Izarren Hautsa: zientzia eta beste

2010/02/07 21:51:47.599 GMT+1

zientziaren eraginkortasuna

Gipuzkoako berripaper batek lehen orrialdeko titular nagusi bihurtu du Garmendia Espainiako Zientzia eta Berrikuntza ministro anderearen hitz hauek: 'Una ciencia más eficiente sirve para avanzar en la cohesión social'.

Egia esateko hitzak banan-bana hartuta entenditzen ditut, esaldian josiak, ordea, ez. Etxekoek ere ez dituzte ulertu. Dena dela, 'zientzia eraginkorra' da nik uste guztiaren gakoa. Akaso, ministro anderea teknologia-enpresen nagusia delako otu zait hori. Izan ere, enpresak etekinak eman behar dio nagusiari eta horretarako eraginkorra izan behar.

Zientziari ez zaio 'eraginkor' adjektiboa komeni; baldartu egiten du. Historiari erreparatu. Eraginkortasunaren ikuspegitik ederra Darwinena! Ebidentziak begien aurrean izanik, ideia bere buruan borobildua eta makina bat urte behar izan zituen eboluzioaren teoria lau haizetara barreiatzeko. Iraultza sorrarazi zuen hala ere. Eraginkortasuna esan dakioke Planck-ek kuantua postulatzean egin zuenari?

Zientzia-sistemaren eraginkortasuna izan zezakeen Garmendiak gogoan hitz horiek esan zituenean eta horri bai eskatu behar zaiola eraginkorasuna. Baina sistema ez da zientzia eta zientzia horren zati bat baino ez da. Sistema partez bada I+Grako jartzen diren baliabide publikoen tamaina eta Espainiako gobernuak jartzen dituenak nekez hobetuko dute sistemaren eraginkortasuna.

Enfin, litekeena da ministroak politikariek horren beste maite duten jokoa besterik ez egitea, hots, bost ogerleko hitzak batu inork konprenitzen ez dituen esaldi ponposoak osatuz.

Nork: irazabalbeitia.2010/02/07 21:51:47.599 GMT+1
Etiketak: zientzia-gizartea | Permalink | Erantzunak (2) | Errenferentziak: (0)

2010/01/09 17:14:39.706 GMT+1

Negu nuklearra

1980ko hamarkadan sortutako kontzeptua da berau; gerra hotzaren garaikoa. Laburtuz, bi superpotentzien arteko gerra nuklearrak Lurra inguratuko zukeen atmosferan eskegitako hautsezko geruza sortuko zukeen, bertan hainbat urte iraungo zukeena. Geruza horrek eguzki-izpikak lurrazalera iristen eragotziko zukeen, batez besteko tenperaturak negutakoetara jaitsiko ziratekeen, uztak galdu egingo ziratekeen, gosetea etorriko zatekeen, …

Arriskua gerra hotzaren urtzearekin joana zela uste nuen. Aspaldi negu nuklearraren berri ez nuen. Alabaina, Scientific American aldizkariaren urtarrileko alean publikatutako artikulu batean Alan Robock eta Owen Brian Toon klimatologoek arriskua ez dela desagertu abisua ematen dute. Izan ere, beren iritzian negu nuklearraren mamua ez zen gerra hotzaren amaierarekin uxatu.

Beren aburuz, gerra nuklear erregional batean atmosferan injektatuko litzatekeen hautsa nahikoa izango litzateke negu nuklearra planeta osora ekartzeko. Eredu klimatikoei buruz pilatu den jakintzak eta ordenadore bidezko simulazioan irabazi den kalkulu-ahalmenak modelizazioan beste faktore batzuk ere kontuan hartzea ahalbidetu dute. Emaitza argia izan omen da, ez da beharrezkoa gerra nuklear global negu nuklearra eragiteko.

