Izarren Hautsa: zientzia eta beste

Alan Turingen izena urrezko letraz idatzita dago informatikoaren historian. Zientzia horren gurasoetako bat izan zen. Bart harri eta zur gelditu nintzen leitzean 1954ean bere buruaz beste egin zuela homosexual izateagatik 1952 kondenatu egin zutelako.

Ez zen gertakari hori herri atzeratu eta ilun batean gertatu, demokraziaren eta tolerantziaren eredu den Britainia Handian baizik. Homosexualitatea jazartzea ez da musulman fanatiko batzuen edo Fracoren diktadura ultrakatolikoaren kontu soila. Britainia Handian 1967an utzi zioten homosexualitatea jazartzeari, duela lau hamarkada soilik, 68ko maiatzaren atarian, Beatlesen gailurean eta miniak, autoa zein gona, esportatzen ari zirenean. Atzo alegia.

Sarritan urrun bizitzen eta sentitzen ditugu ideien, erlijioaren edo sexu-jarreraren inguruan munduan zehar gertatzen diren izugarrikeriekin. Gurean aspaldiko kontuak direla pentsatzen dugu. Ez dira horren aspaldiko, ordea. Memoriak makur jotzen digu horrelakoetan. Izan ere, egun normaltzat jotzen ditugun jarrera sozial asko bartekoak dira gure artean eta baita mendebaldeko gizarte aurreratuenetan ere. Berrogeita hamar urteren bueltan dituen irakurleak ahalegin handirik gabe dozena batetik gora esan ahal ditu. Zuena da hitza!

Gatazkak purrustadaren bat botaraziko didala lantzean behin esaten dut aldameneko zutabetxoan. Nahi baina gehiagotan jazotzen ari da. Azkeneko idatzia gatazkaz izan zen. Honek ere iturri horretatik edango du. Nonbait hustu behar ditut erraiak eta!

Zizurkilgo udalak gaur hartutako erabakiak aztoratu nau, hots, herriko bi plazei izena aldatzea. Entenditzekoa da Gerestari plaza izena kentzea, logika baten barruan sartzen da, alegia, gatazkaren aktore/ejekutore izan omen den heinean. Mina eragitea baztertu beharraz ohartu behar gara gatazkatik irteten hasteko. Etsenplurako, gerok ez genuke onartuko Rodriguez Galindoren jaioterrian, Granadan hain justu, plaza batek bere izena izatea (bidebatez, Galindoren biografia aurkitu dut web gune oso berezi batean).

Joxe Arregiren kasua beste bat da, bai hil zuten garaiagatik baita hil zuten moduarengatik ere. Joxe gatazkaren biktima da, biktima gaur, batzuetan hain zabar, usatzen den zentzu horretan. Ez dut Joxeren kasuan Zizurkilgo udalaren jarrera ulertzen; alferrikako mina eragin dutela uste dut. Niri behintzat mina eragin didate.

Amaitzeko, ez da ametitzekoa ere udalkideak meatxatzea.

Atzo jazotako Isaias Carrascoren hilketak seko jota utzi ninduen. Ibili bazebilen hor zehar kanpainan ETAk zerbait potoloa egingo zuela; batzuk mahaiaren gainean hilotza jarri asmotan zebilela esaten zuten. Kanpaina bukatutzear, gehienok agoreroek arrazoirik, zorionez, ez zutela uste genuenenean, danga, Isaiasen hilketa ankerrak astindu gintuen.

Izugarria oso, baina are izugarriago ondorengo orduetan gertatutakoa. Itxura batean sozietate onen zati bat ez zen enteratu jazotakoarekin edo, egia esateko, ez zuen enteratu nahi izan. Arratsaldeko bostak bueltan, Isaias jada hiru orduz hilotz, bi gaztetxo Donostiako zentroan abstentzioaren eskean plastikoa jartzen; 6rak aldera bozgorailutik oihuka abstentzioa eskatuz Andoainen; Teleberrin ikusi ahal izan dugunez, bart abstentzioaren aldeko manifa Bilbon eta konbokatzaileen bozeramaileak 'gaztakaren ondoriotzat' jo du hilketa, euria aritzea bezain fenomeno kontrolagaitza bailitzen; gaur abstentzioaren aldeko plastiko berriz estalita agertu da Anoeta eta Otsoa izeneko batek honelako otsakeria idatzi du Sustatun.

