NAZIOARTEKO II. MINTEGIA: IRAKASKUNTZAK, IKERKETAK ETA SORMEN LANAK, ARTE ETA ARKITEKTURA PARTEKATUAK ETA BERE ERAGINAK

Udaberriaren etorrera garaian, trumoi, txingor, zaparrada eta hodei-ilun artean geneukan Bilboren hortzi muga ureztatutik lehen eguzki izpien berotasuna sumatzearekin batera, Euskal Herriko Unibertsitateak Abandoibarran duen Bizkaia Aretoa eraikinean (Alvaro Siza arkitektoaren diseinua berori) elkartu ginen 2018ko martxoaren 21ean eta berriro ere 22an (asteazken eta ostegunarekin) aipatu izenburu adierazgarria eman zitzaion nazioarteko mintegia burutu asmotan. Esan bezala, aurreikusitako egun euritsuak azkenean berotu zuen eta horrekin batera, partaideon animoek ere, goritu ez baina une batzuetan bederen, halako eztanda-puntu onuragarriak izan zituztela agian pentsa liteke.

Artea/Arkitektura uztarketak konpartitzen duen sormen lanaz jarduteko beta apartekoa

Iragarrita zegoen gisan, lehenengo egunean arte eta arkitektura partekatuen baitako aferak seguruenik askozaz era nabariagoan gailendu ziren, bigarrenean aldiz sormen lanak izan zirelarik nagusi, eta horien magalean batik bat, arte adierazpenari loturiko belaunaldi berrien (eta ez hain berrien) esperientziek, gogamena elikatzeko paregabea den lurrin kondentsatua utzi ziguten aretoko espazioan dantzan. Bazegoen hortaz, bigarren saio honetan ere, arte-arkitektura elkar trukatze-material horretaz zer hausnartzerik eta bere eraginez, biak ala biak sorkuntza bitarteko duten heinean.

Sesio ororen interesa nabarmena izanagatik ere, entzule moduan izena eman zuen jende multzo handiaren artean isiltasuna behin baino gehiagotan egin zen presente, oro har, guztiok adi-adi mantentzeko lagako aurkezpenak izan genituenean, nahiz eta beste momentu batzuetan elkarrizketa baretsu edota sutsuagoak ere ireki ziren. Horren guztiaren harian, nola ez, tituluak argiro izendatzen zituen irakaskuntzak eta ikerketak ere bazeuden sormenarekin batera tira-biraka.

Ekitaldia oso erraz ahaztuko ez dugulakoan, hona hemen mintegiaren sarrera legez eta bere programarekin batera, KREAREAK Eusko Jaurlaritzako Ikerketa Talde Egonkorrak (mintegiaren antolatzaile eta bultzatzailea) idatzi zuen aurre-testua:

Iritziak iritzi, Uruguaiko Montevideo hiritik etorritako lankideak bezalaxe Brasilekoek ere kolaboratu izan dute jardunaldiaren gorputz-hartzean. Era berean, arrakastarik ez zitekeen usainduko, hots egindako gonbidatuak izan ez balira, programan zerrendatuak:

Zenbait urteren ondoren berpiztu den ekimena

Alabaina, bilera honek izan zuen aurrekaririk 2012ko udazkenean ikerketa talde berdintsuak (nahiz eta oraindik egonkortua ez izan) ikerkuntza proiektu baten ildoan eta Donostiako San Telmo Museoan kokaturiko erakusketaren parean buruturiko mintegian. Sei urte luze iragan badira ere, Arte Ederren Fakultateko eta Arkitektoen Goi Eskolako ikasleek/irakasleek presentzia eta protagonismoa izan zuten/genuen orduan, artearen eta arkitekturaren arteko mamiak ezein ikuspegitik elkarkidetzen zituen beste sortzaile eta profesional sorta aukeratuarekin batera, azpi-azpitik Oteizaren figura sano ohartuz:

Hau izan bazen, hain zuzen, egitasmo gibelekoa; aurton gurariak berreguneratu ditugu eta galdetzerik legoke, aitzinerat so, noizko arteztuko/proiektatuko dugun hurrengoa (?)

Antiguako hazkundea (I): antzinako itsas paisaiaren eraldaketa urbanoa

Antiguako auzo historikoa Igeldo mendiko oinetatik eta Ondarretako hondartzaren luzapenetik gaur egun Miramar legez izendatzen den Loretopeko[1] harkaitzetarainoko zabaleran mugatu izan da, bertoko  itsas bazterrean. Era berean, bertatik iragaten ziren errekastoen uretan gora (Gorga, Konporta… estali gabe egon ziren berandurarte) Benta Berri eta Ibaetaraino heltzen omen zen, itsasotik lur-barnerantz abiatzen bagara.

XIX. eta XX. mendeen artean itsas ondoan geroz eta urbanoago bilakatuko den espazio horretako elementuen artean dominikarrek aspaldidanik erabiltzen zuten haize-errotaren aurriak markatu daitezke, bertako paisaiaren identitate puntu sinboliko gisa, XX. mendearen hasieran jadanik erabat desagertua[2]. Gipuzkoak ezagutu duen haize-errotarik zaharrenetakoa eta agian bakarra Antiguako Lugaritz alde horretan kokatua zegoen, bere dorre borobil bitxia zuhaitz gainetik erakusten zuela. Horrekin batera, beste dorretxo borobil bat ere agertzen zaigu XIX. mendearen akabuko argazkietan, II. karlistadan eraikitakoa eta “fortín del Antiguo” erdaraz izendatua. Loretopeko tunela zabaltzerakoan eraitsia, hamabost bat urtez baino ez zuen iraungo zutik, Miramarreko erreginaren jauregia eraiki aitzin. Honez gain, itsas errota bikotea ere bazegoen Antiguan, itsasgora eta itsasbeheraren arabera mugitzen zirenetakoa lehenago ikusi dugun Urumea ibaian bezala, hauek ere arrastorik utzi gabe desagertuak.

  1. Miramar-eko jauregia Loretopeko lurmuturraren gainean, Miraconchako parajean eraikia.

Bestalde, arestian aipatu dugun Loretope muturreko eraikin multzoak nolabaiteko gaztelu-kutsua eransten zion ingurumariari, XIX. mendeko lehen erdian oraindino Antiguako auzoak baserritar giroa mantentzen zuenean, industria eta bestelako urbanizazioak agertu aurretik. Alabaina, industriaren ezarpenarekin elkarrekin[3] pilaturik bizitzen hasiko zen langile familia franko, batik bat etxebizitzen urritasunaren eta garestitzearen eraginez. Egoera horretan, Bilboko metropolian arrunta zen txabolismoaren fenomenoak ere agerpena izango zuen, maila apalagoan bazen ere, Donostiako itsas bazterreko Antiguako paisaian, Arbizketako zubi eta harrobiaren ondoan, kartzela altxatzean eraitsiak.

  1. Kontxa eta Ondarreta bereizten dituen muturraren ikuskizuna, badia aldamenean zabaltzen dela.
  2. Bertoko baranda eta barandan erritmikoki jarriak dauden garai bateko elementu apaingarriak.
  3. Balerdiren omenezko Chillidaren eskultura Loretopeko harkaitzetako toki ezkutuan.

Paisaia berberean agertuko zen, aitzitik, egitura sozialen kontraste itzelaren eredugarri zen Toki Eder jauregi xarmant eta bikaina. Hortik aurrera, industriak, langileriaren etxebizitza umilak eta jauntxo dirudunek egindako txalek zein jauregitxoak elkarrekin bizi beharko zuten Antiguan, nekazaritzako eta abeltzaintzako baserriekin batera, itsas bazterreko paisaiaren ikuskizun benetan xelebrea irudikatuz, garaiko zuri-beltzezko argazkietan bederen.

Nabaria denez, Antiguak bazeuzkan beste hiri industrial batzuetako itxura estetiko eta osasunaren arazo larriak. Horrek guztiak, beraz, kutsaduraren igoera neurrigabea zekarren. Aipatu egoerak aldaketa nabarmena izango zuen, ordea, XX. mendeko atarian, batik bat donostiarren pentsaeran turismorako eta uda-pasarako burges hiriaren asmoa irmo errotu zen urteetan. Horrela, Miramar jauregiaren eraikuntza Antiguako Loretopeko mutur horretantxe planteatzeko orduan, auzuneak zeuzkan ‘puntu beltz’ lotsagarrienak begien bistatik kendu behar zirela eta etxe talde batzuen eraispena erabaki zuen auzo-batzordeak, ohikoa zen legez bertako handikiek osaturikoa; Zalantza izpirik gabe.

 

Hiri-eskenatoki arras heterogeneoa irudikatzen…

Antiguan, hortaz, itsas bazterreko fenomeno urbanoan aipatu bezalako agerpen sinbolikoa izango zuten hiru talde soziologiko bereizi daitezke. Bata nekazari munduan sustraitua baina XX. mendean geroz eta ahulagoa. Auzolana ohikoa zen bai laborantzan eta baita eraikuntza prozesuetan ere. Bigarrengo taldea industrializazioak ekarriko zuen; hauen artean burges euskaldun batzuk bazeuden baina, oro har, Antiguako industria sortu zuen jendea ez omen zen euskalduna. Industriako langileak ere, bide bertsutik, ez euskaldunak izango ziren batik bat espezializaziorik gabeko lanpostuetan, nahiz eta bertako euskaldunak ere agertu. Lan-harremanak, beraz, oso bestelakoak eta industriak arautuak, lan-ordu jakin eta soldata finkoekin. Hirugarren talde ‘soziologikoa’ Mª Kristina erreginaren etorreraren ondorioz kokatuko zen Antigua partean; gehienak sustrairik gabeko udatiar aristokrata eta dirudunak. Izan ere, honaino idatzitakoarekin Donostiako itsas bazterreko auzoetan zegoen jende-nahasketaren berri emana dugu; erdiguneko zabalgunetik haratago gelditzen ziren auzoetan.