Zer da gatazka nuklear erregionala? Zein neurrikoa? Ba esaterako Indiaren eta Pakistanen artekoa izan daiteke hori. Pakistanek 60 bat buru nuklear dauzka eta Indiak 50. Beren artsenal nuklearra elkarri botako baliokete nahikoa izango litzateke negu nuklear globala eragiteko. Egileen arabera hori gertatzea ez litzateke harritzekoa izango baldin eta bi estatuok gerran hasiko balira, Pakistanen indar konbentzionalak Indiarenak baino dexentez ahulagoak izanik tentatuta egon daitekeelako bere burua nuklearraren bidez defendatzeko.

Espero dezagu horrelakorik ez gertatzea, baina Rocock-ek eta Toon-ek marrazten dute aukerak armairutik atera du negu nuklerraren mamua.

Nork: irazabalbeitia.2010/01/09 17:14:39.706 GMT+1
Etiketak: gerra_nuklearra | Permalink | Erantzunak (2) | Errenferentziak: (0)

2010/01/02 19:33:17.540 GMT+1

Iznogoud

Goscinny eta Tabari komikigile frantsesen pertsonaia etorri zait burura Pedro Hernandezek Eusko Jaurlaritzako Berrikuntza eta Energia sailburuorde izateari utzi eta Tecnaliara joango dela jakin dudanean. Izan ere, Iznogoud bisirrak kalifa izan nahi zuen kalifaren ordez eta PSEk Jaurlaritza hartu zuenean Pedro Industria, Berrikuntza, Merkataritza eta Turismo sailburua izango zela pentsatu zuten askok. Bere aspaldiko militantzia sozialistak, 1990ko hamarkadan Bizkaiko Foru Aldundiko Ekonomia Diputatu izanak eta EUVE enpresa teknologikoaren zuzendaritza Nagusian eginiko urte luzeak kargu horretarako predestinatzen zutela ematen zuen. Mihi gaiztoek diotenez berak ere uste hori zuen. Beraz, sailburu izan nahi zuen sailburuordea izan ei da.
Pedro Hernandezek Eusko Jaurlaritza utzi izanaren arrazoi ofiziala da, Tecnalia korporazioaren zentroen fusioa bideratzen gida dezala nahi duela Jaurlaritzak eta lagun dezala Europako bostgarren ikerketa-korporazio bihurtzen. Susmoa hartu dute batzuk, eta neronek tartean, benetako arrazoia beste bat izan dela eta zerikusi handiagoa duela sailaren barne-orekarekin eta botere-partiketekin beste ezerekin baino. Tecnaliara joatean eta berarentzako kargu berri hori sortuaz irteera duina eman nahi izango zitzaiokeen.
Tecnaliak hilabete asko daramatza fusio hori antolatzen eta bideratzean. Prozesua nahikoa aurreratua dago eta 2011ko urtarrilerako bukatuta egotea da helburua. Ezein prozesu garatzen ari denean, eta are gehiago Tecnalia osatzen duten zentroen fusioa legezko prozesu konplexu batean, supituki kanpo-elementu bat sartzea prozesua lidertzeko asmoarekin distortsio-elementua da gutxien-gutxienik. Tentsio-iturri izan daiteke eta fusio horretan ustekabeko oztopoak sor ditzake. Ene ustez, ez da ganorazko erabakia, baldin eta Tecnaliaren kupulan sortu beharko duten lanpostu berri hori lore-ontzi funtzioa baino ez duen.

Nork: irazabalbeitia.2010/01/02 19:33:17.540 GMT+1
Etiketak: zientzia_politika | Permalink | Erantzunak (0) | Errenferentziak: (0)

2009/12/26 10:17:10.558 GMT+1

Gehigarriak, osasuna eta beste

Mariajek azaroaren bukaeran Cambrigdetik ekarri zidan liburua dut oheburuko. Bad Science du izenburua eta Ben Goldacre mediku eta zientzia-dibulgatzaile gazteak idatzitakoa da.

