaldi-zikloa antolatu zuen: Bizkaiko Paisaien Eraikuntza izenburuarekin. Bizkaiko Foru Liburutegian bildu ginen hizlari eta entzule batzuk bi egunez; 2017ko urriaren 26an eta 27an, .azken arratsalde horretako aurkezpenak, hain zuzen ere, euskaraz zuzendu zirelarik.

 

Kultura eta natura, lurraren eta itsasoaren artean; antzinako testigantza anitzak

Izan ere, eta gure ikuspuntutik zentratzen badugu, azken boladan gorputz hartzen duten oinordetzak presentzia estetikoz bilduak berragertzen zaizkigu lurralde zein paisaien itxura, kolore, usain eta ukimenezko ehunduretan. Humano bihurturiko lurralde-eremu horien beste interpretazio sinboliko bat xahutzen du estetikaren ikuspuntuak; produktiboaz, ekonomikoaz, politikoaz edota soziokulturalaz ere agian haratago doana. Horrela gure izateko arrazoiak (kolektiboarenak, oro har) aurkituko ditugu beti mendiaren, nekazaritza-lurren, industrializatutako eremu zen tokien, parke naturalen eta bereziki babesturiko barrutien artean, honako joera orokor honen baitan lurraldearen urbanizatze prestua atzemango dugularik eta hortaz, hiri-lurraldearen patua ere begitanduz.

Bizkaiak berariazkotasun izugarria erakusten du paisaiaren azterketa estetikoak habian jarri ahal izateko eta berauei bultzada emateko. Inguruek aldakortasun handia dute, era berean, euren ezaugarri eta baldintzatzaileetan, gizakiaren denbora-bilakaeraren eta beronek medioarekin izandako harreman estuak (eta batik bat gatazkatsuak) bitarteko. Azpian leudekeen sedimentuzko estratuek elkarri eraginez irristapenak, tentsioak eta tolesturak sortzen dituzten heinean horrek guztiak ingurunearen estruktura elkar eragileak ere mamitzen ditu. Horrela egituratzen dira katea trofikoak eta beraien erpinean antropizazioz loturikoak, kultura eta gizarte batzuen/anitzen erroak fundatzen dituztenak.

Izatez, Paisaia kontzeptu edo gako-hitz deritzoguna gure baitan irudikatzen diren espazio jakin batzuetako bizimoduaren lekukotasunaren ezaugarri ulerkorrak lirateke; guztiz antropikoak berauek, komunitate konkretu batek modu kontziente nahiz inkontzientean bereganatuak eta hortik askatzen ditugun proiekzioak. Paisaia apenas daukagu guregandik kanpo, gure intuizio korapilatu eta konpartituetatik at, sentipenezko adierazpen horiek bilakatzen direlarik lurraldeen sinbolo. Aldaketa geologiko edota biologikoen denborazko ibilbideek milaka, milioika urteko presentziak utzi badizkigute ere historiak berak (historiaurrea barne) ludi honetan gizakia existitu den unetik baino ez du eragin. Hain zuzen, gizaki aldra edo talde horiek bizitza lekuekin kate iraunkor mordoak ezarri dituzte eta horien emaitza mateial/ezmateriala Paisaia genuke.

 

Bizkaiko ingurumarietan barne: <buruan orlegi…>

“Larre berdeak, etxe zuri teila gorriak,

jendarme auto bat bidean,

bildots artean pasatzen”*

Joseba Sarrionaindia idazlearen olerki honetan, orokorki Euskal Herrian eta duda barik Bizkaian bertan ere aurki ditzakegun ingurune/paisaia batzuen ikusmira bukolikoa eskaintze da lehen lerroan baina segituan, delako irudi idilikoa desagertzen eta ezabatzen da zeharo, ustezko ‘paisaia’ horretan egon beharko ez zen ikur arrotz eta arraro xamar bat derrepente agertzen zaigulako (jendarme autoa); bildots artetik iragaten, gainera. Zoriontasun, bozkario eta bakezko pentsamendua, utopiaz betea, gure adimenetik azkar ezabatzen zaigu, beste egoera-errealitate guztiz desberdin baten santsuak buruak asaldatuz.

Sarreratxo honen ostean berehala ulertuko genituzke Bizkaiko ingurugiroan ere aurki ditzakegun eraldaketa historiko/estetiko eta adimenezko nabariak. Itsas ondoko sistema litoraleko lerroari angelu kasik perpendikularren direkzioan ditugun ibaien arroen artean, Bilboko metropolia erdi-erditik longitudinalki partitzen duen Ibaizabal-Nerbioi itsasadarra genuke. Alabaina hasiberritan, Urduñako mendikate basatietatik sekulako kotak milaka mendeetan leundu dituzten ur-saltoekin beheragoko lautadetara jaisten doa indar, kemen, abiadura eta maiz intentsitate bortitzaz neguan, udaran errekastoa baino ez litzatekeena. Behin baino gehiagotan behe-lainoz erabat estalia, perfil zorrozdun harkaitzek putzu ilun-zuri bilakatzen dira barandaren ertzetik begiratuz. Jaioberritan, beraz, geroago korronte geldoa izango den errekaren lehenengo egun-argitaratzea <soineko xuriz jantzia> sumatuko dugu, laino horren azpian hasten garelarik, seguruenik, gure barren-barreneko paisaia liluragarriak nozitzen. Beluago, laborantzako larreak ere bustiko ditu; <arbasoen baratzaren ondoan> alegia, gizalanaren arrasto, usadio eta elementu franko aurkitzen hasten garenean, baserri etxaldearen arketipo-irudi estetiko/arkitektonikoak ere hor dirauela.

1.- Ondarearen Europako Jardunaldiak, 2017ko Paisaiaren gaia dela eta plazaraturiko kartel eta txostenak.

2.- Nerbio ibaian gora. Lanbro finez hornituriko giro xelebreaz blai, ikusizkoa ez denaren keinuari arreta hartzen diogunean.

3.- Egun argiturik, bertatik hauteman ditzakegun ibai uhintsuaren mendeetako salto eta pasabide makartsuak.

* XVIII. mende amaiera eta XIX. mende hastapeneko istorioa, Bordaxuri ezizenaz deitzen zuten Martin Larralderen pasarte beltza (poeta galerianoarena), bertsotan bildua eta gure egunetan Ruper Ordorikak kantuz emana.

FIKZIOA eta HIRIA ELKAR(bana)TZEN DIRENEAN…

Aurtengo urri lehenengoaren hastapen-asteko 5ean eta 6an, urrenez urren, Nazioarteko Kongresu-jardunaldiak izan ditugu Bilboko alde zaharreko BilbaoArte produkzio artistikoaren zentroan, hain zuzen ere: <<FIKZIO – HIRIA>>. “’ZINEMA-PAISAIAREN’ ESPAZIOAK, ARKITEKTURAK ETA ESTETIKA URBANOAK” lemapean.

Bilboko Udalaren laguntzaz BilbaoArte zentroaren bitartez, ekimen honetan Euskal Herriko Unibertsitateko (UPV/EHU) erakunde anitzek hartu dute parte (Arte Ederren Fakultateko Unibertsitate Hedapeneko Dekanordetza, Eskultura Saila, Pintura Saila, Marrazketa Saila, Artea eta Teknologia Saila, Gizarte eta Komunikazio Zientzien Fakultatea, bertako Ikus-entzunezko Komunikazioa eta Publizitatea Saila, gehi bizpahiru ikerketa taldek); era berean Extremadurako Unibertsitateak (UEX) eta Euskal Herriko Antropologia Aplikatuaren Elkarteak. Bi egunez, gonbidaturiko zenbait adituk jardun dute hizlari bezala, mahai inguru atseginak ere izan ditugularik, pelikula-dokumental baten emanaldi komentatua, sarrera eta amaierako hitzaldiak eta horrez gain, modu paraleloan baina ideia programatikoari atxikia garatu den <HABITARE> argazki-erakusketa txit interesgarria, Blackkamera tailerraren ahalegin oparoaz.

 

Proposamenaren sinopsi laburbildua

Modernitatea deitzea erabaki izan den denbora-tarte sekularraren baitan (batik bat ezein kultur adierazpenetan, arteari propioki dagozkionak barne, arkitekturakoak, e. a.), kontenplazio estetikoa bera analisi esparrua izatera heldu zen une horretan, alboan zeuzkan kategoria guztien segidarekin elkar jokoan, sorkuntza eta birsorkuntza garaikidearen oinarriak ezarri ziren, gerora forma plastiko eta tekniko konkretuen bitartez hiriaren eta espazio (urbanoaren) ideietan islarik franko utziko zutenak. Kontzepzio haietariko batzuk antzinatearen denboraltasun historikoetan barneratzen zituzten euren sustraiak, bertatik abiatuz zenbait zedarri teoriko eraiki zirelarik, zilegitasun eta gorpuzte materialaren erronka lehiakorraz. Era honetan hiri-modeloak barneratu zituzten (utopikoak nolabait, agian ‘ameslariak’ eta beste hainbat ‘posibleak’) baina horrez gain gizartean garatu beharreko bizitzaren parametroak ere (urbanoak), horren guztiaren errepresentazioak laster baimentzen zituzten heinean.

Paradigma horiek garai espezifiko bati zegokion egiteko moldearen gidalerroak eta aldi berean baseak finkatu zituzten, zientziaren energia progresibo kasik amaigabearekin, makina-teknologia bihurtua bere aldaera anizkoitzekin; berauek ‘magina’ eta ikuskizun zinez modernoak egokitu zituztelarik errealitate zinematografikoz blai zeuden hiriaren fikzio-paisaietan. Zinema-hiriaren eta zinema-paisaiaren pantaila handian atzemaniko irudiak zinemak aurkezten zizkigun hirien mito modernoei hauspoa eman zieten, metropoli hiri erraldoiak apurka zein azkarrago hezurmamitzen zihoazen neurrian, hirigune eta periferia bortizki industrialduetan. Halako toki espazioek, aitzitik, ‘hiritartasunaren’ ideologia egitura-emaileak kolokan utzi zituzten. XX. mende berriarekin batera arrazionalismo abanguardistaren ustezko ortodoxiak kemen ‘organiko’ eta garbizaleak maila desberdinetan pribilegiatu zituen arte, iragandako ‘heterodoxiak’ ezabatzeko ilusioak gidaturiko eraginkortasun eskasaz.

Alabaina, berriro ere gizaldi aldaketak markatu zuen beste inflexio puntu adierazkor batek bere baitan onartu zuen fantastikoak bilakatu zitezkeen irudien errepresentazio sena; berauek irudizko ‘imaginarioak’ bete betean eragin zituzten, konbentziozko egikeraz postmodernitate gisa ezagutu eta izendatu zen aparatu kultural eraikiaren magalean (beste izenorde ia sinonimoen parean). Bitartean, testuinguruak are eta konplexuagoak egiten dira mundu birtualak eskaintzen dituen ‘monitoreen’ zirrikituetatik so, ‘itzal-kortina’ gordina ‘egi’ hauskorra bilakatzeko bidean. Metropolisetik Matrixera gindoazela, ‘hiri mirakuluetatik’ pasa gara, infernuetara jaisten diren ate eta zulo gaiztoak bailitzan, etorkizuneko oroimena fikzio-hiri boteretsuak sostengatzen eta transmititzen duenean.

 

Ekarpen honetan kolaboratu dute: Luis Bilbao Larrondo eta Amaia Lekerikabeaskoa Gaztañaga (Kongresu-jardunaldiko Presidentea –lehena– eta Idazkaria –bigarrena–)

 

Jarraian; programak eta publizitatea:

Gros auzoko zabalgunea (III): Zurriolako lehen lerro eraikietan…

Espazio publikoaren urbanizazioak itsas bazterreko fenomeno urbanoari lotura emango lioke bai Grosekin eta baita Zurriola zein Kursaal aldeko ur-fronte enblematikoekin ere, distantziak salbu, Bilboko Abandoibarran Guggenheim museoarekin eta Euskalduna Jauregiarekin gertatzen den edo gertatu denaren antzean.