Hauek urbanistikoki garatu ahala, ur-fronteak eta itsasoko lerroak betez zihoan hirian, hirigintzaren aldetik nahiko heterogeneoak izango diren paisaiak eta hiri-espazioak egituratuko dira Donostian. Bai Antiguan eta bai Grosen adibidez, ikusi dugu nola txaletak, jauregitxoak zein lorategi-hiriak langile eta sektore sozial txiroagoen etxeekin elkar bizi behar zuten, bakoitza bere aldetik izango bazen ere. Fenomeno hau Bilboko itsasadarreko metropolian gertatutakoaren guztiz desberdina izango da, nahiz eta parekotasunak ere ikusi. Bilboko kasuan ibaiak erabateko segregazioa produzitzen zuen ezkerralde industrialaren eta jauntxoen eskuinaldeko bizitokien artean. Bilboko itsasadarreko ur-fronteen konfigurazioan guztiz integratua zegoen bereizketa hori, bai espazioen erabileraren, zabaleraren eta hiri-antolaketa sinbolikoan ere. Ezkerraldeko lurralde-adierazgarririk inportanteena fabrika bazen (gaurdaino iraun duen sinbolo eta ikonoa), eskuinaldean ostera jauregitxoak, txaletak, etorbide handiak, ur-ertzeko pasealekuak, monumentuak eta lorategiak nagusituko ziren. Hortxe dakusagu paraje horien diferentzia sentikorrak ez soilik hirigintzaren teknikari edota aspektu arkitektonikoei dagozkienak, baita paisaiaren usain berezi eta koloreari ere. Siderurgiaren kutsadurak jendearen sudurrak eta paisaiaren xehetasunak lurrin geruza grisez estaltzen bazituen, eskuinaldean tonalitate orlegietako zonaldeak eta beharbada zeru urdin garbiagoak atzemango genituzkeen, industriaren funtzionamendua bere goren puntuan zegoenean.

Parentesi txiki honen ondoren Donostiara itzuliz, XX. mendeko bigarren hamarkadaren hasierarekin Antiguako auzoaren berreraiketa plana onartu zuen Donostiako Udalak. XIX. mendeko amaieratik luxuzko txaletak zeuden zonaldea existitzen zen Miramar jauregitik gertu (jauregiaren atzean eraiki bide zuten kasino berria, hain justu ere jokoaren debekua etorri zenean; murruen hondakinak gelditu ziren haren testigu), urbanizazio berriak errespetatu eta urbanistikoki osatuko zituenak gerora. Zabalguneko masifikazio urbano erlatiboak Donostiako eliteko dirudun batzuk erakarri zituen Ondarreta, Miraconcha eta Igeldorantz, lasaitasuna eta itsasoaren gertutasuna gogoko zituzten eta. Horrela, Antiguako zabalguneak ere ur-fronteetako beste zenbait espazio esanguratsuk jasan zituzten antzeko prozesuak biziko zituen.

1887an Nemesio Barrio udal arkitektoak Antiguako hareatzetan zeuden padurak sikatzeko eta aprobetxatzeko memoria idatzi zuen. Antiguako hareatza horietan erabaki zuen Udalak kartzela berria eraikitzea, beste zonalde batzuetako lurzoruen prezioen gorakada itzelak ikusita. Bestalde, Igeldo azpiko paduretan txaletak eraiki nahi izan zituzten dirudun batzuk 1915ean, Udalak lorategiak eta pasealekuak baino ez zituela proposatzen eta, hiriaren hurrengo zabalgunea izango zen auzo berri bat sortzeko. Izan ere, dagoeneko ikusi dugu hainbat bider zein zelati ibiltzen zen Udala itsas bazterreko lan urbanistiko edota arkitektonikoak onartzerakoan, kostako paisaiaren balioak medio. Arraroa, beraz, kartzela bezalako azpiegitura estetikoki susmagarria eta sozialki are eta arbuiagarriagoa itsas bazterrera ekartzea, batez ere Antiguako auzoan eta Ondarretako hareatzan zenbait partikularrek luzaturiko eskaintzen aurrean.

  1. Antigua auzoko paisaia industriala XX. mendeko erdialderaino mantendua.

XX. mendea iragan ahala, Antiguako itsas bazterreko urbanizazioan eraikin eta tipologia desberdinen anabasa hasi ziren sumatzen, bertako itxura urbanoa homogeneotasunetik sano urruti baitzegoen, batez ere zonalde hartan bestelako egiturak eta ustiapen ekonomikoak planteatu nahi zituztenen begietan. Huraxe izan zen promotore batek 1966an Donostiako alkateari luzatu zion eskutitza. Bere ideia Ondarretako hondartza balioztatzeko sei haize-orrazi eraikitzea zen, Santa Klara uhartea ere aprobetxatuz bertan lorategiak, kasinoa, terrazak eta kirol zein aisialdirako ontzientzat kaia ezartzeko. Esan beharrik ez jadanik ‘desarrollismo’ etaparen barnean gaudela eta promotoreak Udalaren lur publikoez jabetu nahi izan zuela luxuzko etxeak merkeagoak izan zitezen, Tenis Clubak erabiltzen zituen lurretan, haien azpian garaje handiak ere proiektatuz. Haize-orraziek Donostiako turismoa areagotuko zutela defendatzen zuen, komertzioarentzat ere bultzada ikaragarria izanik (gerora Chillida eskultorearen eta P. Ganchegui arkitektoaren ‘Haize Orrazia’ obra eskultoriko, arkitektoniko eta urbanoa agertuko zen erpinean). Laburbilduz, zonalde erabat produktiboa bihurtuko zen, urte horietako ideologiaren arabera pentsatua.

  1. Haizearen Orrazia. Chillidaren metalezko hiru piezen txertaketak izan zituen lanak 1970eko hamarkadaren azkenaldian (1977), eta 1978an egin zioten interbentzio piktorikoa. Zilegi ote?

[1] Erdaraz “Pico del Loro” edo “Pico del Oro” deitua, Loretoko Amabirjinaren ermitatxoa aurkitzen zen (Antiguako kanposantu zaharraren barnean, kartzelaren eraikuntzarako eta tranbia-bidearen ezarpenean harri-iturri lez erabilia Udaleko akordioen arabera; harria oso eskuragarria eta merkea baitzen) harkaitz haien gainean. Bertatik oso gertu Zaldisko-Zokoa ageri da, jadanik Kontxako hondartzarantz abiatuz, XX. mendearen azkenean Chillidaren eskultura bat jarri zuten pasealekuko begiratokia: Fleming doktorearen omenezko monumentua. Granito harria erabiliz, sekzio karratuko zutabearen gainean ‘busto abstraktua’ kokatu zuen Chillidak (lehendabizi Jai-Alaiko lorategietan, 1955ean, gero Urgull-en edota Martutenen, Joaquin Monterok eginiko Kontxako hegalaren berrikuntzaren ondoren bertan amaitu arte). Itsasoko lehenengo lerroko toki estrategiko horretan, Santa Klara uharterantz eta Urgull-eko mendi-tontorrerantz begirada luzatzera gonbidatzen digu harri biluzi geometriko soil eta esentzialaren zirrikituetatik, Donostiako itsas bazterreko iraganari kontuak hartzeko edo. 1990eko hasiera horretan Loreto azpian Besarkada edo Rafael Ruiz Balerdiren Estela kokatu zuen Chillidak itsasoaren aldamenean, altzairuz egindako pieza txikia. Antiguako beste puntan ere Chillidaren eta Peña Gancheguiren ‘Haizearen Orraziak’ itsas bazterreko hiriari hasiera eta amaiera ematen dio.

[2] Antzina, beste bi haize errota identifikatuta zeuden, bata Urgull-en bertan eta beste Aiete inguruan.

[3] Produkzio desberdineko fabrikatzar eta lantegiak ugaritu ziren Antiguan: Brunet-tarren botila fabrika, Kutz-en “El León” garagardo, freskagarri eta jela fabrika, Lizarriturry-Rezola-ren “La Providencia” kandela, xaboi eta tokadorerako garbiketa produktuak prestatzen zituena (Antiguan lur-sail handiena okupatzen zuena), txokolategintzako “Suchard” fabrika, “Columbia” disko fabrika, Dougier-en ispilu fabrika, “Ayala” altzari fabrika, pospolo fabrika (Antiguako zaharrenetakoa), zepilo fabrika, “Farcy-Oppenheim” delako gorontza fabrika, kartoizko kaxen fabrika, zola fabrika, “Gutenfelder” inprimategia, zilar-lantegia eta beste batzuk.

Itsas ondareari buruzko ez-ohiko Jardunaldiak. Hiriaz eta itsasoaz mintzo

Bilboko Itsasadarra Itsas Museoak aldiro antolatzen dituen ekitaldien artean, ohikoenak izaten dira itsasadarrari eta oro har, Bilboko bertako, metropoliko edota ingurumarietako itsas kulturari dagozkionak. Ibaiari eta portuko bilakaerari (itsas merkataritza, nabigazioa, industria, burdingintza…) loturiko kultur aniztasunak grina biziz eta modu oparoan hiritargoari zabaltzeko esfortzu galantak egin izan ditu Museoak, bai hitzaldi zikloekin, erakusketa aldakorrekin eta baita liburu bildumekin ere, noizbait lerro hauetara ekarri izan ditugunak.