‘ETAren biolentzia deitoratzea auzi politikoa bihurtu da, ez etikoa. Zeinek bultzatzen du politika hori eta zertarako? Espainolek bultzatzen dute, euskaldunon askatasun nazionalak eta indibidualak biolentziaz ukatzen dutenek; zertarako eta euskaldunon askatasun borroka oztopatzeko, berdin dio ETAkoak diren, edo EAJkoak diren, NaBaikoak, edo ANVkoak: deitoratzearen aitzakiaren bidez gure herriaren politika kontrolatu nahi dute, gure herria kontrolatu nahi dute. Terrorismoaren kontua propaganda hutsa da, eta zuek espainolen propagandaren araberako politika onartarazi nahi diozue ezker abertzaleari. Hipokresia handia behar da horretarako 725 preso politiko egonda espetxeetan, tortura eguneroko ogia denean, alderdiak ilegalizatzen direnean, egunkariak itxi eta abar luzea. Baina orain, ezker abertzalea jipoitzen ari diren honetan, hasi zarete beste batzuek ere deitoratzearen kontuarekin gure oinarri elektorala jateko asmoarekin. Ez dezue lotsarik, hori bai anti-etikoa.’

Enpatiarik ez, gizalegerik ez, lotsarik ez isiltzeko sikiera. Ezer gertatu izan ez balitz bezala jarraitu zuen ezker abertzale ofizialak kanpaina egiten. Izugarrikeria iruditzen zait. Gertaera horrek, paso egite horrek, autismo horrek, Isaiasen hilketa bera baino ankerkeria handiagoa iruditzen zait. Beti aurki daiteke katuari eragiteko garunbakorik! Baina sozietatearen zati bat, horri jaramon egin ez eta igoal-igoal jarraitzea sozietate-zati hori gaixorik dagoela pentsatzera narama. Arazoa biolentzia politikoarekin amaitzea baino sakonagoa da. Biolentzian, errespetu ezean, egia berdadero bakarraren patrimonizazioan, enpatia ezean hezitako belaunaldi oso baten zati handi bat dugu kalean, besteen minaren aurrean paso egiten duena eta norberaren minan soilik erreparatzen duena. Horrek asko kezkatzen nau, gatazka luzatzea ekarriko duelako (harrobi oparoa du hor ETAk) eta armak isiltzen direnean ere arazo sozial larri bati aurre egin beharko diolako herri honek belaunaldi bat elkarbizitzarako hezten.

Liburu digitalez idatzi du Joxe Arantzabal adiskideak, Jakin aldizkariaren atzen alean (urtarrila-otsaila, 2008), Telepolis izenburuarekin egiten dituen iruzkinetan. Amazonen Kindle irakurgailua izan du estakuru.

Irakurgailu digitalak laster batean hobetuko direla dio eta liburuak banatzeko molde berri horren aurrean Euskal Herriko argitaletxeek zerbait pentsatu ote duten galdetzen du.

Atzen hilabetean parada izan dut gai horretaz euskal editore inportanteenetako birekin solastatzeko. Gaiari buruz kezkati ikusi nituen. Jakitun dira etorri badatorrela. Ez daude seguru noiz jazoko den. Ziurgabetasun horretan bizi dira. Heldu behar izango dioten erronka dela badakite. 'Noiz, ordea?' da beraien galdera.

Ez naiz nor, argitaletxeei zer egin behar duten esateko. Alabaina, nire iritziz gaurtik hasi beharko lituzkete gaiari buruzko erabaki estrategikoak hartzen: oinarri teknologikoa (komeni al da hardware berariazko bat garatzea ala kanpoan bilatu behar da zer dagoen?), banaketa-kanalak, aliantza estrategikoak (Galeusca bidez egin al daitezke?), banaketa-plataformak, plataforma horien gainean eman daitezkeen zerbitzu erantsiak, …

Bitxia da euskal mundua, hala ere. i-tunesek musikaren banaketan ekarritako iraultza ez da euskal musikara ailegatu. Nekez entenditzen dut euskal musika funtsak Internetez banatzeko plataformarik ez egotea oraindik Laboaren, Lertxundiren edo Los Xeiren kantuen zaleek nondik jaitsia izan dezaten.

Iraultzaren beste zantzu bat. Japonian segapotoetan liburuak leitzea moda-modan dago gazteen artean eta baita horretarako sortutako literatura ere. Horietako obra bat liburu salduenen zerrendaren goi-partean izan zen iaz. Euskal Herria ez da Japonia, baina …

Andoainen, Martin Ugalde Kultur Parkean, izan naiz goizean, anitz koloretako ehunka jenderekin Euskaldunon Egunkariaren itxiera gogoratuz. Ekitaldi xumea izan da; ez horratik sentimendurik gabea; sentimenduz mukuru aldiz.

2003eko otsailaren 20 beltz eta triste haren ordutik (eta halakoa zen eguraldia ere oker ez banago), urtez urte bete dugu Martin Ugalden biltzearen errituala. Ez dut datorren urtean itzuli nahi. Ez dut errituala errepikatu gura. Egoera honekin guztiarekin bukatu nahi dut. Epaiketa ba omen dator. Hodei beltzak horizontean ekaitzaren seinale, Egunkariako gure lagunak eraman nahi dituen enbata zelatan. Eguzkiak joko al du eta hodei beltzak sakabanatuko? Atzen hilabeteetako aurrekariei so eginez gero, nahikoa indar ez duela izango dirudi.