Proiektu global horrek, itsas lerroko hirigintzaren tratamenduaz gain ekipamenduen afera eta auzoetako antolakuntza egokituko lituzke. Horretarako ezinbestekoa ikusten zen konkurtso publikoa, kalitatezko proposamen arkitektonikoak itsas bazterreko espazio esanguratsuen tratamendu sinboliko eta adierazgarriarekin bateratuko lituzkeena. 2007an Donostiako alkateak mugarri urbano lez funtzionatuko lukeen hotelaren alde apustua egiten zuen bitartean, Xabier Ezeizabarrena surf-taldeak, liburutegia eta bestelako jarduerak posible egingo zituen eraikin askozaz apalagoa eta publikoa hobesten zuen, itsasoko olatuekin zuzeneko elkarrekintza edukiko zuen espazioan (Euskal Herriko Unibertsitatean, Donostiako Arkitektoen Goi Eskola Teknikoan irakasle diren Juan José Arrizabalaga eta Iñigo Viarek esku hartu zuten proiektua planteatzeko orduan).

1. Construcción de muro, 1922 (p.194)

2. Zurriola 1950 (p.191)

1-2. Zurriolako hondartzako eta ur-fronteetako obrak XX. mendeko lehen erdian, 1922an eta 1950ean urrenez urren, hona ekarri ditugun argazkietan.

 

Hiriaren eta itsasoaren arteko borrokan interes kontrajarriak

Iraganera itzuliz, Zurriola aldeko itsas bazterreko espazioan egon ziren, baita ere, huts egindako zenbait asmo urbanistiko, XIX. mendeko amaiera eta XX. mendeko hasiera artean. Besteak beste, Goikoa udal arkitektoari enkargatu zioten 1883an Zurriolako pasealekuko lurretako plano bat altxa zezala erakusketa probintziala antolatzeko, eraikinaren kokapenerako azalera libre utziz. Proiektua ez zen aurrera eraman, Udalak beste obra urbanistiko batzuk baitzituen egiteke urte horietan. Baina une horretan bertan partikular batek beirazko jauregi bat eraikitzeko baimena eskatu zion Udalari, Zurriolako hondartzan bainuetxea ezartzeko. Jauregiak pasealekua izango zuen bere ingurumari guztian eta horrez gain zaldain-zubi estali bat ere atxikia, zenbait metro irteten baitzen kostaldetik itsasora. Ideia honek Kontxako hondartza izan zuen lehenengo eta behin kokagune aproposa, baina badiako ainguralekua eta portuaren proiektuak donostiarren pentsamenduan zeuden oraindik, lehenago esan dugun hiri komertzialaren eta turismoari zuzenduriko hiri ikuspegiaren arteko eztabaida beroetan. Beraz, Zurriola aldeko zabalgunearen aukerak ikusirik, bertako parajea aintzakotzat hartu zuten. Nola edo hala, itsas bazterrean hiriko zonalde horretan aurreikusi zitzaketen arazoak ez zituzten, dirudienez, dimentsio egokian aztertu eta erreflexionatu.

3. p. 86 (Lafarga, 1869; Kortazar, 1864; Zurriola)3. Zurriolako itsasbazterra hartuko zuen ahaztutako proiektu urbano batzuen planoak (1831, Kortazar 1864, Lafarga 1869).

XX. mendea hastearekin batera, 1900ean Kursaala, udako antzokia, neguko jauregia eta lorategiak, aisialdirako saloiak eta hotela bilduko zituen konplexua eraiki nahi izan zuten Zurriolan, ingurunea hiri-altzariekin eta arkitekturatxoekin egokituz (iturriak eta kioskoak). Ordurako, hiri turistikoaren ideiak indar harturik, erabat busti zituen donostiarren mentalitateak. Kursaalaren ideia, beraz, bizi-iturri garrantzitsua izango zen Donostiarentzat, urte horietan zeukaten dilema ikusita. Zeren eta udatiarrak erakartzea jadanik ez zen nahiko eta negurako ere hiri atsegina bilakatu nahi izan zuten; bai udako eta beste urtaroetako hilabeteetan ere turista dirudunak espero zituzten eta. Batzuk Zurriolako pasealekua proiektu honek hobetuko zuela defendatzen zuten. Beste batzuk, aldiz, ur ertzeko eraikinek itsasoaren eta hodeiertzaren ikuskizuna oztopatuko zeudelakoan zeuden, Kontxan zeuzkaten lehen ikusitako ardura berberekin. Proiektuaren aldekoek Zurriolako pasealekuaren onurak erakusten zituzten, itsas bazterraren balioztapenak ibaiaren beste aldeko hiri historikoarekin eta zabalgunearekin bat egingo zuelakoan, kostako lerroaren norabideak betiko irekiz:

4. p. 28 (Urumea bis)4. Urumea ibaiaren bokalea Zurriolako azken zuzenketak burutu ostean.

Kursaalarekin batera 1912an Itsasoko Perlaren administrazio kontseiluak Zurriolako zabalgunea burutu ostean bertako hondartzan bainuetxe berria kokatzeko eskaria egin zuen, Kontxako beste bainuetxearen gutxi gora beherako erreprodukzioa izanik, batik bat eraikinaren tipologia arkitektonikoaren aldetik. Garai hartan Kontxako bainuetxeak zeuzkan antzerako dorreak Zurriolan ere agertzeak, Kursaalaren aldameneko espazioan, ez zion Udalari inolako poztasunik eman eta pasealekuak itsasora zeuzkan bista oparoak zeharo murriztuko zituela argudiatu zuten berriro ere.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

5. R. Moneoren Kursaal eraikina, gaur egunekoa, zubiko dorretxo esanguratsuekin.

Gros aldean izandako anabasa erlatiboa izango da Antiguako lurzoruaren erabilera nahasketarekin konparatuta, itsas bazterreko espazio lauetan; Donostian industriak edukiko zuen agertoki oparoena izan baitzen XIX. mendearen hasieran eta erdialdean. Hortik aurrera, lehenengo itsas lerro baliotsuetatik industria aldentzea lehendabiziko eginbeharra izango zen, periferiako zonaldeetan ustez ezkutaturik. Denborak aurrera egin ahala, periferia industrial horrek izaera metropolitarra aldarrikatuko du, ibaiertzetako ur-fronteen urbanizazio prozesuak eraginez.

66. Antiguako ikuskizun industriala (negu elurtua) itsasbazterreko lurzoru lauetan.

Gros auzoko zabalgunea (II): lokartuta geldituko zen hiri berriaren aztarna

Itsas bazterreko azalera horretan burutu ez ziren egitasmoen artean Sagües auzoko lorategi-hiriaren proiektua izango genuke. Bertako etxebizitzen kondizio txarrak salatzen zituzten, itsasoak eragiten zuen hezetasunagatik eta mendi magaleko pilaketaren eraginez. Bilboko metropolian ‘errekartia’ deitu zitzaion ezker-aldeko zonaldearen antzean, itsusitasun eta zikintasun urbanoez gain egonezin ‘moralak’ ere (komatxo artean) pilatzen ziren Sagües-en.

Langile etorkinak bertan bizileku umilak zituzten baina marxistak eta ‘bizitza txarreko’ jende aldrak ere bertan zeuzkaten euren ‘habiak’. Hori agerian gelditu zen auzunea kasik utzik gelditzerakoan, gerrate zibilean tropa faxistak Donostian sartzearekin batera. Hortik aurrera, Sagües auzoaren eraispena aldarrikatzen zen behin eta berriro, ‘langile gizajoak’ bertatik atera eta etxe argi, higieniko eta alaiagoetara eramateko asmoz, ea horrela tabernetan eta ‘bestelako bilera guneetan’ gutxiago egoten ziren (poliziak ere bertaratzea sail samarra zeukan zenbaitetan, Trintxerpera eta Pasaiara alde egiteko aukerak emanez). Erregimen faxistaren ideologiak, beraz, zio bikoitzak argudiatzen zituen. Alde batetik, txirotasun materialari ‘pobretasun morala’ gainjartzen zitzaion, eta bestetik Donostiako itsas bazterreko paisaiaren irudi urbano paregabea oztopatzen zuen Sagües auzoak (alderdi estetikoak, hortaz, alderdi moralekin nolabaiteko elkarrizketa zuen). Sagües-en desagerpena derrigorrezko kontua bilakatu zen Udaleko botere berri faxistarentzat.

Ategorrieta-Groseko zabalguneetan aurreikusita zegoenez, lorategi-hiria eraikitzea zilegi jo zuten Sagües-en eta horrez gain beste zenbait azpiegitura: dimentsio handiko piztina, solariuma eta hondartzarekin konexio zuzena izango zuten terrazak, batzuk euria ekiditeko estalkiekin. Eraikuntza itsasoko lehenengo lerrora hurbiltzeko ideia hau ere Machimbarrena udal ingeniariak 1945ean argitaraturiko liburuan agertzen da, burutu gabe gelditutako beste hamaika proiekturekin batera, aurreko sarreretan adierazi dugun legez. Pasaiarako korridore metropolitar horretan Intxaurrondo edota Altzako zonaldeetan ere etxebizitza merkeen kooperatiba babestuak eraikiko zituen erregimen politiko frankistak, erakutsi nahi izan zuten interes sozialaren lekuko. Hauetariko asko ‘hiriak libre utzitako zirrikituetan’ aldapetako lurzorurik marjinatuenetan jaiotzen ziren bitartean. Pasai Donibanetik Pasai Antxoraino doan bide-gurutzean ere aglomerazio industriala agertuko zen Altzatik oso hurbil, etxebizitzen tartean funtzio industrial peto-petoak nabarituz.

1. p.156 urbanizacion Ulia1. Ulia mediko magaletako urbanizazio-planak, XX. mendekoak.

2. p.148 barrio Sagües2. Sagues auzoan Machimbarrenak proposaturiko egitasmoen behin-behineko marrazkia.

XX. mendeko hirugarren herenean murgilduz, 1963. urtean Uliako zonaldearen urbanizaziorako ideien lehiaketa deitu zuten, Donostiako sutearen eta ondorengo zabalguneen urtemugei jarraipena emateko (1813, 1863 eta 1963). Luis Peña Ganchegui, Francisco Bernabé eta Gonzalo Vega de Seoane arkitektoek Sagüesko auzunea barnebiltzen zuen aurreproiektua aurkeztu zuten, itsas bazterrean dorre batzuekin ordenatzen zuten espazioan. Mendi magalak eta zuhaiztiak ere tentuz tratatu zituzten, eurek espresuki jakinarazi zuten gisan. Kuriosoa izanik ere, teleferikoa eta parkea ezarriko zituzten Ulia mendian, arteetako eta zientzietako pertsonaia ospetsu batzuentzat lur-sailen erreserba eginez. Udalari eskaria egin zioten lur-sail hauek mundu osoan ezagunak ziren aditu batzuei oparitzeko (filosofiako, arteko edo zientziako jakitun handiak), beraien presentziak Donostiako bizitza kulturala eta zientifikoa asko aberastuko zuelakoan. Parkeak bi zonalde edukiko zituen azpiegitura kulturalak sortzeko, distantziak salbu, beste baten ikusiko dugun Oteizaren Ametzagainako hilerriaren aurrekari ‘espiritual’ gisako deskribapen ‘sasi poetikoak’ eginez eta beti itsasoaren presentziaz baliatuz.

Jarri beharreko ekipamenduen artean, beraz, zentro zibiko eta erlijiosoaz gain eskolak, haurtzaindegiak, aire libreko antzezpen eskenatokiak, museoa, kirolen jauregia, estalitako piztinak eta Monpas-eko begiratokia zeuden. Komertzio zentroak, janari-dendak, artisautza, hotelak eta aisialdirako guneak izango zituen, den-dena lorategiekin horniturik, Sagües-eko gune historikoan eta itsas bazterreko Ulia magalean nolabaiteko gizarte elitista guztiz burujabea sortu asmoz, antzinako ‘zikinkeria’ urbano eta morala ezabatzeko. Basotxo batetan kokaturiko camping-a eta lurzoruko aldapari egokituriko eraikinak ere agertzen ziren aurre-proiektu amestuan, lorategi-hiriaren antzeko ideia birsortuz, baserriak aspalditik Euskal Herriko mendi-magaletan txertatu izan diren moduan (inguruarekiko eta paisaiarekiko errespetua agertzen zuen Peña Gancheguik, bestelako nahien gainetik).