Zein da bada Benek salatzen duen zientzia txar hori? Hitz potolo eta itxurazko lengoaia zientifikoa usatuz saldu nahi izaten dizkiguten klase guztietako salgaien, terapien, gehigarri nutritiboen eta enparauen kontra egiten du suhar bereziki. Biluztu egiten du antioxidatzaileen, homeopatiaaren, omega 3ren, benecol-en eta antzekoen gibelean dagoen zientziaren zientifikotasunik eza; etsenplurako, zein trikimailu erabiltzen diren azterketa bati zientifiko itxura emateko, horrelakorik deus ez duenean. Halaber, oso argi eta klaru esplikatzen du zer diren plazebo efektu eta esperimentu itsu bikoitz moduko kontzeptuak.

Bart nutrizionistei egurra ematen dien kapitulua leitu nuen. Osasuna hobetzeko eta gaixotasunak saihesteko saldu nahi dizkiguten mirakuluzko molekula, konplexu, terapia, dieta eta antzekoen atzean normalean dagoen egia txikia eta markertin handia deskribatzen ditu. Honela bukatzen du:

'If I was writing a lifestyle book it would have the same advise on every page, and you'd know it all already. Eat lots of fruit and vegetables, and live your whole life in every way as well as you can: exercise regularly as part of your daily routine, avoid obesity, don't drink to much, don't smoke, and don't get distrated from the real, basic, simple causes of ill health.'

Oso identifikatuta sentitu nintzen esaldi horiekin, beti sortu izan baitzait barru-barrutik dieta-osagarrien, kolesterol-garbitzaileen, bitamina-hornitzaileen eta bestelako 'osasun-lagungarrien' kontrako errebeldia. Bizikletaz irtenten naizenean bidoian ur hutsa eramaten duen
horietakoa naiz kanpoko eta ingurukoen presio guztiei muzin eginez.

Nork: irazabalbeitia.2009/12/26 10:17:10.558 GMT+1
Etiketak: nutrizioa elikagaiak osasuna | Permalink | Erantzunak (0) | Errenferentziak: (0)

2009/12/03 07:29:43.666 GMT+1

Luis Mari Bandres Unanue

Paradojikoa da. Euskararen egunarekin batera joan zaigu Luis Mari euskararen normalizazio-prozesuan pertsona giltzarrietako bat. Paradojikoa bada ere, atzo Gipuzkoako Foru Aldundiak Abbadia saria eman zuela, Gipuzkoan euskararen alorrean nabarmendu direnak saritzeko. Atzo Joserra Garzia ondo merezitutako saria jasotzen ari zenean eta baita aurreko egunen batean ere, damuak eta kulpa harrapatu ninduten. Damua Luis Abbadia sarietarako aurkeztu ez izanagatik eta kulpa guri, Elhuyarkooi, zegokigulako eta egin egin ez dugulako. Luisena ez da ustekabekoa izan, eritasun larri batek harrapatuta baitzeukan atzen urte eta erdian. Motzak gara euskaldunak errokonozimentua eta estima adierazten eta, sobra ere, are motzagoak gara Elhuyarkook.

Bitez lerro hauek jendaurreko barkamena eskatzeko eta zureganako admirazioa adierazteko Luis, irakaslea, lankidea, laguna eta maisua.

Nork: irazabalbeitia.2009/12/03 07:29:43.666 GMT+1
Etiketak: | Permalink | Erantzunak (0) | Errenferentziak: (0)

2009/11/12 08:25:34.615 GMT+1

Bakoitzari berea!