Sarritan, gai konkretu bati zuzenduriko beren beregizko ekimenak bultzatzen dira, argitara emateko bideak edozein direlarik ere. Horien artean, itsas ondareari buruzko jardunaldi interesgarri bat ospatu zen abenduaren bukaera aldera. Itsaso-hiria binomioa hizpide izan zuten hizlariek guk geuk ere zenbaitetan tratatzen ditugun alderdiak jorratu zituzten, ikuspuntu antropologiko, arkeologiko eta estetikotik begiratuz. Lan horien mamia, bertan aurkeztu zen liburu baten bildua aurkitzen da eta horrez gain, azken boladan garapen bidean izan diren ikerketa proiektu berezituen emaitzak diren ondorioak plazaratu zituzten.

 

Ikuspegi sozio antropologikoaren baitako ondare biziak

Bilbo bezalako portu-hiriak kultura ondarearen berpizkundearentzat aukeraz betetako eremu aberatsak direla argi daukagu. Horitan guztietan agertzen zaizkigu, halaber, hainbat pasarte historikoren alde desberdinak; denborazko lerrokadura horretan izandako translazioak eta eraldaketak bitarteko. Hiribilduko kai-zaharretatik abiatuz, makina bat oroimen eta aztarna batu izan dira gizarte aldakor baten kontzientzia kolektiboaren erraietan, mendeen joan-etorrian gertatu izan diren hamaika istorio eta bide-gurutzeetan. Delako pasadizoek, batzuk garrantzia erabakigarriz, hiritarron egunerokotasun iragankorraren nondik norakoak, lan eta bizimoduak sano aztoratzen dituzte, garaian garaiko aldaketek bai paisaien eta baita jendartearen ohituretan mutazioak kausitzen dituzten bitartean. Era horretan sortuz eta finkatuz joan dira hiri-eskenatokiak, ezein espaziotan igartzen diren egiturekin eta azpian dautzan nola-halako hiri-mitologiarekin. Kontakizun horiek dira, hain zuzen, gaur eguneko panorama moderno berantiarretan zolitasunez berrasmatu beharko ditugunak.

 

Historia arkeologikoaren galdutako ondare-material berreskuratuak

Bilbo eta bere itsasadarra ulertzeko gugandik oso urruti ez legokeen perspektiba posibleetako beste bat milaka nahiz ehunka urteren poderioz ezkutuan gorderiko kultura-puska ukigarriena litzateke; berauek itsas arkeologiaren eskutik gureganatu daitezkeenak, alegia. Hiriaren itsas fatxada edota aurrealdeko artefaktu bereziak, guztiek ere zonalde bakoitzeko eta unean-uneko iraganaren balizko eta baliozko atalak eskaintzen dizkigute, gure aurrekoen bizi-prozesuen testigantzaren iturriak irekiz. Zenbaitetan txit hauskorrak, lekukotasun horiek kontrol zorrotzez birgaitzea eta testuinguruan jartzea litzateke arkeologoaren egiteko potoloa, teknika horiekin tokian tokiko aurririk primitiboenak eta oinarrizkoenak aurkituz baina gaurkotasunean ere hiri-kudeaketarako tresna funtsezkoak diren heinean.

 

Paisaia bereizgarrien agerkari estetiko eta ondare sinbolikoak

Obra publiko handien mendeetan hiriaren fisionomiaren eta bere ibai-ertzen leku produktibo eta ekonomikoak bezainbat, esparru estetikoan ere suertatu izan diren transformazio esanguratsuak lekuko, lehendik disfrutatu ezin genituen egitura urbano berriak barra-barra ditugu hiri berreskuratuan. Batik bat untzigintzako, siderurgia eta metalurgiako fabrikatzarrak itzali zitzaizkigunetik askok pentsatuko dute halako salbuespen egoera kuriosoan barneratu zaizkigula Abrako eskualdeko ingurune ureztatuok, anabasaz josiak baina aldi berean neurtuak, krisi kateatuen ostetik iratzarrita ernaldu diren lurzoruetan. 

XIX. mendean jaiotako metropolitar geografia luzanga XX. gizaldiko akabuko hamarkadetan esnatu zaigu berriro ere, lantegiek orube libreak utziz auzune dentsoen erdigunean zein aldamenean; etorkizunerako aukera askotarikoen eremuan. Berregituraketak itsas eta hiri paisaiari arretaz erreparatu beharko dio, jende-aldra zabal batek garunean inskribatuak dituen itsas hiriaren irudimenezko memoria erdi galduak hor dirautelako; lozorroan edota deuseztatze bidean. Portuko muturretik popara doazen kilometroetan, oraindik orain Erriberatik Zorrotzaurrerako kanal artifiziala gelditzen zaigu esku hartzeke, itsaso-mihiak antzinako Deustuko bailara lauan aspaldi penintsula baina dagoeneko irla-uhartea ireki duenekoa.

Hauexek izan ziren, hein handian, adituek kontatu zizkiguten aferak, bai hiruron hitzaldietan eta baita geroago eragin zuten eztabaida-solasaldian ere.

1.- Bilboko itsasadar-bazterreko ur-paisaiaren adibidea (Abandoibarrako dike eta moiletan).

2.- Liburuaren portadako xehetasunezko argazkia.

Paisaiaren tailua Bizkaian II: itsasadarreko industria-gune korapilatsu, hiriburu eta portutzarrak. Ondarearen Europako Jardunaldiak (2017)

Idazki honen aitzin solasean, hau da, kasu honetan artikulu honen aurretik orrialde hauetan bertan argitaratu eta eskaini zen paisaia-ondareari buruzko lehendabizikoan, 2017ko urrian ospatu ziren Ondarearen Europako Jardunaldien arian hasten genuen Bizkaiko paisaiari buruzko gogoeta xehea, Ibaizabal-Nerbioi bailarako eraldaketen irakurketa estetikoa gailenduz.

 

<Sabel emankorrean: bihotzeko sua… eta burdinaren goria…> badira eta

Halandaze, ibaiaren ibilbidea irmo jarraituz eta mendilerroz, zein larre nahiz ingurune urbanoagoetatik iragan ostean, gaur egun Bizkaiko hiriburu bilakatu zaigun Bilboko bihotz-bihotzean sartuko zaigu. Sarritan aipatu eta ikusi dugu jadanik, nola lurraldean gizakiaren esku-hartzearen prozesu luze eta sakon horretan lez beronen ondorioz, inguruaren aldaketarik bortitzenak eman diren historian eta nola transformazio horiek, bai gure adimenean eta baita ingurukoaren ulerkuntzan pertzepzio bide jakin batzuk ireki dituzten. Alegia, bizi dugun denboraren eta espazioaren lekukotasun kontziente eta konpartitu horretan irudimenezko ikur sinboliko eta kolektiboak eraikiz (paisaien agerkari).

Desoreka horietan hortaz, gurean beti aurkituko ditugu ibaiko urak protagonista. Ur garbi eta gardenak hastapenean, salto eta abiada azkarrekoak, laster etorriko zaizkigu ur geldo nahasiagoak, garai baten hordiak (Gabriel Aresti zenak Sestao edota Barakaldoz behin zihoen gisan) eta oraindik orain ere zikinak, ‘garbiketako’ joera bizian bada ere. Mendi-magaletik egunsentiko lanbro artean abeltzaintzako zoroetara eta hortik laborantzako nekazal lurretara helduz geroztik Bilboko siderurgiaren erraietan barneratuko zaigu. Bertako parajeak, hala ere, guztiz funtzionalak (produktiboak) izatetik kasik orotan balio erantsizkoak eta erakargarriak (turistikoak) izatera pasa zaizkigu; biak hala biak kulturalak diren neurrian. Siderurgiak utzitako orube libre zabaletan parkeak eta ibaiertzeko pasealekuak ugaritu zaizkigu: euskarri zuta eta bertikal anitz, aspaldiko testigantzak bailitzan geratuak izan diren elementu bakunak (kea dentsorik gabeko tximiniak, sirena soinurik gabeko garabiak, arrabiorik gabeko labeak, lehengairik gabeko metal kargadoreak, trenbiderik gabeko mehatzeetarako zulo ilun abandonatuak eta abarrak). Horiek titanioaren goritasunak ordezkatu, imitaziozko argiztapen lanparak nonahi, eta horien guztien paraleloan aro industrialaren azkeneko euskarri legez untzigintzaren santsuak oraindik badiraute, akabuko ontziolak noiz desmuntatuko zain.

Aipatu ditugun hauen ahantzitako, lokartu eta beste modu batera egokiturik iratzarritako berauen aurrekari bezala metalurgiaren ingurumari eraberrituak ditugu; kultur-paisaiaren kontzeptuaz eta interpretazio zentroz josiak. Antzinako ustiapen gorriaren biluztasuna geruza berdez berriki estali zaigunean, dagoeneko burdinarik gabeko lur-ebaketa eta mozketa idorretan, hiri-ondoan izanda ere, gelditzen zaigun Bizkaiko altxorrik ezkutu baizen ezezagunenean.