XX. mendea iraganda, ‘kaletik hain gertu’ eta aldi berean ‘hiritik horren urruti’ legokeen Ulia mendiaren berreskurapenari bultzada eman nahi izan zion Donostiako Udalak 2007an, parkearen eraberritze lanetarako plangintza bereziaren barruan. Izan ere, aisialdirako espazioa izaten jarraitu beharko zuen Uliak, itsas bazterreko paisaiaren balioak aintzat hartuz. Urgull, Santa Klara eta Igeldoko interbentzioekin batera kontsideratzen zen Uliako operazioa, Donostiak itsas bazterrean dituen ingurunerik baliagarrienen bateratasunerako. Ondare kulturalaren eta naturalaren arrasto ikusgarriak anitz dirauten parajeetan (paisaia etnografikoak), itsas kultura horren balioztapenak ‘sentsibilitate handia’ eta ‘zementu gutxi’ eskatzen baitzuen.

Sagües-era itzuliz, itsas bazterreko espazioetan parke berria eraiki nahi izan zuen Udalak 1990ko hamarkadaren hasieratik, Zurriolako pasealekua berriro ere Monpas-eko puntaraino luzatzeko nahia erakutsiz. 1999an bertan behera utzita, 2003an espainiar estatuko ministerioak finantziaziorik ez zuela emango adierazi zuen. Iritzi kontrajarriekin bada ere, berreraikuntza definitiboan zubitxoen edo pasabideen bitartez mendiko eta kostaldeko ibilbideari lotura ematea hobetsi zuten. Era berean, Sagües-eko itsas bazterreko espazio hutsa urbanizatzeko ideiak ere XXI. mendeko hasierako urteetan etorriko ziren Udalak deituriko aurre-proiektuen lehiaketa publikoan. Kataluniatik eta Euskal Herritik helduriko arkitektoen, ingeniarien zein hirigintza eta paisaiaren eraiketaren adituek konposatzen zituzten taldeen proposamenetatik bost aukeratu zituzten. Gaur egungo gizarteak eskatzen dituen ekipamenduen eta kulturak goraipatu duen estetika postmodernoaren lekuko, kristalezko eraikinak, dorreak, talasoterapiako zentroak eta pasealekuak erakusten ziren maketetan eta argazki muntaia zein irudi birtualetan. Astigarraga eta Lasarteren ‘faro urbanoak’ inpaktu handia produzitzen zuen ingurunean, diseinua atsegina izanda ere. Ábalos eta Herrerosen ‘Uliako atearen’ kasuan ere diseinua izan zen baloratuena. Sola Susperregi eta Ruiz Lacasaren proiektua ondo txertatzen zen bertako espazioan, Ramos eta Ortiz de Zarateren ‘erremate eskultorikoa’ bozketa publikoan lehenengo gelditu bazen ere, EMBT-ren ‘Mendia imajinatzea’ lemapean aurkeztuak ez zuen arrakasta handirik izan.

4

3

5

3-4-5. Sagues aldeko itsasbazterreko hiri-altzari eta elementu sinboliko batzuk, Donostiako paraje zein ur-fronte preziatuenetako pieza xelebreenetatik estetikoki eta ikonografikoki urruti geldituko liratekeenak.

Gros auzoko zabalgunea (I): itsasoari irabazitako lurretan sortutako hiria

Urumea ibaiaren eskuinaldeko ertzean, Ekialdeko zabalgunearen jarraipena izan zen Gros edo Kursaal-ekoa. Grosen Lagasca ingeniariak ere Kortazarren zabalguneko traza geometrikoari jarraipena ematea planteatu zuen, ez bakarrik Urumea ibaia bideratuz baizik eta Ulia mendiaren azpiko hareatza zabaletan itsasoari lurrak irabaziz, hiri historikoaren ezkerraldean.

Bertako obra nagusiena Salamankako pasealekua izateak eraikitzeko udalerriak zeuzkan arauetan aldaketak eragingo zituen, ur-fronteetako paisaiak babesteko asmotan. Izan ere, ‘ekialdeko zabalgune’ horretan Santa Katalinako pasealekurantz ematen zuen lehenengo etxaldean, ur-fronteko lerroari jarraituz, arkudun eraikin handia kokatu nahi izan zuten, “Gran Fonda Kursaal” deituko ziotena.

1. Propuesta para Gros, p.1571. Gros auzoko zabalgune planak.

2. p. 246 (Gros, Lagasca, 1873)2. Gros auzoko zabalgune planak (Lagasca, 1873) eta auzunearen itxura XIX. mende bukaeran.

 

Urteak iragan ahala…

1889ko hurrengo lehiaketan, teknikari bat baino ez zen aurkeztuko, hirigintzaren aldetik sona larregirik gabeko planoarekin. Luis Aladren arkitektoak aurkeztu zuen Gros auzoa antolatzeko <<Itsaso aurrean>> izeneko proiektua. Urumea ibaiaren eskuinaldean Zabalgunearen hedapen bitxia proposatzen da, 15 urte lehenago Lagasca ingeniariak Zurriolako hondartzari lurrak irabazteko aurkeztutako eskemari nolabait uko eginez. 1892an Kostako murrua eraiki zutenean hondartza ere erabat txikituko zuten, azalera hori are eta urriagoa izanik Zurriolako urbanizazioaren ostean (1911). Hori ikusirik hondartzaren berreskurapenerako proiektuak bultzatuko zituen Udalak hurrengo urteetan eta hamarkadetan, 1944an Zurriolako lur-muturraren eraikuntza-lanak hasiz. Lau urte beranduago bertan behera geldituko ziren, behar ziren harriak Monpas-eko harrobitik ezin zituztelako atera[1].

33. Duela hamarkada gutxi Zurriolako hondartzan buruturiko ibaiaren kanalizazio lanak.

Bestela, hastapenean zeuzkaten premisak gehiegi eraldatu gabe aurrera segitu zuen Kortazarren zabalgunearen eraikuntzak XX. mendeko lehen urteetan. Antzinako Santa Katalina auzoan, ibaiaz bestaldean Groseko zabalgunea hasi zen planteatzen Urumeako kanalizazioaren ostean, Zurriola ere hartuz. Han ere tailerrak eta biltegiak zeuden finkatuta XIX. mende amaieratik, Ulia mendiaren azpiko langileen etxebizitza gutxi batzuekin batera. Ondoren ikastetxeak, hiltegia, ospitalea, zezen-plaza, komentu erlijiosoak eta tranbiaren geltokiak agertuko dira. Alabaina, familia bakarreko txalet batzuk ere baziren itsas bazterrean, Inazio deunaren elizaren inguruan. Etxe hauetako asko desagertuko dira Zurriolako zabalgunearen obrak hastearekin batera. Auzunea klase apalari begira proposatu bazen ere, klase ertainak eta dirudunak hartuko zuten itsasoko lehen lerroak aprobetxatuz. Honela, urbanizazio proiektua baino itsasoari irabazitako lur guztien ustiapen osorako programa bilakatuko zuen Sociedad Inmobiliaria del Kursaal erakundeak.

Era berean, lorategi-hiriko arauak aplikatu zituen Udalak Kursaaleko etorbidearen eta itsasoaren artean eraikitzeko falta ziren lurzoruetan. XX. mende horretako hasieran, Donostiako auzunerik inportanteenetarikoa izateko aukerak zeuzkan Grosek, kondizio urbanoen aurreikuspenak aldatu zituztenean. 1919ko lehen lehiaketan saridunik ez bazen izan, 1922koan Machimbarrena eta Díez de Tolosana izan ziren irabazle. Erdiguneko enparantza batek itsas bazterreko txaletak ordenatuko zituen zezen-plaza eraitsi ostean, azkenean itsasadarreko lur-sail libreek zezen-plaza mantentzea posible egin zutelarik.

 

Grosetik Ategorietarantz…

Grosek izaera oso konplexu eta kaotikoa hartuko zuen aurrerantzean, antzinako estrukturen eta urbanizazio berriagoen elkar bizitzaren korapiloaz, traza urbanoaren morfologian atzematen ziren funtzio sozial, ekonomiko eta sinbolikoekin batera. Burgesiaren zabalgune zabalak langileen espazio murritzagoekin egiten zuen topo, garajeak eta tailerrak nahastuz. Ulia azpirantz jarraipena izango zuen XX. mende erdialdeko urteetan Ategorrietaraino[2] helduz. Bertan mantentzen ziren baserri eta nekazaritzako lurrak elementu arbuiagarriak bihurtuko ziren laster, txalet etxeez eta lorategiz inguraturiko errepidean. Donostiako erdigunerako eta baita Pasaiako porturako distantzia txikiak kontrakotasunak adierazten zituzten; Pasaia aldeko industriaren bilakaerak agintaritza zuen klase aberatsak espazio urbanoan islatzen zituen adiera sozialak oztopatzeko edo aldrebesteko arriskua baitzeukan, klase apalagoen eta langileen ezarrerarekin. Helbururik behinena itsas bazterreko espazio berri hauen apaingarritasuna zela dudarik ez, dentsifikazio prozesuen inpaktuak ekiditeko. Aipaturikoa Ulia mendiko funikularrarekin eta tradiziozko erabilera berreskuratu edo berrasmatuekin batera (denbora-pasako guneak, baserritxoak, merienda-tokiak, e. a.). Hala ere, auzune proletarioak izango ziren aurrerantzean paper erabakigarria jokatuko zutenak. Horrela, anabasa tipologikoan etxebizitzak, familiabakarreko bizitokiak eta komentuak aurkituko genituzke, Ulia mendiaren magalean eta errepidearen alderdietan, Pasaiara doan metropoli korridore populatua irudikatuz: Ategorrieta, Intxaurrondo, La Paz, Bidebieta, Altza, eta Herrera besteak beste. Paisaian inpaktu bortitzena duen eskualde urbanoa (batez ere 1960-1980ko hamarkadetan).

44. Ategorrieta partean kokaturiko hiri-altzari bereziak, erlojuak.

55. Errepidearen ondoan jarritako ‘Ate’ eskultorikoaren argazkiak norabide batean eta bestean.

[1] Mende erdi pasatuta, 1993an Zurrriolako hondartzaren berreskurapena gauzatuko zen lur-muturra definitiboki eraikiz, Zurriolatik Sagües-eraino doan litoraleko pasealekuarekin batera.

[2] Izenari omen eginez, Iñigo Pagolak diseinaturiko Atea edo Garaipenaren Arkua eskultura publikoa kokatu zen 2008an. Gorriz margoturiko marko karratuaren gisan, lurzoruan iltzaturik ongietorria egiten dio bisitariari, Donostiara barneratzeko momentuan ikuskizun espazial eta sinbolikoa emanez bertako bide-gurutzean.

Itsas bazterreko espazio urbanoaren egituraketa eta eraiketa (VIII): bihotzetik apika aldenduz industriari zirrikituak egingo zizkion hiria

Ikuspegi materialista eta produktibotik turismoaren ‘kultur industria’ sostengatzeko Kantauri itsasoak eta Urumea ibaiak ureztaturiko balio handiko paisaien esplotazioa premiazkoa zen Donostian, bertara heltzeko garraiobide eraginkorren laguntzaz. Itzelezko kontrakotasunak txertatuz, meategietatik itsasorako zein ibairako garraioak eta altzairuaren industria behar-beharrezkoa zuen Bilbok, ondorioz itsasadarrari eta burdinadun mendiei loturiko estetika industrial oparoa garatuz. Donostian aldiz arrazoi berberarengatik ezinbestekoa zen, esan bezala, industria begietatik ezabatzea. Hala ere, XIX. mendeko 80. hamarkadan bazen lantegirik Donostian, itsas bazterreko ur-fronteetan estilo, estetika eta funtzio nahasketa adierazkorrak suertatuz.