Gaur goizean Mariaje emazteak komentatu dit Elhuyarren Zientzia eta Teknologia Hiztegi Entziklopedikoaren aurkezpenean, Iñaki Goirizelaia errektore jaunak esan zuela euskaraz eman zen lehen kurtso osoa Leioako Zientzia Fakultatean izan zela, Biologiakoa hain justu, 1979-80 ikasturtean. Horretan ez zaio errektore jaunari arrazoirik falta. Berbaldiak bukatu zirenean, Mariajek Iñakirekin egoteko parada izan zuen eta hizpide izan zuten noiz eta non eman zen lehen eskola euskaraz gure unibertsitatean. Auzi bera izan nuen atzo solasgai Antton Gurrutxagarekin, lankide eta aipatu hiztegiaren zuzendariarekin.
Oker ez banago (bagaude) Donostiako Kimika Fakultatean hartu genuen gure unibertsitatean euskaraz eman den lehen eskola. 1976-77 ikasturtean izan zen, 1977ko urtarriletik aurrera. Mekanika gaiaren problemen atala izan zen eta Antxon Santamaria irakaslea. Azpimarratzekoa da, asignatura horren alde teorikoa Luis Mari Bandresek ematen zuela eta berak animatu gintuela euskarazko taldea sortzea. Dozena bat lagunek osatu genuen euskarazko lehen talde hura: Mariaje Barandiaranek, Antton Gurrutxagak, Tere Barrenetxeak, Koldo Aramendik, Mikel 'Txopo' Lizeagak, Kepa Urretagoienak, Terisita Irizarrek, Pello Sarriegik eta neronek besteak beste. Bi lazkaotar, bi besaindar, itsasondotar bat eta lau donostiar. Barka nazatela aipatzea ahaztu ditudanak, baina memoria ahula da, alajaina!
Hurrengo ikasturtean, Luis Mari Brandresk Elektrizitatea eman zigun euskaraz eta Juanjo Peñak Optika. Ikasturte horretan bertan hasi ziren Leioako Zientzi Fakultatean hainbat eskola euskaraz ematen.

Nork: irazabalbeitia.2009/11/12 08:25:34.615 GMT+1
Etiketak: euskara unibertsitatea | Permalink | Erantzunak (0) | Errenferentziak: (0)

2009/10/07 22:43:26.208 GMT+2

Guraizeak hemen ere

Ba dabil estatuko zientzialarien artean ekimen bat non gobernu zentralari eskatzen zaion guraizeak ez erabiltzeko I+Grako 2010ko aurrekontuan. Izan ere, Cristrina Garmendiaren ministerioak 2009an baino % 15 inguru gutxiago usatuko ditu batezbestean datorren urtean. Atal batzuetan beherapena %30ekoa izango ei da.

Ba penintsularen erdialdera ez da joan beharrik I+Grako diruen beherapenak ikusteko. Agi denez, EJko Industria sailak, Madrilgo haizeei jarraiki, antzeko portzentajean murriztuko ditu I+Grako EAEko sarean banatzen duen dira. Mihi gaiztoek edo jakitunek diotenez, zentro teknologikoak izan daitezke onik irten daitezkeen bakanetakoak. Bejondeiela! Besteengana, ordea, Pako (ala Patxi?) joango da beherapenekin, horientzako programa inportanteren bat desagertuko delako, besteak beste.

Sobra ere, ohitura den legez, txikiak galtzaile aterako dira; kasu honetan EAEko enpresa-ehunaren enpresa txiki eta ertainak.

Laster argituko dira kontuak, EJren aurrekontuak Legebiltzarrera iristen direnean.

Nork: irazabalbeitia.2009/10/07 22:43:26.208 GMT+2
Etiketak: zientzia_politika | Permalink | Erantzunak (0) | Errenferentziak: (0)

2009/09/10 15:48:21.281 GMT+2

Pedro Luis Uriarte

Atzo Pedro Luis Uriartek Innobasqueren lehendakari izateari lagako diola iragarri zuen. Iragarritako dimisio baten kronika da. Euskal ikerketa-, garapen- eta berrikuntza-sistemaren inguruan gabiltzanok bagenituen hori gerta zitekeela zantzuak. Innobasque proiektuak Lopezen gobernuaren aldetik jasotako jarrera epelak eta zehaztasun faltak, Pedro Luis bera bultzatu zuten uste izatea bi erakundeek harreman normalizatuak izan zitzaten bera oztopo izan zitekeela. Joan den ekainean Innobasqueren batzar nagusian behin baino gehiagotan azpimarratu zuen berak ez zuela oztopo izan gura.