 

<Itsasoa, nire baitan sartzen…>: Bilboko itsasadarrean beherako hiri-metropoli handia

Bide honen amaiera aldeko bokalean portuaren ikuskizuna ur-azaleratuko zaigu, kakotx artean ‘barroko’ usaindun hiri postmoderno gaurkotuan, bektoreen gezi-puntetan ‘bentosa’ erako hiri-orbanak aurkitu ahal izango ditugula jakinik: ‘suburbioak’, landa-eremuko lurzoru-antolaketa ‘sasi-urbanoak’, geografoek ‘rururbano’ kategoriaz ezagutzen duten lurralde hiritartuaren baitan; Euskal Herriko hainbat bazterretan dugun paisaia kaltetuaren antzeko zoriaz. Bertan konmutaziozko elementuak bizi dira; hirian lan eta ‘suburbian’ deskantsatu egiten dutenak, isiltasun-bake erosoan. Baina ‘suburbia’ delakoaren ideia-irudiari gainjartzen dizkiogun esanahia eta ‘jantzi’ horietako zeintzuk dira gure denboraltasunean aurkitu eta identifikatu ditzakegunak?

Aurreneko paragrafo honetatik, azken finean, ‘suburbia’ hitzak (terminoak) bere kometa-estela luzean aska ditzakeen irudimenezko imajina mordoaz hausnartu dezakegu. Hala nola, burmuineko burutazio tira-biratsu horietatik aurreneko iritzi eta usterik ondoriozta daiteke, ‘suburbia’ delakoaren harian. Baliteke zenbait testuingurutan periferiak, ingurumari ‘suburbanoak’, zonalde ‘periurbanoak’ eta hiri barreiatuak berak adiera sinonimoak izateak. Hirigintzan, paisaiaren arkitekturan, lurraldearen antolakuntzan zein kudeaketan eta batik bat geografia urbanoaren esparruetan dihardutenek aldaerak eta desberdintasunak txukun azalduko dizkigute, jakintzaren beste eremuetan izan dezakeen isla nahiz oihartzunari tentuz adituz eta kontu eginez.

1.- Abrako lanetan parte hartu zuten garabien ‘estanpa’ historikoak. Moila eta dike luzangetako bloke itzel horiek uretaratzeko aspaldi erabili zituzten egituren irudi eskultorikoak.

Paisaia biziaren tailua Bizkaian I: mendi/ibai bailaretako ondare aldakor bezain oldarkorra. Europako Jardunaldiak (2017)

Ondarearen Europako Jardunaldiak izan direla eta, aurton Paisaiaren gaia puri-purian eduki dugunez, Foru Aldundiak Hitzaldi-zikloa antolatu zuen: Bizkaiko Paisaien Eraikuntza izenburuarekin. Bizkaiko Foru Liburutegian bildu ginen hizlari eta entzule batzuk bi egunez; 2017ko urriaren 26an eta 27an, .azken arratsalde horretako aurkezpenak, hain zuzen ere, euskaraz zuzendu zirelarik.

 

Kultura eta natura, lurraren eta itsasoaren artean; antzinako testigantza anitzak

Izan ere, eta gure ikuspuntutik zentratzen badugu, azken boladan gorputz hartzen duten oinordetzak presentzia estetikoz bilduak berragertzen zaizkigu lurralde zein paisaien itxura, kolore, usain eta ukimenezko ehunduretan. Humano bihurturiko lurralde-eremu horien beste interpretazio sinboliko bat xahutzen du estetikaren ikuspuntuak; produktiboaz, ekonomikoaz, politikoaz edota soziokulturalaz ere agian haratago doana. Horrela gure izateko arrazoiak (kolektiboarenak, oro har) aurkituko ditugu beti mendiaren, nekazaritza-lurren, industrializatutako eremu zen tokien, parke naturalen eta bereziki babesturiko barrutien artean, honako joera orokor honen baitan lurraldearen urbanizatze prestua atzemango dugularik eta hortaz, hiri-lurraldearen patua ere begitanduz.

Bizkaiak berariazkotasun izugarria erakusten du paisaiaren azterketa estetikoak habian jarri ahal izateko eta berauei bultzada emateko. Inguruek aldakortasun handia dute, era berean, euren ezaugarri eta baldintzatzaileetan, gizakiaren denbora-bilakaeraren eta beronek medioarekin izandako harreman estuak (eta batik bat gatazkatsuak) bitarteko. Azpian leudekeen sedimentuzko estratuek elkarri eraginez irristapenak, tentsioak eta tolesturak sortzen dituzten heinean horrek guztiak ingurunearen estruktura elkar eragileak ere mamitzen ditu. Horrela egituratzen dira katea trofikoak eta beraien erpinean antropizazioz loturikoak, kultura eta gizarte batzuen/anitzen erroak fundatzen dituztenak.

Izatez, Paisaia kontzeptu edo gako-hitz deritzoguna gure baitan irudikatzen diren espazio jakin batzuetako bizimoduaren lekukotasunaren ezaugarri ulerkorrak lirateke; guztiz antropikoak berauek, komunitate konkretu batek modu kontziente nahiz inkontzientean bereganatuak eta hortik askatzen ditugun proiekzioak. Paisaia apenas daukagu guregandik kanpo, gure intuizio korapilatu eta konpartituetatik at, sentipenezko adierazpen horiek bilakatzen direlarik lurraldeen sinbolo. Aldaketa geologiko edota biologikoen denborazko ibilbideek milaka, milioika urteko presentziak utzi badizkigute ere historiak berak (historiaurrea barne) ludi honetan gizakia existitu den unetik baino ez du eragin. Hain zuzen, gizaki aldra edo talde horiek bizitza lekuekin kate iraunkor mordoak ezarri dituzte eta horien emaitza mateial/ezmateriala Paisaia genuke.

 

Bizkaiko ingurumarietan barne: <buruan orlegi…>

“Larre berdeak, etxe zuri teila gorriak,

jendarme auto bat bidean,

bildots artean pasatzen”*

Joseba Sarrionaindia idazlearen olerki honetan, orokorki Euskal Herrian eta duda barik Bizkaian bertan ere aurki ditzakegun ingurune/paisaia batzuen ikusmira bukolikoa eskaintze da lehen lerroan baina segituan, delako irudi idilikoa desagertzen eta ezabatzen da zeharo, ustezko ‘paisaia’ horretan egon beharko ez zen ikur arrotz eta arraro xamar bat derrepente agertzen zaigulako (jendarme autoa); bildots artetik iragaten, gainera. Zoriontasun, bozkario eta bakezko pentsamendua, utopiaz betea, gure adimenetik azkar ezabatzen zaigu, beste egoera-errealitate guztiz desberdin baten santsuak buruak asaldatuz.

Sarreratxo honen ostean berehala ulertuko genituzke Bizkaiko ingurugiroan ere aurki ditzakegun eraldaketa historiko/estetiko eta adimenezko nabariak. Itsas ondoko sistema litoraleko lerroari angelu kasik perpendikularren direkzioan ditugun ibaien arroen artean, Bilboko metropolia erdi-erditik longitudinalki partitzen duen Ibaizabal-Nerbioi itsasadarra genuke. Alabaina hasiberritan, Urduñako mendikate basatietatik sekulako kotak milaka mendeetan leundu dituzten ur-saltoekin beheragoko lautadetara jaisten doa indar, kemen, abiadura eta maiz intentsitate bortitzaz neguan, udaran errekastoa baino ez litzatekeena. Behin baino gehiagotan behe-lainoz erabat estalia, perfil zorrozdun harkaitzek putzu ilun-zuri bilakatzen dira barandaren ertzetik begiratuz. Jaioberritan, beraz, geroago korronte geldoa izango den errekaren lehenengo egun-argitaratzea <soineko xuriz jantzia> sumatuko dugu, laino horren azpian hasten garelarik, seguruenik, gure barren-barreneko paisaia liluragarriak nozitzen. Beluago, laborantzako larreak ere bustiko ditu; <arbasoen baratzaren ondoan> alegia, gizalanaren arrasto, usadio eta elementu franko aurkitzen hasten garenean, baserri etxaldearen arketipo-irudi estetiko/arkitektonikoak ere hor dirauela.

1.- Ondarearen Europako Jardunaldiak, 2017ko Paisaiaren gaia dela eta plazaraturiko kartel eta txostenak.

2.- Nerbio ibaian gora. Lanbro finez hornituriko giro xelebreaz blai, ikusizkoa ez denaren keinuari arreta hartzen diogunean.

3.- Egun argiturik, bertatik hauteman ditzakegun ibai uhintsuaren mendeetako salto eta pasabide makartsuak.

* XVIII. mende amaiera eta XIX. mende hastapeneko istorioa, Bordaxuri ezizenaz deitzen zuten Martin Larralderen pasarte beltza (poeta galerianoarena), bertsotan bildua eta gure egunetan Ruper Ordorikak kantuz emana.

FIKZIOA eta HIRIA ELKAR(bana)TZEN DIRENEAN…

Aurtengo urri lehenengoaren hastapen-asteko 5ean eta 6an, urrenez urren, Nazioarteko Kongresu-jardunaldiak izan ditugu Bilboko alde zaharreko BilbaoArte produkzio artistikoaren zentroan, hain zuzen ere: <<FIKZIO – HIRIA>>. “’ZINEMA-PAISAIAREN’ ESPAZIOAK, ARKITEKTURAK ETA ESTETIKA URBANOAK” lemapean.

Bilboko Udalaren laguntzaz BilbaoArte zentroaren bitartez, ekimen honetan Euskal Herriko Unibertsitateko (UPV/EHU) erakunde anitzek hartu dute parte (Arte Ederren Fakultateko Unibertsitate Hedapeneko Dekanordetza, Eskultura Saila, Pintura Saila, Marrazketa Saila, Artea eta Teknologia Saila, Gizarte eta Komunikazio Zientzien Fakultatea, bertako Ikus-entzunezko Komunikazioa eta Publizitatea Saila, gehi bizpahiru ikerketa taldek); era berean Extremadurako Unibertsitateak (UEX) eta Euskal Herriko Antropologia Aplikatuaren Elkarteak. Bi egunez, gonbidaturiko zenbait adituk jardun dute hizlari bezala, mahai inguru atseginak ere izan ditugularik, pelikula-dokumental baten emanaldi komentatua, sarrera eta amaierako hitzaldiak eta horrez gain, modu paraleloan baina ideia programatikoari atxikia garatu den <HABITARE> argazki-erakusketa txit interesgarria, Blackkamera tailerraren ahalegin oparoaz.