Industria gehientxoenak itsas merkataritzarekin, salerosketako produktuekin eta itsas garraioarekin elkartutako jardueretan zebiltzan. XIX. mende horretako azken urteetan fabrika handi samar batzuk udalerrian bertan hartuko dute lekua, Antiguako Benta Berrin. Lizarriturry xaboiak, Louit jangarriak, Kutz garagardoak[1], La Fe, La Providencia edota La Esperanza zein Rezola zementuei[2] gas fabrika eta Tabacalera gehituko zaizkie, azken hau lehendabizi Atotxan, tren geltokiaren ondoan eta gero Amaran. Trena ere garrantzitsua zen udatiar gehiago erakartzeko eta langile etorkinak ekartzeko[3]. 1887an Donostian funtzionatzen zuen tranbia urbanoak ere hirigunetik Pasaia eta Errenteriako zona industrialetara erraztuko zuen bidea, laster Elgoibar, Eibar eta Bilbora iritsiz. Orografiaren eraginez, hiri-guneetan sartzeko ibaiarekiko norabide paraleloak mantendu dituzte trenbideek Donostian, horrek ere espazio urbanoaren konfigurazioa zeharo baldintzatuz.

 

Industriaren hari edo gida-lerro ikusezinak

Aparatu industriala, hortaz, neurri batean inportantea izan da Donostian, nahiz eta sinbolikoki eskenatoki urbanoaren irudietan presentziarik larregi ez eduki. Oriako ibarrean adibidez papertegiek erakutsi zuten irudi homogeneoaren aldean, Donostiako heterogeneotasuna salatuko digute zenbait autore eta adituk.

Hiriko industriaren ikur inportanteenetakoak, hala ere, Urumea itsasadarraren ertzetako gas fabrika eta tabako fabrika izango ziren. Biak ere publikoak kontsideratuak, gas fabrika hiriko argiztapenaren berrikuntzari lotu zitzaion zuzenki hasiera batean. Bordier Marcet sistemaren bitartez, paretetan finkaturiko edota soketatik zintzilikaturiko ehunen bat farol zeuden jada 1861ean (1908an argiztapen elektrikoak aurrekoa ordezkatuko zuen arte). Fabrika berriaren instalakuntzak, izan ere, bizpahiru tokiren artean aukeratu behar izan zuen Urumearen bi alderdietan. Azkenean, Amara aldeko padurak aukeratu zituzten, urbanizazioaren aurreikuspenetatik erabat aldendua. Lengoaia estilistiko klasizistaren lekuko, Joaquin Lopetegik bi isuriko teilatua zuen ‘L’ antzekoa planteatu zuen, hormigoi armatuzko bobedak zituena, beste zenbait labe eta ikatza gordetzeko biltegiekin (Pasaiara heltzen zen Asturiaseko ikatza).

11. Tabako fabrika berreskuratua (barrualdeko patioa, 2016ko argazkia).

Tabako fabrika ere XIX. mendeko azkenaldi horretan eratu zen (1878), R. Kortazar arkitektoak hamar urte lehenago eraikitako tabako-biltegia ordezkatuz. 1881eko eraikina Mauro Serret-ek proiektatuko zuen, Egia auzoko San Frantzisko pasealekuan ezarriz (Urumea itsasadarraren ertzean eta tren geltokiaren ondoan). 1913an inauguratua, fatxada esanguratsuetan eta elementu apaingarrietan ukitu plateresko zein modernistak nabarmentzen zaizkio, batik bat sarrera nagusiko portada monumentala azpimarratuz (koroa erreplublikarrak atearen goialdea presidituz). Modelo industrial petoak baino errege fabriken antzeko morfologiaz, Gipuzkoako eta, oro har, Donostiako industri ondarearen adierazgarririk esanguratsuenetako honek zehazki antolatzen zituen lanerako espazio arrazionalak, jauregi-lantegien estetika industriaren formula arkitektonikoekin elkartuz. Gaur egun, kultur eta arte-adierazpideen erakustoki izatearen funtzioaz zorionez berreskuratua, Donostian bultzatu nahi diren proposamen artistikoen proiektu zabalagoaren baitan.

Orotara, benetan eskasak dira itsas ondoko edota ibaiertzeko lantegiak erakusten dizkiguten argazki edo margoak, kasurako Bilborekin alderatuz. Donostiaren estanpa sinbolikoetan bestelako eraikinek eta paisaiek ordezkatzen dute industria arbuiagarriaren lekua. Aitzitik, etxebizitza dotoreak eraikitzeko itsasoari lurra irabaztea ametsik errepikakorrena izaten zen, Kortazarren planoak imajinatuko ez zituen beste zabalgune proiektuak ugarituz bai itsas bazterrean eta baita hiri-paisaia esanguratsuak erakusten zituen ibaiaren ertzetan. Horietako bat Ekialdeko zabalgunea izango zen, Urumearen bokaleko ezkerraldean itsasora gerturatuz. Era berean, Amarako zabalguneak Santa Katalinako zubitik Ehungarren Urtemugako enparantzarainoko lur-sailak hartuko zituen, hain zuzen ere Santa Katalinako zubiak itsasaldean eta ibaiertzetan planteatzen ziren interbentzio urbanoen mugarri lez funtzionatuz. Urumeako ertzetako okupazioan trenbideak berebiziko garrantzia izango zuen bitartean.

Zabalgunearen eraikuntzaren bigarren fasean hiria Amara alderantz luzatuko zen Santa Katalina eta Ehungarren Urtemugaren enparantzaren artean, 1859an Amaran portua ezartzeko erreserbatuak zeuden lurretan. Ibaiaren lerrokatzearekin eta zabalera murriztearekin batera Frantziako pasealekua eratuko zuten, jauregitxo moduko eraikuntza uniformeekin inguruan lorategi-espazioak zeuzkatelarik. Linea hurbileko trenaren geltokia jarri zen ibaiaren paraleloan, zabalguneko bi etxaldeek okupatuko zuten lur-sailetan. Urte hauetako egitasmorik errepresentagarrienak ibaiertzean eta beronen bokalean urari espazioa irabazteko buruturiko obrak izango lirateke seguruenik, bai Urumearen ezkerraldeko eta eskuinaldeko Kortazarren zabalgunearen ondorengoak (Ekialdekoa, Amarakoa, Antiguakoa edota Grosekoa) erraztuko zituzten lurzoru mordoa irabaziz.

Era berean, Udalak Urgull mendia erosi eta itsas bazterreko Paseo Berria bultzako zuen. Ekialdeko zabalguneak Urumearen eskuinaldean urbanizatuko zituen lurrek Kursaaleko zabalgunearen oinarri izango ziren, hurrengo urteetan Gros auzoko eraikuntzak bideratuz. Zabalgune txiki baina garrantzitsu honek hiria itsas bazterrarekin lotzeko zuen esangura agerian utziko du, pasarte zinez emankorretan. Urgulleko itsas bazterreko espazio naturalaren berreskurapenaz gain, aurretiaz banatutako espazioen artikulaziorako eta limiteen ezarpenerako egokiak ikusten dira parke edota lorategi erako gune publikoak, hainbat eremuen arteko erlazioak eta elkarrekintzak baldintzatuz.

2

2. Donostian Urgull mendia inguratzen duen Paseo Berriaren hasiera, J. Oteizaren pieza eskultorikoa eta auto-aparkalekuarekin aldamenean.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

3. Paseo Berriaren hastapeneko gaur eguneko arkitekturak, Aquarium eraikinaren gainean.

4. d. Oteiza 14. Oteizaren burdin pusketa eskalaz handituaren ikuskizuna ingurumari txit korapilatsuan.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

5. Paseo Berriko baranda eta Urgull azpiko harkaitzetako kurba uhintsuak.

[1] Eugenio Elgariestak proiektatu zuen hormigoi armatuzko eraikina 1921ean, Pasaiako portuko industrien eraikuntzan lan egin zuen arkitektoa. Hasieran Ategorrieta inguruan bazegoen ere (aldamenean lorategiak eta zuhaiztia zuela, jendearen aisialdirako itsas bazter horretako zonarik oparoenetakoa), Benito Kutz Strassburgoko garagardoen eta izotz fabrika Antiguara eraman zuten, industri kontzentrazio handia bertan agertu ondoren. Zeuzkan hiru gorputzei dorre adierazgarria gehitzen zitzaioan, garaiko tipologia arkitektoniko espezifikoak jarraiki. Prozesu produktiboaren beharrizanak antolaketa bertikala eskatzen baitzuen. Benta Berriko lur-sailetan etxebizitzen kokapen masiboarekin arrasto horiek guztiak desagertuko ziren, Donostiako itsas bazterreko paisaiaren presentzia fisikoak betirako ezabatuz.

[2] Portland zementuek planta berria jarri zuten Añorga aldean 1901ean. 1929an labe modernoak eta beste zabalgune batzuk burutuko zituzten, enpresa sozietate anonimoa bihurtzearekin batera. Lantegi eta bizi-tokiaren arteko sinbiosiaren lekuko, langileen koloniak egitura industrialekin zuen elkarbizitza ikonografia aldetik ongi adierazten zen kasu hauetan (tximiniak eta elizako kanpandorrea, batik bat, teilatuen gainetik altxatuz).

[3] Tren geltoki zaharra 1863. urtean eraiki zuen Letourneurek, ia hogei urte geroago konpondua. Trenbidea estaltzen duen markesina Eiffel ingeniari frantses ospetsuaren tailerrak diseinatu zuen.

Itsas bazterreko espazio urbanoaren egituraketa eta eraiketa (VII): hiri-ingurumariko parajeetara joz

Aristokrazia eta burgesiaren handitasunaren adierazle Igeldo eta Ulia mendietako zein Martuteneko jolastoki eta parke jostagarriak ere izango dira[1]. Mende bat iraganda, Ulia mendia Zurriolako hondartzatik Pasaiako porturaino iristen den natur parkean barneratu da. Martuteneko “Campos Elíseos” jolas-parkea ere desagertua da eta Igeldo mendia izango da, hain zuzen ere, XIX. mende amaieran eta XX.aren hasieran loratu zuten asmo aitzindarien jarraitzaile bakarra, funikularra eta Kontxaren badia gaineko bista ederrak turistentzako gauzarik erakargarrienetakoa izanik.

11. Ulia mendiko Balea-zainaren harkaitza, gaur egun landareri eta zuhaizti artean ezkutaturik, XX. mende hasierako argazkietan zuen itxurarekin.

Duela ehun urte sortu zuen elkarte pribatu berberak kudeatzen du gaur ere, alegia bere garai honenetako xarma kostata eutsi nahian. Garaiko berrikuntza eta aurrerapen tekniko eta teknologikoen[2], bisitarientzako liluragarritasunaren eta paisaia zein ingurune natural esanguratsuen arteko sintesia baitziren jolas-parkeak, hiru elementu horiek Donostian itsasoaren gertutasunarekin osatuz, ur bazterreko parajeetan[3]. Ulia mendian esate baterako, 1907an parkeari bultzada emateko transbordadore funikularra jarri zuten, airez mendiko mutur batetik bestera jendea garraiatzeko altuera hartatik ikustatu zitekeen panoramaren balio erantsiarekin[4]. Izan ere, lorategiak, ur-jolasak, pasealekuak, tenisean eta beste kiroletan jostatzeko zelaiak, jatetxeak, landetxea[5], tranbiaren edota denbora-pasako trenbide elektrikoen[6] eta bestelako azpiegituren artean bertako historia propioarekin ustez harremana zeukaten antolamendu tematikoak izan zuten nolabaiteko presentzia, Donostian itsasoarekin eta ur-fronteekin izandako hartu-emanak gogora ekarriz.

22. Balea-zainaren harkaitza, teleferikoa edota bestelako arkitekturatxo pintoreskoak elementu jostagarri legez eskaintzen ziren Ulia mendian; hala nola burgesia udatiarraren entretenigarri bilakatuak.

 

Naturaltasunaren artifiziozko paisaia-irudia

Duela zortzi mende itsasoa eta baleak ikustatzeko bertan existitzen zen talaia berreskuratzeko proiektua 1906an hasiko zuen Udalak, orduan zeuden harkaitz multzoaren gainean. Hiriko memoriaren gogorapenari erakargarritasun turistikoa gehituko zitzaiolakoan, toki abandonatu haren abantailak etorkizunerako hiriaren bilakaeran ezinbestekoak ikusten zituen Udalak, batik bat ustiapen turistikoari begira, itsas bazterraren hurbiltasuna aprobetxatuta. Ekimen horiek XX. mendeko erdialderaino jarraituko zuten, 1945-1950. urteen bitartean Ulia mendiko espazioak egokitzeko intentzioarekin, Donostiako kostako estetika urbanoaren mesedetan.