Sobra ere, duela egun batzuk Pedro Luisek eta Lopezek Lehendakaritzan eginiko bilera batean, Jaurlaritzaren buruak esan izana gobernuak berrikuntzaren alorrean jorratuko duen bidea Madrilen Cristina Garmendiak, Zientzia eta Teknologia ministroak, markatutakoa izango dela atzen ttantta izan da.

Eskerrak eman nahi dizkiot Pedro Luisi Innobasque proiektua bideratzen egin duen lan eskergagatik eta erakutsitako kemenarengatik. Hutsak huts, akatsak akats eta gabeziak gabezia, Innobasque EAE atzen urteotan bultzatu den proiekturik inportanteenetakotzat jotzen dut. Merezi izango zukeen, beste ezer egin izan ez balu ere, gizarte hau berrikuntzari begira jarri duelako eta horrek lagunduko digulako pairatzen ari garen krisitik onik ateratzen.

Ez dago garbi zein izango den Innobasqueren etorkizuna. Ez dirudi Jaurlaritzaren aldetik orain arteko babesik izango duenik eta ez zait iruditzen jarrera aldatuko denik erakundearen lehendakaritzan pertsona otzanago bat jarrita ere. Innobasquek bizirik irauten badu, Madrilgo erabakien musikaren doinuen dantzan ibiliko den erakunde deskafeinatu bilakatzeko arriskuan dago. Jakina, ez zait hori egokia iruditzen, besteak beste, gure herriaren etorkizunean eta ongizatean eragin zuzena izango duten erabakiak, proposamenak eta enparauak otso mesetarioek seinalatuko dituztelako.

Hortaz, Innobasqueko partaide garenok ixilik eta geldirik gelditu behar dugunik ez dut uste.

Nork: irazabalbeitia.2009/09/10 15:48:21.281 GMT+2
Etiketak: ikerketa | Permalink | Erantzunak (1) | Errenferentziak: (1)

2009/09/08 21:50:18.603 GMT+2

Powersat

Udaberri honetan Ben Bova zientzia-fikziozko idazle ezagunaren Powersat nobela leitu dut. Nobela horren muina espazioan jarritako eguzki-baratze baten inguruko gora-beherak dira. Enpresa japoniar eta estatubatuarren arteko lehia lehena izateko harietako bat da.

Hara non, fikzioa baino ez zena errealitate bihur daiteke laster. Japoniako gobernua 21 mila milioi dolar inbertitzeko prest dago espazioan eguzki-zentralak eraikitzeko. Gainera, Mitsubishik eta beste enpresa inportante batzuk erronkari heldu diote. Eguzki-panelak 36.000 km-ko orbitan jarriko lirateke eta bildutako energia mikrouhinez edo laserrez igorriko litzateke lurrazalera. Ben Bovaren eleberrian mikrohinak ziren energia-garratzaileak.

Eguzki-panelak espazioan jartzeak baditu abantaila nagusi bi: panelek eguzki-energia bete-betea jasotzen dutela atmosferak ez duela haren parterik xurgatzen eta egun osoan zehar jasotzen ari direla eguzki-izpiak.

Japoniako espazio-agentziak 2030erako izan nahi du espazioko lehen eguzki-zentrala orbitan. Bien bitartean, 2015ean eguzki-energia bildu eta lurrera igorriko duen satelite bat orbitan jarriko dute lehen saioak burutzeko.

Egitasmoak kostua du kontra. Egia esateko, AEBetan ere aspalditik egon badago alor honetan mugimendua, baina ez dirudi administrazio publikoa oso bero dagoenik horrelakorik bultzatzeko. Lehiarik ez da, hortaz, sortuko? Chi lo sa! Ben Bovaren eleberrian ekimen pribatua da protagonista.