 

Proposamenaren sinopsi laburbildua

Modernitatea deitzea erabaki izan den denbora-tarte sekularraren baitan (batik bat ezein kultur adierazpenetan, arteari propioki dagozkionak barne, arkitekturakoak, e. a.), kontenplazio estetikoa bera analisi esparrua izatera heldu zen une horretan, alboan zeuzkan kategoria guztien segidarekin elkar jokoan, sorkuntza eta birsorkuntza garaikidearen oinarriak ezarri ziren, gerora forma plastiko eta tekniko konkretuen bitartez hiriaren eta espazio (urbanoaren) ideietan islarik franko utziko zutenak. Kontzepzio haietariko batzuk antzinatearen denboraltasun historikoetan barneratzen zituzten euren sustraiak, bertatik abiatuz zenbait zedarri teoriko eraiki zirelarik, zilegitasun eta gorpuzte materialaren erronka lehiakorraz. Era honetan hiri-modeloak barneratu zituzten (utopikoak nolabait, agian ‘ameslariak’ eta beste hainbat ‘posibleak’) baina horrez gain gizartean garatu beharreko bizitzaren parametroak ere (urbanoak), horren guztiaren errepresentazioak laster baimentzen zituzten heinean.

Paradigma horiek garai espezifiko bati zegokion egiteko moldearen gidalerroak eta aldi berean baseak finkatu zituzten, zientziaren energia progresibo kasik amaigabearekin, makina-teknologia bihurtua bere aldaera anizkoitzekin; berauek ‘magina’ eta ikuskizun zinez modernoak egokitu zituztelarik errealitate zinematografikoz blai zeuden hiriaren fikzio-paisaietan. Zinema-hiriaren eta zinema-paisaiaren pantaila handian atzemaniko irudiak zinemak aurkezten zizkigun hirien mito modernoei hauspoa eman zieten, metropoli hiri erraldoiak apurka zein azkarrago hezurmamitzen zihoazen neurrian, hirigune eta periferia bortizki industrialduetan. Halako toki espazioek, aitzitik, ‘hiritartasunaren’ ideologia egitura-emaileak kolokan utzi zituzten. XX. mende berriarekin batera arrazionalismo abanguardistaren ustezko ortodoxiak kemen ‘organiko’ eta garbizaleak maila desberdinetan pribilegiatu zituen arte, iragandako ‘heterodoxiak’ ezabatzeko ilusioak gidaturiko eraginkortasun eskasaz.

Alabaina, berriro ere gizaldi aldaketak markatu zuen beste inflexio puntu adierazkor batek bere baitan onartu zuen fantastikoak bilakatu zitezkeen irudien errepresentazio sena; berauek irudizko ‘imaginarioak’ bete betean eragin zituzten, konbentziozko egikeraz postmodernitate gisa ezagutu eta izendatu zen aparatu kultural eraikiaren magalean (beste izenorde ia sinonimoen parean). Bitartean, testuinguruak are eta konplexuagoak egiten dira mundu birtualak eskaintzen dituen ‘monitoreen’ zirrikituetatik so, ‘itzal-kortina’ gordina ‘egi’ hauskorra bilakatzeko bidean. Metropolisetik Matrixera gindoazela, ‘hiri mirakuluetatik’ pasa gara, infernuetara jaisten diren ate eta zulo gaiztoak bailitzan, etorkizuneko oroimena fikzio-hiri boteretsuak sostengatzen eta transmititzen duenean.

 

Ekarpen honetan kolaboratu dute: Luis Bilbao Larrondo eta Amaia Lekerikabeaskoa Gaztañaga (Kongresu-jardunaldiko Presidentea –lehena– eta Idazkaria –bigarrena–)

 

Jarraian; programak eta publizitatea:

Gros auzoko zabalgunea (III): Zurriolako lehen lerro eraikietan…

Espazio publikoaren urbanizazioak itsas bazterreko fenomeno urbanoari lotura emango lioke bai Grosekin eta baita Zurriola zein Kursaal aldeko ur-fronte enblematikoekin ere, distantziak salbu, Bilboko Abandoibarran Guggenheim museoarekin eta Euskalduna Jauregiarekin gertatzen den edo gertatu denaren antzean.

Proiektu global horrek, itsas lerroko hirigintzaren tratamenduaz gain ekipamenduen afera eta auzoetako antolakuntza egokituko lituzke. Horretarako ezinbestekoa ikusten zen konkurtso publikoa, kalitatezko proposamen arkitektonikoak itsas bazterreko espazio esanguratsuen tratamendu sinboliko eta adierazgarriarekin bateratuko lituzkeena. 2007an Donostiako alkateak mugarri urbano lez funtzionatuko lukeen hotelaren alde apustua egiten zuen bitartean, Xabier Ezeizabarrena surf-taldeak, liburutegia eta bestelako jarduerak posible egingo zituen eraikin askozaz apalagoa eta publikoa hobesten zuen, itsasoko olatuekin zuzeneko elkarrekintza edukiko zuen espazioan (Euskal Herriko Unibertsitatean, Donostiako Arkitektoen Goi Eskola Teknikoan irakasle diren Juan José Arrizabalaga eta Iñigo Viarek esku hartu zuten proiektua planteatzeko orduan).

1. Construcción de muro, 1922 (p.194)

2. Zurriola 1950 (p.191)

1-2. Zurriolako hondartzako eta ur-fronteetako obrak XX. mendeko lehen erdian, 1922an eta 1950ean urrenez urren, hona ekarri ditugun argazkietan.

 

Hiriaren eta itsasoaren arteko borrokan interes kontrajarriak

Iraganera itzuliz, Zurriola aldeko itsas bazterreko espazioan egon ziren, baita ere, huts egindako zenbait asmo urbanistiko, XIX. mendeko amaiera eta XX. mendeko hasiera artean. Besteak beste, Goikoa udal arkitektoari enkargatu zioten 1883an Zurriolako pasealekuko lurretako plano bat altxa zezala erakusketa probintziala antolatzeko, eraikinaren kokapenerako azalera libre utziz. Proiektua ez zen aurrera eraman, Udalak beste obra urbanistiko batzuk baitzituen egiteke urte horietan. Baina une horretan bertan partikular batek beirazko jauregi bat eraikitzeko baimena eskatu zion Udalari, Zurriolako hondartzan bainuetxea ezartzeko. Jauregiak pasealekua izango zuen bere ingurumari guztian eta horrez gain zaldain-zubi estali bat ere atxikia, zenbait metro irteten baitzen kostaldetik itsasora. Ideia honek Kontxako hondartza izan zuen lehenengo eta behin kokagune aproposa, baina badiako ainguralekua eta portuaren proiektuak donostiarren pentsamenduan zeuden oraindik, lehenago esan dugun hiri komertzialaren eta turismoari zuzenduriko hiri ikuspegiaren arteko eztabaida beroetan. Beraz, Zurriola aldeko zabalgunearen aukerak ikusirik, bertako parajea aintzakotzat hartu zuten. Nola edo hala, itsas bazterrean hiriko zonalde horretan aurreikusi zitzaketen arazoak ez zituzten, dirudienez, dimentsio egokian aztertu eta erreflexionatu.

3. p. 86 (Lafarga, 1869; Kortazar, 1864; Zurriola)3. Zurriolako itsasbazterra hartuko zuen ahaztutako proiektu urbano batzuen planoak (1831, Kortazar 1864, Lafarga 1869).

XX. mendea hastearekin batera, 1900ean Kursaala, udako antzokia, neguko jauregia eta lorategiak, aisialdirako saloiak eta hotela bilduko zituen konplexua eraiki nahi izan zuten Zurriolan, ingurunea hiri-altzariekin eta arkitekturatxoekin egokituz (iturriak eta kioskoak). Ordurako, hiri turistikoaren ideiak indar harturik, erabat busti zituen donostiarren mentalitateak. Kursaalaren ideia, beraz, bizi-iturri garrantzitsua izango zen Donostiarentzat, urte horietan zeukaten dilema ikusita. Zeren eta udatiarrak erakartzea jadanik ez zen nahiko eta negurako ere hiri atsegina bilakatu nahi izan zuten; bai udako eta beste urtaroetako hilabeteetan ere turista dirudunak espero zituzten eta. Batzuk Zurriolako pasealekua proiektu honek hobetuko zuela defendatzen zuten. Beste batzuk, aldiz, ur ertzeko eraikinek itsasoaren eta hodeiertzaren ikuskizuna oztopatuko zeudelakoan zeuden, Kontxan zeuzkaten lehen ikusitako ardura berberekin. Proiektuaren aldekoek Zurriolako pasealekuaren onurak erakusten zituzten, itsas bazterraren balioztapenak ibaiaren beste aldeko hiri historikoarekin eta zabalgunearekin bat egingo zuelakoan, kostako lerroaren norabideak betiko irekiz:

4. p. 28 (Urumea bis)4. Urumea ibaiaren bokalea Zurriolako azken zuzenketak burutu ostean.