Amara eta Loiolako ibarretan, Urumea ibaiaren bihurguneetatik gora eginez dagoen Martutene auzoan landetxez osatutako zonalde bat urbanistikoki egituratu zuten, batez ere Donostia Hernanirekin lotzen zuen burdinbide elektriko eta tranbiari esker. Bertan gelditutako lur-sail zabal batzuetan aisialdirako eta kiroletarako parkea ezartzeko elkartea fundatu zuten XX. mendearen hasieran: Société Foncière et Inmobilière de Martutene[7], ahaleginak eta bat eginez Martuteneko instalakuntzek urte bete lehenago Parisen ireki zuten Luna parkearen antza eduki zezaten. Kursaal kasino bat ere eraiki zuten jolas-parkearekin batera (Alday arkitektoak kutsu exotikoarekin diseinatua), laster ‘klase guztientzako dibertsio leku’ bihurtu nahi izan zutelarik, beharbada haize arrotzaren lehen boladak sumatuz.

Denbora gutxiren barruan, Igeldoko parkea aurrekari garrantzitsua izango zuten eta burgesiak itsasoaren gertutasunaz baliatzen jakin zuen, Martuteneren gainbehera eraginez[8]. Lurzorua merkatzearekin batera, langileria eta industria jarduerak ere finkatu ziren, gaur egun industria pabiloiak etxebizitzako bloke handiekin eta nekazaritzako arrasto bakunekin tartekatuz. Izan ere, hirietako metropoliek beraien inguruneetara ‘jaurtikitzen’ dituzten azpiegitura eta zerbitzuekin modelatutako paisaia hibridoen ereduak anitz dira Euskal Herriko bazter orotan. Donostian Urumea ibaian gorako lurretan atzematen dugu fenomenoaren irudirik adierazkorrena, Bilboren kasuan Txorierri araneko erreserbako lurrak adibiderik behinenak diren gisan. Hirietako ‘atzealde’ hauek ezkutuan mantendu nahi izan diren ‘orban zikinen’ hartzaile dira zenbaitetan, Donostian industriarekin edota, modu konkretuan, Ondarretako kartzelarekin gertatu zen legez, itsas ondotik barnealderantz aldenduz.

Kuriosoa izanda ere, Donostiako eta batez ere gaur eguneko metropoliko hainbat auzok antzina bertan izandako nekazal giroko baserrietatik hartu dituzte izenak. Tradizioari loturiko egitura produktibo hauek ibaiertzak erabiltzen zituzten baratzak ureztatzeko eta abeltegiak jartzeko, funtzioetako bat hiriaren hornikuntza izanik. Martuteneko parajea ere basoz eta harkaitzez inguratua zegoen, ondoren tontorrean eraikitako jauregitxo erromantikoekin. Bilboko metropoliko auzo batzuk, aitzitik, XIX. mendean itsasadarraren ertzean ezarritako erakunde enpresari batzuetatik ere hartu dituzte izen toponimo modernoak (Urbinaga, La Iberia…), batez ere industrializazioaren eraginez sorturiko gune berri eta dentsoetan. Arkadiaren ikuskizun xelebrea, beraz, laster ordezkatu zuten fabrika itzelek Bilbon.

Itsasoarekin muga egiten, Ondarretako hondartzaren gainean XII. mendetik ezagutzen zen Hieldoko herrixka. Itsasoari begira zegoen talaian XVIII. mendearen amaieran itsasargia eraikiko zuen Donostiako Kontsulatuak[9]. Itsas bazterreko gida-elementu benetan sinbolikoa, behe lainoak oso maiz estalita funtzionaltasuna galtzen zuenez bertan behera laga zuten, nahiz eta garaiko onenetakoa izan[10]. Lehen gerra karlistan Britainia Handiko Errege Marinak itsasargiaren azpian gotorleku bat eraiki zuen: “Fuerte de la Farola”, artilleria piezak babesteko. XX. mendearen hasieran metereologia-behatokiarekin batera jolas-parkea ezarriko zuten, itsasargi zaharra eraberritu eta begiratoki bilakatuta mendiaren metamorfosiari hasiera eman zitzaiolarik, udatiarrentzat eta turismoarentzat pentsatua[11]. “Monte Igueldo” sozietate anonimoak zeuzkan lurretan atzerritarrak erakartzeko intentzioz, faro zaharrari laugarren solairua gehitu zioten apaingarri gisa, leiho handiak irekiz, sabaiko terraza eta ertzetako dorre txikiagoekin erdi aroko gaztelu baten antzean, inguruan jatetxe eta bestelako baliabideekin, bertatik begitandu zitekeen paisaia miresgarriaren erdigunean.

3. p. 172 (Igeldo elurtua)3. Igeldo elurtuaren maldan gora agerturiko etxeak, funikularra eta hura abiatzen zen plaza.

 

Bertatik Pasaiako portura sartzeko karga ontzien ikuskizuna ere egunerokoa da, Bilboko Abran gertatzen den bezala. Ongi adierazten du honek Donostiaren eta, konkretuki, Igeldoren kokagune naturala itsas bazterrean. Beste tokietan bezala, bertaratzeko funikularra inauguratu zen 1912an Huici ingeniariak proiektatua. Urte gutxiren buruan, uda-pasa etorritako aberatsek txaletak eta jauretxeak egin zituzten mendi magalean (haietariko asko desagertu eta apartamenduak eraiki dituzte), garaiko estilo arkitektonikoen adierazle: klasizismoa, modernismoa, eklektizismoa, revivalismoa (‘neo-erromanikoak’ eta ‘neo-gotikoak’), errenazimenduko tankerakoak eta baita ‘neo-ingeles’, ‘neo-barroko’ eta ‘neo-euskaldunak’. Batez ere paisaiaren aldetik bien arteko distantziak kenduta, Igeldo mendiarekin bai zerbitzuen aldetik eta baita alderdi estetiko estilistikoak kontuan hartuz nolabaiteko antzekotasuna izan nahi zuen zonaldea prestatu zuten Bilbo ondoan nahiko abandonatua zegoen Artxanda mendian. Bertarako funikularra 1915ean ireki zuten eta “skating” pistak, kasinoa, dantzatokia, zinematografoa eta kristalezko galeriak edukiko zituen. Denborak aurrera egin ahala, jatetxe berriak, kirolerako instalazioak eta ikastetxeen egoitzak bazterrak okupatu zituzten. Donostian Uliako kasuan aipatu dugun legez, Igeldon ere bizpahiru zonalde bereizten dira, itsasoarekiko aparteko perspektibak markatuz, beste garai batzuetako hondakin historiko sinbolikoekin eta haien inguruan sortutako egitura berriekin hala-moduzko anabasa estetiko kaotikoa erakutsiz.

4. Igeldo4. Igeldoko tontorrean dirauten jolas-parkearen egiturak, iragandako garaien aparteko testigantza oparo bezala heldu zaizkigu gure egunetaraino.

5. p. 140 (faroa)5. Igeldoko faroa, antzinako argazkietan eta gaur egungo egoera.

 

Era batera edo bestera, Donostian lehendabizi udatiar zein atzerritar dirudunentzat eta gero klase sozial anizkoitzentzat ezarri ziren aisialdirako jolas eta denbora-pasako parkeek ere uraren hurbiltasunak eskainitako paisaiak aprobetxatu zituzten, XIX. mende amaierako eta XX.aren hasierako hirigintzaren atalik bitxienetako bat idatziz. Igeldo eta Ulia mendiek itsas bazterreko onurak eskura zituzten. Martutenek aldiz ibai-ertzari lotutako balioak kudeatu behar zituen. Itsasoko lehen lerroetatik aldenduta, Martutene eta Uliakoa gainbeheran erori ziren turismoaren gorakada pasatu ostean. Igeldo mendiak Donostiako itsas bazterreko argazkirik tipikoena erakusten du oraindik, perfil ikusgarriarekin Kontxako badiaren mendebaldean.

[1] Urgull mendian, hegazkin txikiak lurreratzeko aerodromoa proposatu zuten hiritar batzuk, etorkizuneko garraiobide erabiliena abioia izango zelakoan. Askoz beranduago, Hondarribiako aireportua 1955ean inauguratuko zen, itsas bazterreko lursail lauetan.

[2] Modernitateak bultzaturiko aurrerapen hauek Donostian aisialdirako garatzen ziren bitartean, meatzeen ustiapeneko lan-paisaia kultural eta etnografikoei atxikiak geldituko dira Bilbon, Arboledako kasuan adibidez (Reineta).

[3] Gai honetan interesa dutenek eta, batik bat jolas-parkeen, ur-parkeen edota parke tematikoen desberdintasun teorikoak ulertu ahal izateko, ikus bezatela: ANTON CLAVÉ, Salvador. Parques temáticos. Más allá del ocio, Bartzelona, Ariel, 2005. Edota: CIORDIA GARRIDO, Sergio. Parques temáticos: componentes, procesos y metodologías para elaborar la tematización. Análisis de la atracción ‘Templo del Fuego’ de Port Aventura, Euskal Herriko Unibertsitatea, Arte Ederren Fakultatea, Eskultura Saila (Doktorego Tesia), 2012.

[4] Torres Quevedok asmatutako bitxikeria, Uliakoa egikera hartako ia bakarra zen (beste antzeko bat Kanadako Niagara ibaiaren gainean zegoen). Aire-transbordadorea gutxi gora behera hogei urtez izan zen martxan. Ondoren, Uliako jolas-parkearen gainbehera etorriko zen. Tibidaboko parkea, Uliakoak Bartzelonan zuen anaia nagusia izango litzateke, eraikitzeko baimena zertxobait beranduago eskatu arren. Bertan ere, oraindik funtzionamenduan dirauten tranbia eta funikularra jarri zituzten, jolas mekaniko harrigarriekin batera. Temple del Sagrat Cor (Jesusen Bihotzaren Tenplua) mugarri sinbolikoa izango zen, 1902an eraikitzen hasi eta 1961ean amaituko zutena.

[5] Bertatik itsasoaren ikuskizun aparta eskaintzen zen, gaur egun etxe zaharraren harrizko hormak bakarrik diraute.

[6] Tranbiaren burdinbideekin lotura zuen Ategorrieta aldean. Paraje hartako ingurunean estropezurik ez egitea halabeharrezko baldintza zen, garaiko gustura egokitzen zen neo-euskaldun estilo arkitektonikoa erakusten zuen geltokia ere eraiki zutelarik.

[7] Garaian modan zeuden jokoen artean urarekin erlazionatutako Water-Chute zeritzonak ikusmira handia sortarazten zuen.

[8] 1925erako zeharo abandonatua zegoen, 1949an parkearen historia bukatutzat emanez Agustindar Errekoletoek lurrak erosita. Hirien metropolietako lurrak merkatzearekin batera komentu eta ikastetxe ugari agertu izan dira mendi magaletan, hauek ere hiriguneetatik ‘atzealdeetara’ eramanez zio ekonomikoak eraginda, XX. mendeko erditik hona.

[9] Kai bat eraikitzea eta Igeldoko itsas ahoa ixtea ere proposatu zuten. Azkenean, itsasargia baino ez zuten egingo. Antzina Urgull mendiko gazteluan sua edo argiontzi bat ipinita zeukaten porturako bidean itsasargi funtzioa eskainiz. Itsasoan nabigatzeko argi hori San Pedroko Kofradiak zuen jarria, 1491ean sortua berau eta maisuen zein ontzi jabeen zerbitzuan zegoena.

[10] Itsasargi berria Pironcely ingeniariak diseinatuta, XIX. mendearen erdialdean jarriko zuten, mendiaren saihetsean.

[11] Gaur egun Igeldo mendira igotzea kasik denboran atzera buelta egitearen tankerako zerbait izan daiteke, mantentzen duen usai estetiko harrigarria dela eta.