Nork: irazabalbeitia.2009/09/08 21:50:18.603 GMT+2
Etiketak: energia_iturriak eguzki_energia espazioa | Permalink | Erantzunak (0) | Errenferentziak: (0)

2009/08/17 20:06:00.776 GMT+2

Aspaldiko

Oraintxe sartu naizenean konturatu naiz hiru hilabete pasa direla azkenekoz blog honetan zerbait eskribitu nuenetik. Ez nuen uste horren beste denbora zenik, nahiz eta jakitun nintzen Izarren Hautsa abandonatu sama nuela.

Common Sense Advisory aholkularitza estatubatuarrak bere internet-buletinean publikatuko berri batek bultzatu nau hemen idazteak. Izan ere, askoren ustetan ingelesaren inperioa den estatu horretan ere egoera aldatzen ari da hizkuntza-dibertsitatearen ikuspegitik. Gutxiengo linguistiko asko dituzte AEB, hispanoak izanik zabalena eta horien eskubide linguistikoak zaintzeko arauak eta legeak ezarri izan badira ere, sarritan ez dira aplikatu izan ez administrazio publikoan ezta behartuta dauden enpresa pribatuetan ere. Nataly Kellyren eskutik artikulu interesgarrian behean edo esteka honetan.

New York Fans the Flames of Language Access

Nataly Kelly

Laws regarding language access — the ability of individuals to obtain services in their native languages – are plentiful throughout the United States, but enforcement has been relatively infrequent. Now, thanks to some savvy folks in New York, language access has potential to spread like wildfire throughout the rest of the country. So what’s going on in the Empire State?

An administrative complaint. Last year, New York Lawyers for the Public Interest filed a civil rights complaint with the New York State Office of the Attorney General alleging that pharmacies were failing to provide adequate translation and interpretation services to their limited English proficient customers.
A settlement. The attorney general found that seven chain pharmacies — A&P, Costco, CVS, Duane Reade, Rite-Aid, Target, and Wal-Mart — were not meeting their obligations to provide language services. By April 2009, the pharmacies entered into a settlement agreement and committed to boosting their interpretation services and print translations of the labels in other languages.
A step above and beyond. In a highly strategic move, Rite-Aid announced that it would make language access possible, not just in New York, but in all of its 4,900 stores across the country. We spoke with Scott Jacobson, Director of Pharmacy Operations at Rite-Aid, to learn more. “We have embraced this as an opportunity,” said Jacobson, “By promoting the services to our associates, patients, and the public, we can reach customers that are not getting their needs met in other stores, and our business will grow among this clientele as a result.” Prior to the complaint, Rite-Aid had a longstanding contract with Language Line Services for telephone interpretation, and the ability to print prescription instructions in 11 different languages.

We talked with Nisha Agarwal, one of the masterminds behind the recent settlement. “While it is first and foremost an issue of civil rights, the settlement also highlights a clear market opportunity for these pharmacies,” she said. The companies that provide linguistically competent services will be able to capture larger market share in a country where 46 million people speak another language at home.

Also, just this week, advocacy group Legal Services NYC filed a lawsuit challenging civil rights violations at Human Resources Administration centers throughout the city. Sound familiar? We predict that we will keep seeing stories like these in the headlines, as more advocacy groups network and master the art of getting people to pay attention to this issue.

According to Agarwal, the word is indeed spreading: “We are seeing requests to provide assistance from advocacy groups in many other states, including Pennsylvania, California, and the District of Columbia,” she noted. Language service providers can help fan the flames to help push these initiatives along. How? Find out in our newest Quick Take, “Top 10 Ways to Accelerate Language Access” — a free download with registration on our website.

And, while state-level actions are increasing, so is federal activity.The proposed health care bill directly discusses the need for language access. Our latest members-only report, “U.S. Health Care Reform and Language Services” analyzes the numerous impacts the new system would have on providers of translation and interpreting services, and the health care organizations that purchase these services.

Nork: irazabalbeitia.2009/08/17 20:06:00.776 GMT+2
Etiketak: soziolinguistika hizkuntza | Permalink | Erantzunak (0) | Errenferentziak: (0)

Hurrengoak