Kursaalarekin batera 1912an Itsasoko Perlaren administrazio kontseiluak Zurriolako zabalgunea burutu ostean bertako hondartzan bainuetxe berria kokatzeko eskaria egin zuen, Kontxako beste bainuetxearen gutxi gora beherako erreprodukzioa izanik, batik bat eraikinaren tipologia arkitektonikoaren aldetik. Garai hartan Kontxako bainuetxeak zeuzkan antzerako dorreak Zurriolan ere agertzeak, Kursaalaren aldameneko espazioan, ez zion Udalari inolako poztasunik eman eta pasealekuak itsasora zeuzkan bista oparoak zeharo murriztuko zituela argudiatu zuten berriro ere.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

5. R. Moneoren Kursaal eraikina, gaur egunekoa, zubiko dorretxo esanguratsuekin.

Gros aldean izandako anabasa erlatiboa izango da Antiguako lurzoruaren erabilera nahasketarekin konparatuta, itsas bazterreko espazio lauetan; Donostian industriak edukiko zuen agertoki oparoena izan baitzen XIX. mendearen hasieran eta erdialdean. Hortik aurrera, lehenengo itsas lerro baliotsuetatik industria aldentzea lehendabiziko eginbeharra izango zen, periferiako zonaldeetan ustez ezkutaturik. Denborak aurrera egin ahala, periferia industrial horrek izaera metropolitarra aldarrikatuko du, ibaiertzetako ur-fronteen urbanizazio prozesuak eraginez.

66. Antiguako ikuskizun industriala (negu elurtua) itsasbazterreko lurzoru lauetan.

Gros auzoko zabalgunea (II): lokartuta geldituko zen hiri berriaren aztarna

Itsas bazterreko azalera horretan burutu ez ziren egitasmoen artean Sagües auzoko lorategi-hiriaren proiektua izango genuke. Bertako etxebizitzen kondizio txarrak salatzen zituzten, itsasoak eragiten zuen hezetasunagatik eta mendi magaleko pilaketaren eraginez. Bilboko metropolian ‘errekartia’ deitu zitzaion ezker-aldeko zonaldearen antzean, itsusitasun eta zikintasun urbanoez gain egonezin ‘moralak’ ere (komatxo artean) pilatzen ziren Sagües-en.

Langile etorkinak bertan bizileku umilak zituzten baina marxistak eta ‘bizitza txarreko’ jende aldrak ere bertan zeuzkaten euren ‘habiak’. Hori agerian gelditu zen auzunea kasik utzik gelditzerakoan, gerrate zibilean tropa faxistak Donostian sartzearekin batera. Hortik aurrera, Sagües auzoaren eraispena aldarrikatzen zen behin eta berriro, ‘langile gizajoak’ bertatik atera eta etxe argi, higieniko eta alaiagoetara eramateko asmoz, ea horrela tabernetan eta ‘bestelako bilera guneetan’ gutxiago egoten ziren (poliziak ere bertaratzea sail samarra zeukan zenbaitetan, Trintxerpera eta Pasaiara alde egiteko aukerak emanez). Erregimen faxistaren ideologiak, beraz, zio bikoitzak argudiatzen zituen. Alde batetik, txirotasun materialari ‘pobretasun morala’ gainjartzen zitzaion, eta bestetik Donostiako itsas bazterreko paisaiaren irudi urbano paregabea oztopatzen zuen Sagües auzoak (alderdi estetikoak, hortaz, alderdi moralekin nolabaiteko elkarrizketa zuen). Sagües-en desagerpena derrigorrezko kontua bilakatu zen Udaleko botere berri faxistarentzat.

Ategorrieta-Groseko zabalguneetan aurreikusita zegoenez, lorategi-hiria eraikitzea zilegi jo zuten Sagües-en eta horrez gain beste zenbait azpiegitura: dimentsio handiko piztina, solariuma eta hondartzarekin konexio zuzena izango zuten terrazak, batzuk euria ekiditeko estalkiekin. Eraikuntza itsasoko lehenengo lerrora hurbiltzeko ideia hau ere Machimbarrena udal ingeniariak 1945ean argitaraturiko liburuan agertzen da, burutu gabe gelditutako beste hamaika proiekturekin batera, aurreko sarreretan adierazi dugun legez. Pasaiarako korridore metropolitar horretan Intxaurrondo edota Altzako zonaldeetan ere etxebizitza merkeen kooperatiba babestuak eraikiko zituen erregimen politiko frankistak, erakutsi nahi izan zuten interes sozialaren lekuko. Hauetariko asko ‘hiriak libre utzitako zirrikituetan’ aldapetako lurzorurik marjinatuenetan jaiotzen ziren bitartean. Pasai Donibanetik Pasai Antxoraino doan bide-gurutzean ere aglomerazio industriala agertuko zen Altzatik oso hurbil, etxebizitzen tartean funtzio industrial peto-petoak nabarituz.

1. p.156 urbanizacion Ulia1. Ulia mediko magaletako urbanizazio-planak, XX. mendekoak.

2. p.148 barrio Sagües2. Sagues auzoan Machimbarrenak proposaturiko egitasmoen behin-behineko marrazkia.

XX. mendeko hirugarren herenean murgilduz, 1963. urtean Uliako zonaldearen urbanizaziorako ideien lehiaketa deitu zuten, Donostiako sutearen eta ondorengo zabalguneen urtemugei jarraipena emateko (1813, 1863 eta 1963). Luis Peña Ganchegui, Francisco Bernabé eta Gonzalo Vega de Seoane arkitektoek Sagüesko auzunea barnebiltzen zuen aurreproiektua aurkeztu zuten, itsas bazterrean dorre batzuekin ordenatzen zuten espazioan. Mendi magalak eta zuhaiztiak ere tentuz tratatu zituzten, eurek espresuki jakinarazi zuten gisan. Kuriosoa izanik ere, teleferikoa eta parkea ezarriko zituzten Ulia mendian, arteetako eta zientzietako pertsonaia ospetsu batzuentzat lur-sailen erreserba eginez. Udalari eskaria egin zioten lur-sail hauek mundu osoan ezagunak ziren aditu batzuei oparitzeko (filosofiako, arteko edo zientziako jakitun handiak), beraien presentziak Donostiako bizitza kulturala eta zientifikoa asko aberastuko zuelakoan. Parkeak bi zonalde edukiko zituen azpiegitura kulturalak sortzeko, distantziak salbu, beste baten ikusiko dugun Oteizaren Ametzagainako hilerriaren aurrekari ‘espiritual’ gisako deskribapen ‘sasi poetikoak’ eginez eta beti itsasoaren presentziaz baliatuz.

Jarri beharreko ekipamenduen artean, beraz, zentro zibiko eta erlijiosoaz gain eskolak, haurtzaindegiak, aire libreko antzezpen eskenatokiak, museoa, kirolen jauregia, estalitako piztinak eta Monpas-eko begiratokia zeuden. Komertzio zentroak, janari-dendak, artisautza, hotelak eta aisialdirako guneak izango zituen, den-dena lorategiekin horniturik, Sagües-eko gune historikoan eta itsas bazterreko Ulia magalean nolabaiteko gizarte elitista guztiz burujabea sortu asmoz, antzinako ‘zikinkeria’ urbano eta morala ezabatzeko. Basotxo batetan kokaturiko camping-a eta lurzoruko aldapari egokituriko eraikinak ere agertzen ziren aurre-proiektu amestuan, lorategi-hiriaren antzeko ideia birsortuz, baserriak aspalditik Euskal Herriko mendi-magaletan txertatu izan diren moduan (inguruarekiko eta paisaiarekiko errespetua agertzen zuen Peña Gancheguik, bestelako nahien gainetik).

XX. mendea iraganda, ‘kaletik hain gertu’ eta aldi berean ‘hiritik horren urruti’ legokeen Ulia mendiaren berreskurapenari bultzada eman nahi izan zion Donostiako Udalak 2007an, parkearen eraberritze lanetarako plangintza bereziaren barruan. Izan ere, aisialdirako espazioa izaten jarraitu beharko zuen Uliak, itsas bazterreko paisaiaren balioak aintzat hartuz. Urgull, Santa Klara eta Igeldoko interbentzioekin batera kontsideratzen zen Uliako operazioa, Donostiak itsas bazterrean dituen ingurunerik baliagarrienen bateratasunerako. Ondare kulturalaren eta naturalaren arrasto ikusgarriak anitz dirauten parajeetan (paisaia etnografikoak), itsas kultura horren balioztapenak ‘sentsibilitate handia’ eta ‘zementu gutxi’ eskatzen baitzuen.

Sagües-era itzuliz, itsas bazterreko espazioetan parke berria eraiki nahi izan zuen Udalak 1990ko hamarkadaren hasieratik, Zurriolako pasealekua berriro ere Monpas-eko puntaraino luzatzeko nahia erakutsiz. 1999an bertan behera utzita, 2003an espainiar estatuko ministerioak finantziaziorik ez zuela emango adierazi zuen. Iritzi kontrajarriekin bada ere, berreraikuntza definitiboan zubitxoen edo pasabideen bitartez mendiko eta kostaldeko ibilbideari lotura ematea hobetsi zuten. Era berean, Sagües-eko itsas bazterreko espazio hutsa urbanizatzeko ideiak ere XXI. mendeko hasierako urteetan etorriko ziren Udalak deituriko aurre-proiektuen lehiaketa publikoan. Kataluniatik eta Euskal Herritik helduriko arkitektoen, ingeniarien zein hirigintza eta paisaiaren eraiketaren adituek konposatzen zituzten taldeen proposamenetatik bost aukeratu zituzten. Gaur egungo gizarteak eskatzen dituen ekipamenduen eta kulturak goraipatu duen estetika postmodernoaren lekuko, kristalezko eraikinak, dorreak, talasoterapiako zentroak eta pasealekuak erakusten ziren maketetan eta argazki muntaia zein irudi birtualetan. Astigarraga eta Lasarteren ‘faro urbanoak’ inpaktu handia produzitzen zuen ingurunean, diseinua atsegina izanda ere. Ábalos eta Herrerosen ‘Uliako atearen’ kasuan ere diseinua izan zen baloratuena. Sola Susperregi eta Ruiz Lacasaren proiektua ondo txertatzen zen bertako espazioan, Ramos eta Ortiz de Zarateren ‘erremate eskultorikoa’ bozketa publikoan lehenengo gelditu bazen ere, EMBT-ren ‘Mendia imajinatzea’ lemapean aurkeztuak ez zuen arrakasta handirik izan.