Itsas bazterreko espazio urbanoaren egituraketa eta eraiketa (VI): ekipamendu sinboliko kulturalak direla eta ezagutuko duzuen hiria

Bai monumentu eskultorikoetan, hiriko altzari esanguratsuetan eta arkitektura enblematikoetan estilo klasizista eta eklektikoak hein baten nagusituz, 1882 eta 1887. urteen artean eraikitako kasino monumentalak hirigune zaharra eta portua lotzen ditu zabalgunearekin, itsas bazterreko espazio urbanorik baliotsuenetan, Alderdi Ederreko parkeak Kontxako pasealekuarekin topo egiten duen lekuan.

Kokalekuak berak, lorategiaren paraleloan eraikinak garatzen duen geometria horizontalarekin batera, itsas bazterreko lorategiek perfilaturiko parajean, gonbidapen erakargarria suposatzen du jada. Eklektizismoaren, errenazimenduko estiloen eta modernismoaren arteko fantasiazko nahasketa arina erakutsiz autore honen arabera, korintiar ordenadun kolomek kapitelak, basak eta moldurak urre kolorezkoak izango dituzte XVI. mendean Italian eta, batik bat, Florentziako monumentuetan erabiltzen ziren prozeduren oroigarri lez, garaiko ‘neo-estiloetan’ euskarrituz. Lan eskultorikoak aipagarriak dira kapiteletan eta mentsuletan, Donostiako eklektizismoak bereak egin zituen azulejoak friso, tinpano eta arkiboltetan ugariak izanik[1]. Hiriak toki horretan bereganatutako militarren maniobra zona edertu nahian, XIX. mendeko 80. hamarkadan sortutako “Casino de San Sebastián” elkarte anonimoak proposatu eta kudeatuko zituen obrak espainiar estatuko arkitektoen artean konkurtsoa antolatuz. “Aurrera” lemapean, Adolfo Morales eta Luis Aladrének aurkeztu zuten proiektu garailea.

 

Ikur-arkitektura modernoaren, monumentuen eta hiri-altzari sinbolikoen garaia

Europa osoan entzute handikoa zen kasino honek ongi irudikatzen du jokoaren (klase sozial baten aisialdiaren), hondartzaren eta udarako hiriaren arteko harremana. Urbano bihurturiko itsas paisaiari atxikia, udatiar kulturaren adierazle izan behar zuten sinbolo arkitektonikoak gailenduko ziren turismoarentzako hirian. Hala ere, 1866tik existitzen zen Donostiako itsas bazterrean kasinoa altxatzeko ideia, baina kasu horretan, ez jada aipatu dugun kokalekuan baizik eta Urumea ibaiak itsasoarekin bat egiten duen puntuan, Bretxako merkatu ospetsua agertuko zen tokiaren ondoan. Ibaiertzeko pasealekuak eta Zurriolako hondartza izango zituen aurrez aurre, Ulia mendirainoko ikuskizun oparoarekin. Gainera, hiri historikoko ‘etxe zahar eta itsusiak’ estaliko zituen, 1813ko sutearen aurrekoak, eta merkatua bera ere, ‘hiriko aurpegirik zakarrena’ oztopatuz.

Guri dagokigunaren aldetik, Donostiako ur-fronteetako arkitektura enblematikoak beti izan dira hiri-espazioen egituraketaren lagungarri. Oraingo honetan ere Alderdi Ederreko itsas bazterreko parajean landareentzako galeria edo negutegia, akuarioa, kioskoa, aire libreko antzokia, udarako jostagarriak, belodromoa eta zenbait iturri eraiki nahi izan zituzten. 1899an Luis Armando Lebretonek kasinoaren aurrean ezartzeko bi erliebe eta Alderdi Ederreko ardatzarekin lotuko zuen iturri monumentala planteatu zituen, kale nagusietako eta Askatasuna etorbideko perspektibak ongi zainduz. Aurrekontu bat ere egina zeukaten, Pariseko “Le Val d´Osre” etxeari enkargaturiko iturriarekin (burdin fundituzkoa eta brontzeatua). Azkenean, hiri-altzari eta ‘mikroarkitekturako’ elementu horietako asko galduko ziren proiektu definitiboan[2]. Frantziako Pierre Ducasse lorazainak burutu zituen bertako lanak (Miramar jauregiko lorategia ere berak prestatu zuen, garaiko burgesia eta aristokraziak hiriak parkez eta lorategiz hornitzeari eskaintzen zion garrantziaren seinale). Monsieur Duclosek ere argi-iturria planteatuko zuen, arrakastarik batere izango ez zuena. 1886an Kontxako sarreran pilastra baten gainean lau esfera zituen erlojua jarri zen, aldi berean Madril, Paris, Londres eta Donostiako ordutegia ematen zuena. Benetan izan zezaketen funtzionaltasunaz gain, elementu hauek izan dira, azken finean, Kontxako ikuspegi monumentalaren eraiketan lagundu duten hiri-altzari sinbolikoak.

1. p.85 monte 'ruso' y Alderdi Eder1. Alderdi Ederreko “Monte Ruso” zeritzon itsasbazterreko mendixka artifiziala atzean, landaretzaz hornitua, eta garai bateko gustu burgesaren araberako iturri monumentala (urteen poderioz desagertua).

Alderdi Eder parkearen konfigurazioak, ostera, ez du iraun bere horretan gureganaino. Ducassek jarri nahi zuen landaretzak itsasoko haizeak eta neguko ekaitzak jasango ez zituela eta, mendixka batekin babestu zuen lorategia; “Monte Ruso” deiturikoa. Arbolaz beteriko basotxo oparoa, kobazuloak eta itsasorako ikustokia zeuzkan. 1813ko sutearen ehungarren urtemuga gogoratzeko asmoz, monumentu bat kokatu bahi zuen Udalak bertan. Irekitako konkurtsoan Javier Luque eta Julián Apraiz arkitektoak izan ziren garaile, Pique eskultorea lagun zutela, “Zubieta” deituriko proposamenarekin. Karrarako marmol harriaz, hiru pasarte historiko ezagun oroitarazteko basamentu triangeluarra pentsatu zuten. Horrez gain lau txirikorda zeuzkan hiriko sutearen datarekin. Goiko partean, urreztaturiko brontzezko koadriga. Monumentuak ez zuen inortxo ere asebete eta bertatik kentzea erabaki zuten, itsas bazterreko espazio urbano esanguratsuetako sinbolo gisa berriro ere arkitekturak eta hiri-altzari bereziak geldituz, ur-fronteetako eraldaketaren lekuko.

2. Vista Alderdi Eder2. Bai Ondarretako eta bai Alderdi Ederreko parke-pasealekuen traza urbanoa gaur egun.

Kasinoarekin eta Alderdi Ederreko parkearekin gertaturikoaren antzean, Urumearen bokalean Vª Eugenia antzokia eta Mª Kristina hotela eraikuntzako proiektu berberean zetozen biak batera. Eraikin enblematikoak ez ezik, aldi berean itsas bazterreko eta ibaiaren ertzeko espazio urbanoa egituratzen duten hirigintza prozesu baten barneko elementuak lirateke. Horrek adierazten digu argi eta garbi eraikinak hirigintzarekin oso lotuta daudela Donostian.

3. p. 56 (Mª Cristina & Vª Eugenia)3. Mª Kristina hotelaren eta Vª Eugenia antzokiaren kokapen estrategikoa Urumearen bokalean.

 

Itsasoaren aurpegitik ibaiaren ertzetara

Donostiako “Sociedad Anónima de Fomentok” hiriaren erdigunean kokatu nahi zuen hotela baina itsasoarekiko perspektiba galdu gabe. Antzokiaren kasuan, erdigunearekiko hurbiltasuna egoki kontsideratzen bazen ere pasealekuak eta lorategiak izango zituen lurzoru propioa hobesten zuten. Horrela, Miramar kaleak, Askatasuna etorbideak eta Kontxako pasealekuak mugatutako triangelua aukeratu zen hotela eraikitzeko, eta antzokia Zurriolako lorategietan. ‘Kontxako triangelua’ deitzen zitzaion ur-fronteko espazio esanguratsuan hotel bat eraikitzea bidezkoa ez zela uste zuten batzuk. Egitasmoaren bultzatzaileek hotela antzokiaren toki berean kokatzea proposatu zuten orduan.

4. Mª Cristina & Vª Eugenia4. Aipatu eraikinen posizio urbano arras pribilegiatua Donostiako ur-fronterik esanguratsuenetan.

Konpentsazio gisa, Udalak ‘palmarium’ edo negurako pasealeku sabaidun bat eraiki zezatela nahi zuen. Aitzitik, espainiar estatuko administrazioak proiektua galarazi zuen ibaiko uretan sortu ahal ziren arazoak ikusita, obrek nabigazioa hobetzeko plangintzari ez baitzioten arretarik eskaintzen. Proiektu definitiboak hotela eta antzokiaren eraikuntza lurzoru berberean aurreikusi zuen baina eraikuntza-lerroa atzeratuz, eraikinen eta Okendo kalearen artean bi ilara zuhaitz onartzeko beste. Hotelaren planoak Charles Mewes arkitekto frantsesari eskatu zizkioten eta antzokiaren aurreproiektuen konkurtsoan (arkitekto donostiarren artekoa) Francisco Urcola aukeratu zuten. Galdutako espainiar inperioaren handitasuna ‘atzerritar estiloen’ kontra berreskuratzen zuen ‘neo-platereskoa’ modan zegoen orduan, elementu apaingarrietan gehiago konposizio arkitektonikoan baino[3]. Fatxada garrantzitsuenek eta sarrera printzipalek ibaiertzeko pasealekuari aurrea erakusten zieten, atzealdeak lorategietara emanez. Estruktura hormigoi armatuz eginikoa bada ere, garaiko ohiturari jarraiki fatxadetan harearria eta harlandua erabiliko zituzten. Vª Eugenia antzokiaren aldean, Mª Kristina hotelaren estilo eklektikoa askoz kosmopolitagoa da, internazionalista eta frantses eraginarekin. XX. mende hasierako eklektizismoan mugimendu biek hartuko dute parte, eta biak ere izango dira Donostian errepresentagarriak ibaiertzeko hiri-egituraketan.

5. Mª Cristina balak5. Eraikin paradigmatikoen fatxadako xehetasun batzuk.

 

Eraikin bien arteko espazio publiko urbanoan Okendoko lorategiak agertuko ziren, bertako elementu eskultorikorik enblematikoena Marcial Aguirreren monumentua izanik (1895), Okendo almirantearen omenez. zuzkidura herrikoi eta instituzionalaz eraikia, errealismo klasizista eta neorrenazentista elkartuko lituzke, base erraldoian sinbologia anitza agertuz (gerraren eta itsas armadaren alegoriak, bere bizitzako pasarteak eta baxuerliebeak). Mutrikuko eta Ereñoko harria erabili zuten, igeltsuzko estatuak ondoren Bartzelonan fundituz. Monumentu adibiderik paradigmatikoenetakoa.

6. Okento Mª Crist. eta Vª Eugenia baino lehen, p.2876. Okendoko lorategiak Mª Kristina hotela eta Vª Eugenia antzokia eraiki aurretik, infanteari eskainitako monumentu handiarekin. Azpian, gaur eguneko argazki eta inskribuak.

Bestalde, aipatu dugun espaziotik oso gertu, eta ibaiaren beste ertza aldi berean Gros, Zurriola eta zabalgunearekin lotzeko zubiaz gain Kursaaleko kasinoa irekiko zuten 1922an, populazio udatiarraren ‘itsas tradizioa’ areagotu ahala ur bazterreko lurrak irabaztearekin. Lehiaketaren sari nagusia Pariseko M. Augusto Bluysen arkitektoari egokitu zitzaion. Frantses gustuko eklektizismoa erabili zen hemen ere, garaiko modak hobesten zuenaren arabera arrisku originalik hartu gabe. Hori bai, itsasgainean sinbolikoki aurrera egingo zuen zabalgunearen martxari bultzada ematen zion, beren-beregi itsas bazterrean aukeraturiko orubean. Eraikin honek, kokapenik apartekoenetan egonagatik ere, ez zituen Donostiako idiosinkrasia urbanoan sustrai irmoak errotuko eta, beraz, ez zuen denboraren iragana zutik jasango, XX. hamarkadan eraitsia izanik[4]. Bestelakoa izango zen Alderdi Ederreko Kasino Handiaren etorkizuna, Donostiako eraikinik ezagunenetakoa.

 

Erabilgarritasun funtzio originala galtzen duten arkitekturak eta elementuak

1927an Donostiako Udalak Alderdi Ederreko kasinoaren eraikina okupatu aurretik (1923tik jolaserako funtzioa galduz) udaletxeko instalazioak urriak zirela eta izan zen utopiaz beteriko proiekturik. Bilboko itsasadarrean Areatza aldeko parte baten estalketa proposatu zen bezala, Parisen eta beste hiriburu batzuetan XIX. mendean ohikoak ziren galeria komertzialak ezartzeko, Donostian ere Santa Katalinako zubitik Mª Kristina zubiraino zihoan Urumearen zatia estaltzea zilegi ikusi zuten, Udalaren dependentzia batzuk bertan biltzeko. Zorionez edo zoritxarrez, ibaietako ur-fronteekin eta modernismoaren garaiko paisaia urbanoekin horrenbesteko harremana izan zuten beira eta burdinazko egiturak zituzten pasadizo hauek ez ziren gauzatuko ez Bilbon ezta Donostian ere.

Urumeako zubietan ikusi dugunez, nahiz eta eraikuntzako prozedura eta material berriak ezagutu (hormigoi armatua, e. a.), zabalguneko zein ur-fronteetako hainbat eraikin enblematikoen eraikuntzan erabilitako material nobleen artean izaera, kolore eta ehundura desberdinetako harriak eta harlanduak oso preziatuak ziren[5]. Maiz Euskal Herritik bertatik ekarria, Mutrikuko harriaz edota Ereñoko marmol arrosaz gain Donostiako Ulia mendiko harearria eta Igeldoko harrobietako kareharri urdina ia ezinbestekoak izaten ziren. Ulia eta Igeldo, hain zuzen ere, Donostiak itsas bazterreko badiarekin muga egiten duen lurmuturretan, eraikuntzarako harriaren iturburu izateaz gain turismoarekin eta ur-fronteetako paisaiaren egituraketa esanguratsuarekin erlazionaturiko beste jarduera batzuengatik ere izango dira ezagunak, jolas-parke eta aisialdirako gune bihurtuak XIX eta XX. mende-mugan.

 

[1] Termino honek aditzera emaniko kontzeptu edo kategoria artistikoaz, batez ere Donostiako testuingurura mugatuz, ikus, besteen artean: GRANDÍO, Yazmina. Urbanismo y arquitectura ecléctica en San Sebastián (1890-1910), Donosita: Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, Grupo Dr. Camino de Historia Donostiarra, Real Sociedad Bascongada de Amigos del País, 1987.

[2] Kontrako ahots batzuk ere agertu ziren Udaleko bilkuretan. Alde batetik, mendixka artifiziala kentzea ez zuten nahi (zuhaitzak itsasoko haizeetatik babesteko egin baitzen). Bestetik, lehen mailako beste obra batzuk ezinbestekotzat jo zituzten zinegotzi batzuk; argiztapen publikoa, Ulia zein Loiolako errepideak edota auzo deprimituetako hobekuntzak. Horrela, bizitza oparoa zuen hiriak ezin zuen ‘alferrikako gastuak’ onartzen jarraitu une oro populazio masa handi baten beharrizanak alde batera utzita.

[3] Motibo loredunak eta platereskoaren medailoiak bustoekin agertuko ziren, Tragedia, Musika, Dantza eta Komedia irudikatzen dituzten José Iñiguezen talde eskultorikoekin hiruki erako frontoietan. Solairu printzipaleko terrazak eta frontean busto handiak dauzkaten dorreak arkitektura horren ezaugarriak dira.

[4] Bere lekuan etxebizitzak egin nahi izan zituzten. Hala ere, 1964an nazioarteko konkurtsoa ireki zen beste eraikin bat aukeratzeko intentzioarekin. Kaliforniako Lubycz-Nycz arkitektoaren ekipoak irabazita, brasildar batzuei eman zieten bigarrengo saria. Aurreproiektua bideratzeko botere ekonomikoa izango zuen promoziozko entitate baten gabezia nabaria zen, eta gainera Ameriketako Estatu Batuetako taldearen asmoa burutzea ezinezkoa zen. Dagoeneko 1970ean brasildar ekipoaren ideian sartutako aldaketek ere atsegingarritasuna gutxitu zioten zeharo. Beste lehiaketa bat konbokatu zuten orduan gonbidatutako arkitekto talde murriztuarekin. Ondorioz, J. A. Corrales Gutiérrez eta R. Vázquez Molezúnek osatutako elkarteari proiektuaren elaborazioa eskatu zioten, ondoren L. Peña Ganchegui gehituz. Euren egitasmoak dorre bat planteatzen zuen hotelaren eta etxebizitzen arteko elementu egituragarri garrantzitsu gisa baina, beste instantzia batzuekin desadostasunak medio dorrearen desagerpenak interesa kenduko zion proiektuari. Kursaala eraitsi zutenean ez baitzuten definitu hurrengo eraikinaren estilo ezta funtziorik.

[5] Ehun urte beranduagoa kontrakoa gertatuko zen, neurri batean, Chillida eta P. Gancheguiren Haizearen Orrazian.

Itsas bazterreko espazio urbanoaren egituraketa eta eraiketa (V): Mari Zubia gogoan; hiriaren ohorezko monumentuak

Portuaren inguruetako hiri-altzariek eta arkitekturatxoak euren funtzio konkretu eta erabilgarriak zituzten, zabalgunearen ur-fronteetako apaingarritasunetik at. Nasa, kai eta moiletan adibidez kanoiak aurkituko ditugu noray direlako eusgarrien funtzio berberarekin. Izan ere, gaur egunekoen estruktura berdina duten kanoiak XIX. mendeko erdialdeko erreformatik aprobetxatuak izango ziren seguruenik, gehientxoenak bederen.

Era berean, nabigaziorako buien ikuskizuna ere ohiko paisaian txertatzen zen XIX. mende amaieran. 1884an burdinazko buia berri baten modeloa diseinatu zen eta 1887rako hainbat buia zeuden uharteko ainguratokian eta portuko sarreran[1]. Portuko malda ere itsasoratzeko elementurik ezaugarrienetakoa zen, itsasorantz aldapa zuen azalera, harresiaren eta Club Nautikoaren ontziratokiaren artean zegoena eta aurreragoko sarrera baten bai garaiko eta bai egungo argazkiekin ilustratu duguna, alegia. Horren espazio gutxi zuen portuan, aldiz, lan anitzetarako baliagarria izaten zen malda. Han bertan iturri bat zegoen, 1862an inauguratu eta 1905ean kendu zutena[2]. Lurzoruko galtzada ere, 1856ko berrikuntzatik aurrera harea gainean jarritako galtzadazkoa zen, lerak irristatzeko aproposena, Zumaia eta Debako harrobietako materialekin egina. Urteen joan-etorrian sarri egiten ziren konponketak, 1896an galtzada guztia ordezkatu arte. Bestalde, moilako sarreran barometro bat jartzea onartu zuen Udalak, portuari zerbitzua emateko beste hainbat arkitekturatxo zeuden tokian. Administrazio bakoitzak independentziaz jokatzen zuen eta bere eraikin propioak zituen portuko espazio urrian barreiatuak. Udalak portuko instalazioen egoera penagarria zela salatzen zuen, batez ere udatiarren bisitarako, harresietara itsatsiak hainbat ‘mikroarkitektura’ baitzeuden: praktikoaren etxetxoa, karabineroen txabolak, aduana, kontrolatzailearen kabina, komunak, biltegi batzuk edota baskula eta garbitokia.

 

Ohorea eta oroimena; pertsonaia miretsiei altxatutako ikurrak

Egurrezko garbitoki publikoak ia 50 urte iraun zituen bertan, 1922an hormigoizko beste eraikin luzeago batek ordezkatu zuen arte. XX. mendeko 60. hamarkadan funtzioa galduta desagertu arazi zuten, harresia begi bistan usteko asmoz. Hamar urte beranduago eraikin txiki guztiak desagertuko ziren azkenik, portuaren gainbeherarekin. Baskulari dagokionez, 1905ean jarri zen kapazitate handiko lehena, 1922an hurrengoa konkurtso bidez hautatuz. Urte horietarako jada gasolina erabiltzen zuten arrantz-ontzi batzuk, eta horientzat ipini zuten 1927an gasolina-hornigailua, lurperaturik zeukan andel batekin. Moilako baporezko garabia aldiz lehenagokoa da, XIX. mende amaieratik existitzen baitzen burdinbide gainean zebilen aparailua. Hala ere, portuko espazio urbano historiko horretako elementurik sinbolikoena eta itsasoari loturiko kolektibitatearen ezaugarri, bertakoek deitzen dioten Mariren monumentua izango da, lehena 1867an altxatua[3]. Udalak eta herritarrek ordainduta, harrizko kubo bat eraiki zuten gainean kapera zuela, eta Mariren silueta irudikaturik zeukan plaka.

1-13-reflotamiento-1923-p-1711. 1923ko argazkiak Donostiako portuko kaiak jendez gainezka erakusten ditu, hondoratutako itsasontzi baten ateratze-lanetan. Bertan, Mari Zubiaren monumentuaren tenplutxo zuria atzeman dezakegu jadanik.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

2. Monumentuaren proiektua, dirudienez 1901. urtekoa, lehenagoko beste bat ordezkatuko lukeena. Diseinu orokorra José Goicoa udal-arkitektoarena omen zen, eta barneko figura-bustoa Jacinto Mateu eskultoreari egokiturikoa.

1900. urte inguruan inauguratua, Antonio Arzacen bertsoak ageri dira grabatuak bere oinetan. Horrez gain, Kaiaurreko kalea izendatu zena Mariren kalea izango zen aurrerantzean, Udalak horrela erabakita. Donostiako hiriguneko eta batez ere zabalgune berriko toki estrategikoetan badaude pertsonaia xelebreen omenezko zenbait monumentu, gehientxoenak euskarri arkitektonikoen gainean kokatutako estatua klasikoak izanik. Horietako batzuk itsas bazterreko eta ibaiertzeko ur-fronteetan aurkituko ditugu, garaiko estilo arkitektoniko eta eskultorikoen eredu direlarik. Halakoa da Marirena ere, baina kasu honetan kolektibitatearen identifikagarritasuna agian sendoagoa eta indartsuagoa da, omendua pertsonaia ahaltsu bat izan ordez herritar xehea zelarik, haren balentriak itsasoko jendearen artean entzute handikoak eta txit estimatuak izanik.

3-mari-33. Monumentuaren elementu desberdinen ikuspegia eta testu adierazkorra.

4-mari-eta-etxe-zaharra4. Monumentua eta bere aldamenean dirauten antzinako etxeak.

[1] XX. mendearen hasierarako nabigazio komertzialaren baldintzak aldatuta, trafikoa Pasaiarantz hasiko zen bideratzen. Kirol-ontziek hasiko ziren boyak erabiltzen, eta baita pentsatuta ez zeuden funtzioetarako (eguzkia hartzeko, besteak beste, Donostiako aisialdirako jarduera berrien seinale). Funtzio espezifikorik gabe, uretatik kentzen joango dira, azkena 1975ean desagertuz.

[2] Kontu egin behar da XIX. mendearen erdialdean bost iturri bakarrik zeudela harresien barneko hiriari ura ematen ziotenak.

[3] José María Zubia zumaiarra (1801), ‘Mari’ ezizenaz ezagutua eta arrantzale zein marinelen artean oso maitatua, XIX. mendean itsas salbamenduko lanetan eta erreskatean ibiltzen zen Gipuzkoako eta Euskal Herriko kostaldeko ezein bazterretan, bere ausardia eta trebetasuna behin baino gehiagotan frogatuz, 1866an itota hil zen arte.