4

3

5

3-4-5. Sagues aldeko itsasbazterreko hiri-altzari eta elementu sinboliko batzuk, Donostiako paraje zein ur-fronte preziatuenetako pieza xelebreenetatik estetikoki eta ikonografikoki urruti geldituko liratekeenak.

Gros auzoko zabalgunea (I): itsasoari irabazitako lurretan sortutako hiria

Urumea ibaiaren eskuinaldeko ertzean, Ekialdeko zabalgunearen jarraipena izan zen Gros edo Kursaal-ekoa. Grosen Lagasca ingeniariak ere Kortazarren zabalguneko traza geometrikoari jarraipena ematea planteatu zuen, ez bakarrik Urumea ibaia bideratuz baizik eta Ulia mendiaren azpiko hareatza zabaletan itsasoari lurrak irabaziz, hiri historikoaren ezkerraldean.

Bertako obra nagusiena Salamankako pasealekua izateak eraikitzeko udalerriak zeuzkan arauetan aldaketak eragingo zituen, ur-fronteetako paisaiak babesteko asmotan. Izan ere, ‘ekialdeko zabalgune’ horretan Santa Katalinako pasealekurantz ematen zuen lehenengo etxaldean, ur-fronteko lerroari jarraituz, arkudun eraikin handia kokatu nahi izan zuten, “Gran Fonda Kursaal” deituko ziotena.

1. Propuesta para Gros, p.1571. Gros auzoko zabalgune planak.

2. p. 246 (Gros, Lagasca, 1873)2. Gros auzoko zabalgune planak (Lagasca, 1873) eta auzunearen itxura XIX. mende bukaeran.

 

Urteak iragan ahala…

1889ko hurrengo lehiaketan, teknikari bat baino ez zen aurkeztuko, hirigintzaren aldetik sona larregirik gabeko planoarekin. Luis Aladren arkitektoak aurkeztu zuen Gros auzoa antolatzeko <<Itsaso aurrean>> izeneko proiektua. Urumea ibaiaren eskuinaldean Zabalgunearen hedapen bitxia proposatzen da, 15 urte lehenago Lagasca ingeniariak Zurriolako hondartzari lurrak irabazteko aurkeztutako eskemari nolabait uko eginez. 1892an Kostako murrua eraiki zutenean hondartza ere erabat txikituko zuten, azalera hori are eta urriagoa izanik Zurriolako urbanizazioaren ostean (1911). Hori ikusirik hondartzaren berreskurapenerako proiektuak bultzatuko zituen Udalak hurrengo urteetan eta hamarkadetan, 1944an Zurriolako lur-muturraren eraikuntza-lanak hasiz. Lau urte beranduago bertan behera geldituko ziren, behar ziren harriak Monpas-eko harrobitik ezin zituztelako atera[1].

33. Duela hamarkada gutxi Zurriolako hondartzan buruturiko ibaiaren kanalizazio lanak.

Bestela, hastapenean zeuzkaten premisak gehiegi eraldatu gabe aurrera segitu zuen Kortazarren zabalgunearen eraikuntzak XX. mendeko lehen urteetan. Antzinako Santa Katalina auzoan, ibaiaz bestaldean Groseko zabalgunea hasi zen planteatzen Urumeako kanalizazioaren ostean, Zurriola ere hartuz. Han ere tailerrak eta biltegiak zeuden finkatuta XIX. mende amaieratik, Ulia mendiaren azpiko langileen etxebizitza gutxi batzuekin batera. Ondoren ikastetxeak, hiltegia, ospitalea, zezen-plaza, komentu erlijiosoak eta tranbiaren geltokiak agertuko dira. Alabaina, familia bakarreko txalet batzuk ere baziren itsas bazterrean, Inazio deunaren elizaren inguruan. Etxe hauetako asko desagertuko dira Zurriolako zabalgunearen obrak hastearekin batera. Auzunea klase apalari begira proposatu bazen ere, klase ertainak eta dirudunak hartuko zuten itsasoko lehen lerroak aprobetxatuz. Honela, urbanizazio proiektua baino itsasoari irabazitako lur guztien ustiapen osorako programa bilakatuko zuen Sociedad Inmobiliaria del Kursaal erakundeak.

Era berean, lorategi-hiriko arauak aplikatu zituen Udalak Kursaaleko etorbidearen eta itsasoaren artean eraikitzeko falta ziren lurzoruetan. XX. mende horretako hasieran, Donostiako auzunerik inportanteenetarikoa izateko aukerak zeuzkan Grosek, kondizio urbanoen aurreikuspenak aldatu zituztenean. 1919ko lehen lehiaketan saridunik ez bazen izan, 1922koan Machimbarrena eta Díez de Tolosana izan ziren irabazle. Erdiguneko enparantza batek itsas bazterreko txaletak ordenatuko zituen zezen-plaza eraitsi ostean, azkenean itsasadarreko lur-sail libreek zezen-plaza mantentzea posible egin zutelarik.

 

Grosetik Ategorietarantz…

Grosek izaera oso konplexu eta kaotikoa hartuko zuen aurrerantzean, antzinako estrukturen eta urbanizazio berriagoen elkar bizitzaren korapiloaz, traza urbanoaren morfologian atzematen ziren funtzio sozial, ekonomiko eta sinbolikoekin batera. Burgesiaren zabalgune zabalak langileen espazio murritzagoekin egiten zuen topo, garajeak eta tailerrak nahastuz. Ulia azpirantz jarraipena izango zuen XX. mende erdialdeko urteetan Ategorrietaraino[2] helduz. Bertan mantentzen ziren baserri eta nekazaritzako lurrak elementu arbuiagarriak bihurtuko ziren laster, txalet etxeez eta lorategiz inguraturiko errepidean. Donostiako erdigunerako eta baita Pasaiako porturako distantzia txikiak kontrakotasunak adierazten zituzten; Pasaia aldeko industriaren bilakaerak agintaritza zuen klase aberatsak espazio urbanoan islatzen zituen adiera sozialak oztopatzeko edo aldrebesteko arriskua baitzeukan, klase apalagoen eta langileen ezarrerarekin. Helbururik behinena itsas bazterreko espazio berri hauen apaingarritasuna zela dudarik ez, dentsifikazio prozesuen inpaktuak ekiditeko. Aipaturikoa Ulia mendiko funikularrarekin eta tradiziozko erabilera berreskuratu edo berrasmatuekin batera (denbora-pasako guneak, baserritxoak, merienda-tokiak, e. a.). Hala ere, auzune proletarioak izango ziren aurrerantzean paper erabakigarria jokatuko zutenak. Horrela, anabasa tipologikoan etxebizitzak, familiabakarreko bizitokiak eta komentuak aurkituko genituzke, Ulia mendiaren magalean eta errepidearen alderdietan, Pasaiara doan metropoli korridore populatua irudikatuz: Ategorrieta, Intxaurrondo, La Paz, Bidebieta, Altza, eta Herrera besteak beste. Paisaian inpaktu bortitzena duen eskualde urbanoa (batez ere 1960-1980ko hamarkadetan).

44. Ategorrieta partean kokaturiko hiri-altzari bereziak, erlojuak.

55. Errepidearen ondoan jarritako ‘Ate’ eskultorikoaren argazkiak norabide batean eta bestean.

[1] Mende erdi pasatuta, 1993an Zurrriolako hondartzaren berreskurapena gauzatuko zen lur-muturra definitiboki eraikiz, Zurriolatik Sagües-eraino doan litoraleko pasealekuarekin batera.

[2] Izenari omen eginez, Iñigo Pagolak diseinaturiko Atea edo Garaipenaren Arkua eskultura publikoa kokatu zen 2008an. Gorriz margoturiko marko karratuaren gisan, lurzoruan iltzaturik ongietorria egiten dio bisitariari, Donostiara barneratzeko momentuan ikuskizun espazial eta sinbolikoa emanez bertako bide-gurutzean.

Itsas bazterreko espazio urbanoaren egituraketa eta eraiketa (VIII): bihotzetik apika aldenduz industriari zirrikituak egingo zizkion hiria

Ikuspegi materialista eta produktibotik turismoaren ‘kultur industria’ sostengatzeko Kantauri itsasoak eta Urumea ibaiak ureztaturiko balio handiko paisaien esplotazioa premiazkoa zen Donostian, bertara heltzeko garraiobide eraginkorren laguntzaz. Itzelezko kontrakotasunak txertatuz, meategietatik itsasorako zein ibairako garraioak eta altzairuaren industria behar-beharrezkoa zuen Bilbok, ondorioz itsasadarrari eta burdinadun mendiei loturiko estetika industrial oparoa garatuz. Donostian aldiz arrazoi berberarengatik ezinbestekoa zen, esan bezala, industria begietatik ezabatzea. Hala ere, XIX. mendeko 80. hamarkadan bazen lantegirik Donostian, itsas bazterreko ur-fronteetan estilo, estetika eta funtzio nahasketa adierazkorrak suertatuz.