Itsas bazterreko espazio urbanoaren egituraketa eta eraiketa (IV): arkitekturatxoak eta hiriko altzari sinbolikoak

Itsas bazterrean, Miramar Jauregiak erdi aroko ‘neo-estiloak’ hartuko ditu eredutzat[1], bertatik iragaten den errepidearen eragina gutxitzeko tunel faltsu bat eraikiz hondartzaren ondo-ondoan, etorkizunerako Kontxa eta Ondarretako hondartzen muga argi eta garbi markatuko zuena, badiaren bi alderdiak bereiziz espazio urbanoaren estrukturak berak aurkezten dituen antolaketa diferente eta desberdintasun estetikoekin.

Iberiar Penintsulako lehen mailako hondartza izanda, zerbitzu ugari ezarri edo hobetu beharko zituzten; horien artean uren ekarrera, zoladura eta argiztapena. Hiri-espazio zinez monumentalak beharko zituen, beraz, eraikin paradigmatikoez gain izaera bereziko hiri-altzariak. Horien lekukorik apartekoenek itsas bazterreko eta, orokorrean, ur ertzeko Donostiaren bereizgarri den irudirik estetikoena eskaintzen digute. Kontxako barandaz gain, erlojuak, barometroak eta lanpara batzuk ere itsas bazterreko burges-hiriaren irudia definitzen diguten hiri altzari sinboliko eta monumentalenetarikoak lirateke.

Aldayren Kontxako hegalarekin batera (1993an Joaquín Zubiriaren proiektuarekin berreskuratua), Ramón Kortazarek eskala txikiko funtzio konkretudun arkitektura adierazkor batzuk proiektatuko zituen (Erreginaren bainu etxea, gaur egun Eguzki elkartea dagoen lekua), hondartzaren eta espazio urbanoaren tarteko lerroan Donostiaren ikuskizunik tipikoenetarikoak eskaintzen dizkigutenak, irizpide estilistiko eklektikoak berriro ere eskuratuz eskarmentu gutxiko etapa modernistaren ostean.

Lurzoruaren kotak salbatzeaz gain “La Perla del Océano” bainuetxeak horizontaltasun eta simetria nabarmena markatzen du bai arkitekturaren konposaketan eta baita itsas bazterreko paisaiaren egituraketan, Kontxako hegalaren arkupeekin nolabaiteko jarraitasuna bilatuz. Izan ere, 1920ko hamarkadan bainularien egurrezko kabinak hondartzatik desagertu ziren hegalaren azpiko kabina lurperatuek ordezkatuta[2]. Erabaki honek espazioa liberatu zuen hondartzan kondizio higienikoak hobetuz eta ohikoak ziren ikuspegi estetikoak eraldatuz. XX. mendearen hasierarekin partikular baten jabegoa zen egurrezko barrakoia kendu eta Kontxari behar zuen duintasuna emango zion bainuetxe berria eraiki nahi izan zuten, haren izena eta erakusten zuen egoera txarra ez baitzetozen bat, ez alderdi estetikotik ezta probetxagarritasunetik ere.

1-p-145-quiosco-en-la-concha1. Donostiako “La Perla del Océano” bainuetxearen aurrekariak eta eraikin definitiboa. Azpian, Kontxako hondartzan izandako erreginaren kabinak; 1965 eta XX. mende-hasieran.

Bestalde, bai “La Perla” bainuetxe zaharberrituak eta baita bere aldameneko eraikin txikiagoek, hondartzara jaisteko aldapa eta eskailerak barne, itsas bazterrean eraikitako hiriaren lehen lerroko etxeen perspektiba ez oztopatzea zuten helburu, pasealekuan eta hondartzan ahalik eta integratuen gelditzeko nahiarekin.

23-vista-perla2-3. “La Perla del Océano” bainuetxearen eraikina bai hondartzatik eta baita itsas lerro esanguratsuko pasealekutik erakusten dituen xehetasunekin.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

4. Kontxako hegaleko eraikin enblematikoak eta arkitekturatxoak.

Kontxako kosta-lerro pribilegiatuan izan ziren XIX. mendetik XX.era abiaturiko urte horietan ezerezean gelditutako edota oso denbora gutxi iraundako egitasmo ugari ere, itsas bazterreko paisaiak lotuko zituztenak alegia. Kontxan beste bainuetxe bat jartzeko intentzioari Udalak uko egin ostean[3] (pasealekutik itsasoaren ikuskizuna galaraziko zuelakoan), hondartza horretako ipar-ekialdean bertan kokatuko zen arrainak hezteko parkea, ondoren Club Nautikoak bereganatuko zuen lotura-espazioan. Alderdi Ederreko kasinoaren aldamenean kokatua, eraikinak ezin zuen oztopatu itsasoarekiko perspektiba urbanoa, lerro hauetan adierazi bezala. Azpiegituraren ustiapenerako enpresak portada-ate bat jarri nahi zion egiturari ur bazterreko murrutzarraren eskaileratan eta Udalak eraisteko agindu zuen lehenbailehen, garaiko argazki batzuetan horrelaxe agertzen bada ere. 1899an eraikina handitzeko baimena eskatuta, Udalak betiko eragozpen estetikoak kontuan izanda ezezko borobila emango zion, begien bistatik gora egingo zuen pantaila efektua onartezinezkotzat jota.

 

Itsasoarekin eta ibaiarekin jolasean

XIX. mende bukaerako hamarkada horren hasieran itsasoko uraren indarra aprobetxatuz energia lortzeko proiektua aurkeztu zioten Udalari, indar hidraulikoa bai lantegietarako, bai estolden garbiketarako edo baita argiztapen elektrikorako baliagarria izango zelarik. Udalak begi onez hartu arren mareen indarraren probetxurako mekanismoak behar izanez gero instalatuko eta erabiliko zituela erantzun zuen. Lehenago aipatu dugu Urumea ibaian mareen indarraz mugitzen zen errota zaharra[4]. Energia-iturri izan zitekeen honako azpiegitura hau, noski errota baino askoz modernoagoa litzateke, hiriak beharko zituen zerbitzuak ziurtatzeko[5].

Handik urte batzuetara Kursaal berri bat Kontxan eraikitzeko ontziratokia eta moila baten erabilpena eskatu zuen partikular batek. Udalaren kezkei garaiko Gipuzkoako Arkitektoen Elkargoaren desadostasuna gehitu zitzaien, beti bezala eraikin berriak hondartza izorratuko zuelakoan eta inolaz ere konpentsatuko ez lukeelako itsas bazterreko ikuskizun zoragarria. Gainera, estropadak ere oztopatuko zituela argudiatuz, funtsean Kontxako panorama eta itsasoko zein ibaiaren bokaleko perspektibaren galera salatzen zuten batzuk eta beste batzuk.

Zabalguneak eta bere ondorengoak itsasoko lerroari zein ibaiari nola hiria hurreratzen zioten kontuan izanda (kostako ur-fronteetako espazioen fenomeno urbanoak urte horietan zuen kutsu burgesa ahaztu gabe, buruturiko nahiz burutu gabe geldituriko proiektuekin), espazio historikoetan ur bazterreko hiriak nolako itxura zeukan portuko elementu adierazgarrietan ikusi dezakegu behinik behin. Hiriguneak limite zehatza zuen lehen aipatu dugun “Portaletas” deritzon atearekin. Ate horrek markatzen zuen harresien barneko hirigunearen eta kanpoko (itsas bazterreko) portuaren arteko muga. Hor ez egoen, beraz, paisaiaren jarraitasunik, zabalgunetik hondartzarainoko perspektibekin Kontxako badian bezala, baizik eta harresiak modu argian bata bestearengandik banatzen zituen espazioak (tradizioan erroturiko hiri historikoaren eta hiri burgesaren arteko desberdintasun nabaria, alegia). Portaletaseko atea aipatzeko orduan, hortaz, ezin dugu ahantzi Donostiako lehenengo harresiek kasko urbanoa moilarekin komunikatzen den itsas bazterreko muga lerroan hasiko zirela finkatzen, ziurrenik.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

5. Portaletas atea, portuko espaziorako sarrerarik nagusienetako alegia.

Beste ate bat ere existitu zen bizitza nahiko gatazkatsua izango zuena (XVI. mendean itxi zuten gero berriz zabaltzeko, XVII. mendearen erdialdean betirako itxi zuten arte). XIX. mendearen erdialdean eginiko portuko lanetan ate berri bat ireki zuten Ingenteako harresian, nasetarako gurdien sarrera zuzena ziurtatzeko (hau ere eraitsiko zuten 1871ean). Ingenteako atea eraikitzearekin batera, aldiz, Portaletas edo Itsas Ateak aldaketak izan zituen 1856an bere estruktura sinpletuz eta teiatutxoa jarriz. 1879an portu ondoko harresiak ere desmuntatuak izan ziren 2.70 metroko altueran, aurreko kaleko eraikuntza posible egiteko, atearen itxurari eragingo zion goiko pasealekua kokatuz. Gainera, nasako eta kaietako aktibitate izugarriak zerbitzuetarako txabola anitzen pilaketa eragin zuen ate historikoaren inguruan. Ateari gaur duen morfologia emango zioten obrak 1921ean burutuko zituzten, teilatua kendu eta jesarlekuak zeuzkan terraza eraikiz. Goikoa pasoa berregituratuta jadanik parke bihurtzeko bidean zegoen Urgull mendirako igoera ere erraztuko zuten[6]. Urte horretan garbitoki berria eraikitzen zegoen, harresiaren itsas fronteko paretan sekulako transformazioak gertatuz.

[1] Selden Wornum arkitekto britainiarraren proiektuaren araberakoa, Kontxako badiako kokagune singularrean finkatutako jauregiak Donostiako itsas bazterreko paisaia osatzen du. Sarrerako dorreak konposaketa arkitektoniko egituratzen du, topografiari egokituz alkazar erako ikuspegi erromantikoa suposatzen duelarik. Ingurune guztiari darion izaera pintoreskoaren ildoan, aldameneko parkea ere tokian tokiko baldintza geomorfologikoetara egokitzen da altura handiko zuhaiztiarekin.

[2] XIX. mendean kabina edo etxetxo horien jabeek gurpilen bidez mugitzen zituzten itsas bazterreraino, bainu hartzaileen erosotasunerako.

[3] 1908an beste neguko bainuetxe bat ere kokatu nahi izan zuten. Udalak aurka egin zion honi ere, hondartzari lurzorua lapurtzea eta hiriarentzako ‘atentatua’ zela argudiatuz.

[4] Kostako gizarte tradizionalean erroturik zeuden mekanismo hidrauliko hauek funtzionamendu ziklikoa izaten zuten. XIX eta XX. mendeetaraino iraun zuten batzuk baina ordurako gainbehera nabarian zeuden, energia mota hura zaharkitua geldituz zihoalako eta baita itsasadarretako paduren sikatze prozesuak etengabeak izan zirelako. Hala ere, beraien presentziak litoraleko paisaien eraldaketak eragin zituen beste garai batzuetan. Kostako paisaiaren transformazioak eraginez, marea-errotak teknikaren historian integraturik leudeke batez ere errepresentazio grafikoek eskainitako ezagutzaren arabera. Erriberako gizarteen ispilu sozial, ekonomiko edota estetikoak eta beraz, kontserbatu, babestu eta berreskuratu beharreko geure ‘kultura materialaren’ lekuko adierazgarriak. Atlantikoko kostaldeko ondarearen parte inportante eta bitxia izaki, Europako itsas ondarearen elementu garrantzitsuak kontsideratzen dira. Gurpil hidraulikoek zeukaten diferentziez gain materialaren erabileran ere desberdintzen ziren, batzuk egurrezkoak eta gehienak harrizkoak izanik, Urumea bertakoa adibidez. Gai honi buruz informazio gehiago izateko ikus, besteak beste: AZURMENDI, Luis. “Molinos de marea”, FABRIKART (Arte, Tecnología, Industria, Sociedad), 5. zenbakia, Bilbo: Euskal Herriko Unibertsitatea, 2005; 76-91. orr.

[5] Hondarribian errekuperatu nahi izan zute modurik sinbolikoenean marearen indarra lehengai zuten antzinako baliabideen memoria, kutsu etnografiko nabaria zuen proposamen artistiko batekin.

[6] Portaletas-en azken zaharberritzea 1988an burutuko zen.