Industria gehientxoenak itsas merkataritzarekin, salerosketako produktuekin eta itsas garraioarekin elkartutako jardueretan zebiltzan. XIX. mende horretako azken urteetan fabrika handi samar batzuk udalerrian bertan hartuko dute lekua, Antiguako Benta Berrin. Lizarriturry xaboiak, Louit jangarriak, Kutz garagardoak[1], La Fe, La Providencia edota La Esperanza zein Rezola zementuei[2] gas fabrika eta Tabacalera gehituko zaizkie, azken hau lehendabizi Atotxan, tren geltokiaren ondoan eta gero Amaran. Trena ere garrantzitsua zen udatiar gehiago erakartzeko eta langile etorkinak ekartzeko[3]. 1887an Donostian funtzionatzen zuen tranbia urbanoak ere hirigunetik Pasaia eta Errenteriako zona industrialetara erraztuko zuen bidea, laster Elgoibar, Eibar eta Bilbora iritsiz. Orografiaren eraginez, hiri-guneetan sartzeko ibaiarekiko norabide paraleloak mantendu dituzte trenbideek Donostian, horrek ere espazio urbanoaren konfigurazioa zeharo baldintzatuz.

 

Industriaren hari edo gida-lerro ikusezinak

Aparatu industriala, hortaz, neurri batean inportantea izan da Donostian, nahiz eta sinbolikoki eskenatoki urbanoaren irudietan presentziarik larregi ez eduki. Oriako ibarrean adibidez papertegiek erakutsi zuten irudi homogeneoaren aldean, Donostiako heterogeneotasuna salatuko digute zenbait autore eta adituk.

Hiriko industriaren ikur inportanteenetakoak, hala ere, Urumea itsasadarraren ertzetako gas fabrika eta tabako fabrika izango ziren. Biak ere publikoak kontsideratuak, gas fabrika hiriko argiztapenaren berrikuntzari lotu zitzaion zuzenki hasiera batean. Bordier Marcet sistemaren bitartez, paretetan finkaturiko edota soketatik zintzilikaturiko ehunen bat farol zeuden jada 1861ean (1908an argiztapen elektrikoak aurrekoa ordezkatuko zuen arte). Fabrika berriaren instalakuntzak, izan ere, bizpahiru tokiren artean aukeratu behar izan zuen Urumearen bi alderdietan. Azkenean, Amara aldeko padurak aukeratu zituzten, urbanizazioaren aurreikuspenetatik erabat aldendua. Lengoaia estilistiko klasizistaren lekuko, Joaquin Lopetegik bi isuriko teilatua zuen ‘L’ antzekoa planteatu zuen, hormigoi armatuzko bobedak zituena, beste zenbait labe eta ikatza gordetzeko biltegiekin (Pasaiara heltzen zen Asturiaseko ikatza).

11. Tabako fabrika berreskuratua (barrualdeko patioa, 2016ko argazkia).

Tabako fabrika ere XIX. mendeko azkenaldi horretan eratu zen (1878), R. Kortazar arkitektoak hamar urte lehenago eraikitako tabako-biltegia ordezkatuz. 1881eko eraikina Mauro Serret-ek proiektatuko zuen, Egia auzoko San Frantzisko pasealekuan ezarriz (Urumea itsasadarraren ertzean eta tren geltokiaren ondoan). 1913an inauguratua, fatxada esanguratsuetan eta elementu apaingarrietan ukitu plateresko zein modernistak nabarmentzen zaizkio, batik bat sarrera nagusiko portada monumentala azpimarratuz (koroa erreplublikarrak atearen goialdea presidituz). Modelo industrial petoak baino errege fabriken antzeko morfologiaz, Gipuzkoako eta, oro har, Donostiako industri ondarearen adierazgarririk esanguratsuenetako honek zehazki antolatzen zituen lanerako espazio arrazionalak, jauregi-lantegien estetika industriaren formula arkitektonikoekin elkartuz. Gaur egun, kultur eta arte-adierazpideen erakustoki izatearen funtzioaz zorionez berreskuratua, Donostian bultzatu nahi diren proposamen artistikoen proiektu zabalagoaren baitan.

Orotara, benetan eskasak dira itsas ondoko edota ibaiertzeko lantegiak erakusten dizkiguten argazki edo margoak, kasurako Bilborekin alderatuz. Donostiaren estanpa sinbolikoetan bestelako eraikinek eta paisaiek ordezkatzen dute industria arbuiagarriaren lekua. Aitzitik, etxebizitza dotoreak eraikitzeko itsasoari lurra irabaztea ametsik errepikakorrena izaten zen, Kortazarren planoak imajinatuko ez zituen beste zabalgune proiektuak ugarituz bai itsas bazterrean eta baita hiri-paisaia esanguratsuak erakusten zituen ibaiaren ertzetan. Horietako bat Ekialdeko zabalgunea izango zen, Urumearen bokaleko ezkerraldean itsasora gerturatuz. Era berean, Amarako zabalguneak Santa Katalinako zubitik Ehungarren Urtemugako enparantzarainoko lur-sailak hartuko zituen, hain zuzen ere Santa Katalinako zubiak itsasaldean eta ibaiertzetan planteatzen ziren interbentzio urbanoen mugarri lez funtzionatuz. Urumeako ertzetako okupazioan trenbideak berebiziko garrantzia izango zuen bitartean.

Zabalgunearen eraikuntzaren bigarren fasean hiria Amara alderantz luzatuko zen Santa Katalina eta Ehungarren Urtemugaren enparantzaren artean, 1859an Amaran portua ezartzeko erreserbatuak zeuden lurretan. Ibaiaren lerrokatzearekin eta zabalera murriztearekin batera Frantziako pasealekua eratuko zuten, jauregitxo moduko eraikuntza uniformeekin inguruan lorategi-espazioak zeuzkatelarik. Linea hurbileko trenaren geltokia jarri zen ibaiaren paraleloan, zabalguneko bi etxaldeek okupatuko zuten lur-sailetan. Urte hauetako egitasmorik errepresentagarrienak ibaiertzean eta beronen bokalean urari espazioa irabazteko buruturiko obrak izango lirateke seguruenik, bai Urumearen ezkerraldeko eta eskuinaldeko Kortazarren zabalgunearen ondorengoak (Ekialdekoa, Amarakoa, Antiguakoa edota Grosekoa) erraztuko zituzten lurzoru mordoa irabaziz.

Era berean, Udalak Urgull mendia erosi eta itsas bazterreko Paseo Berria bultzako zuen. Ekialdeko zabalguneak Urumearen eskuinaldean urbanizatuko zituen lurrek Kursaaleko zabalgunearen oinarri izango ziren, hurrengo urteetan Gros auzoko eraikuntzak bideratuz. Zabalgune txiki baina garrantzitsu honek hiria itsas bazterrarekin lotzeko zuen esangura agerian utziko du, pasarte zinez emankorretan. Urgulleko itsas bazterreko espazio naturalaren berreskurapenaz gain, aurretiaz banatutako espazioen artikulaziorako eta limiteen ezarpenerako egokiak ikusten dira parke edota lorategi erako gune publikoak, hainbat eremuen arteko erlazioak eta elkarrekintzak baldintzatuz.

2

2. Donostian Urgull mendia inguratzen duen Paseo Berriaren hasiera, J. Oteizaren pieza eskultorikoa eta auto-aparkalekuarekin aldamenean.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

3. Paseo Berriaren hastapeneko gaur eguneko arkitekturak, Aquarium eraikinaren gainean.

4. d. Oteiza 14. Oteizaren burdin pusketa eskalaz handituaren ikuskizuna ingurumari txit korapilatsuan.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

5. Paseo Berriko baranda eta Urgull azpiko harkaitzetako kurba uhintsuak.

[1] Eugenio Elgariestak proiektatu zuen hormigoi armatuzko eraikina 1921ean, Pasaiako portuko industrien eraikuntzan lan egin zuen arkitektoa. Hasieran Ategorrieta inguruan bazegoen ere (aldamenean lorategiak eta zuhaiztia zuela, jendearen aisialdirako itsas bazter horretako zonarik oparoenetakoa), Benito Kutz Strassburgoko garagardoen eta izotz fabrika Antiguara eraman zuten, industri kontzentrazio handia bertan agertu ondoren. Zeuzkan hiru gorputzei dorre adierazgarria gehitzen zitzaioan, garaiko tipologia arkitektoniko espezifikoak jarraiki. Prozesu produktiboaren beharrizanak antolaketa bertikala eskatzen baitzuen. Benta Berriko lur-sailetan etxebizitzen kokapen masiboarekin arrasto horiek guztiak desagertuko ziren, Donostiako itsas bazterreko paisaiaren presentzia fisikoak betirako ezabatuz.

[2] Portland zementuek planta berria jarri zuten Añorga aldean 1901ean. 1929an labe modernoak eta beste zabalgune batzuk burutuko zituzten, enpresa sozietate anonimoa bihurtzearekin batera. Lantegi eta bizi-tokiaren arteko sinbiosiaren lekuko, langileen koloniak egitura industrialekin zuen elkarbizitza ikonografia aldetik ongi adierazten zen kasu hauetan (tximiniak eta elizako kanpandorrea, batik bat, teilatuen gainetik altxatuz).

[3] Tren geltoki zaharra 1863. urtean eraiki zuen Letourneurek, ia hogei urte geroago konpondua. Trenbidea estaltzen duen markesina Eiffel ingeniari frantses ospetsuaren tailerrak diseinatu zuen.