Elkar hartzea ezinbestekoa dugu datorrenari aurre egin eta gelditzen saiatzeko. Gaur Parkean ikusitakoari erreparatuz gero, elkarlanaren hazia ereinda dago. Zain dezagun artez elkarlanaren zurtoina, buru oparoak eman ditzan eta barrabas belarrak edo laharrak ito ez dezaten.

Joan den ostegunean Bilbo Euskalduna jauregian Innobasque berrikuntzaren euskal agentzia jende aurrean aurkeztu zen. Horixe egin baino lehentxeago bere lehen batzarra egin zuen eta zuzendaritza-organoak aukeratu.

Inpresionatuta gelditu nintzen Euskaldunako ekitaldiarekin. Esandakoak interesgarriak izan ziren, kontzeptu ezagunak, zentzuzko gauzak bestalde eta horrek ez zidan aparteko zirrararik eragin. Muntaia izan zen inpresionantea. Eszenategian, areto nagusia mukuru betetzen zuen jendearen aurrean, paratu gintuzten Innobasqueren egituretan gure lana eman behar dugun 400 lagun inguru publikoari so. Horren beste jende zuri begira ikusteak, ez zaitu oso eroso sentiarazten. Belarriko hazkura kentzeko keinua egiteko ere, hamaika begi so zenituela sentitzen zenuen.

Jende asko bildu zen Euskaldunan. EAEn I+G+b alorrean mugitzen den oro han zen. Batzuk, apika, ez zuten oso garbi izango zertara joan ziren edo bertan egoteak onurarik ekarriko ote dien, baina bada ezpada ere denak han zeuden. Bazirudien inork ez zuela argazkitik at gelditu nahi.

Asmo handiak daude Innobasqueren atzean. Bigarren transformazioa lideratu nahi izatea eta EAE Europako berrikuntza-erreferentea bihurtu nahi izatea ez dira gauaren gauerdiko eztula. Denek lana, ilusioa eta interesa beharko dugu. Neroni fortunatu zait jada eginkizuna eta ez makala! Nire ekarpenek, beste batzuen ekarpenekin batera, Innobasqueren ibilbidea zedarritzen lagunduko dute. Sustapena eta komunikazioa batzorde eragileko lehendakariorde izendatu naute: ohorea eta erantzukizuna.

Ekitaldira itzulita hobetu beharreko bi puntu. Batetik, eszenatokian nirekin batera zeudenen artean gorbata eta zakil lar. Emakumezkoak ozta-ozta izango ziren bertaratutakoen %10a. Bigarrena,  proiektatu ziren diapositiben euskarazko testuaren letra-tipoa zergatik zen gaztelaniazkoa baino txikiago? eta zergatik jarri zen euskara gaztelaniaren azpian? Hobetu beharreko bi puntu garrantzitsuak nik uste.

Innobasqueren staff profesionalari erreparatuta arduradunen ikasketen sesgoa deigarria iruditu zait: profil  zientifiko-tekniko duten guztiak ingeniariak dira! Uste dut Pedro Migel Etxenikeri leitu izan diodala ingeniari gehiegi dagoela Euskal Herria (barka naza Pedro berak horrelakorik esan ez badu). Ba, gauza bera esan daiteke Innobasqueri buruz…

Euskalduna jauregian bizitutako ilusioaren kontrapuntua publikatu zen joan den asteko prentsan: zientzietako bokazioaren beheranzko joera amaigabea. EHUko datuak dira eta 2001/02 eta 2006/07 ikasturteetako datuak alderatzen dira. Zientzia esperimentaletan % 37 ikasle gutxiago dago, zientzia teknikoetan  % 21 ikasle gutxiago. Osasun-zientziek soilik eusten diote mailari. Buztinezko oinarriak dituen sistema bat eraikitzen ari al gara? Pertsonarik gabe, ikerketa-azpiegiturak zementu eta altzairu baino ez dira. Kanpotik etorritakoekin hutsune guztiak betetzea ezinezkoa da eta oso arriskutsua da pentsatzea horrela egin litekeela. Pilak kargatu Innobasque!

Oso oker ez banago Europan zehar zientzi bokazioak jasaten ari diren beherakada inoiz aipatu izan dut astearteroko leiho honetan. Turutak ozen jotzen ari dira berriz ere. Apirilaren erdialdean ezagutu den ikerketa batek aditzera eman duenez, hainbat alorretako zientzialariak desagertzeko zorian dauden espezieak izan daitezke Erresuma Batuan.

Ikerketa horrek argi eta garbi erakutsi du unibertsitate britainiarretan fisika-, kimika- eta ingeniaritza-ikasketa hasi dituztenen kopuruak nabarmen behera egin duela 1995 eta 2000 bitartean nahiz eta, oro har, bestelako diziplinetan ikasle-kopurua emendatu den. Begi horren etenak ondorengoen kaltea dakar, jakina. Eskoletan fisikazko irakasleen mentsa aipatzen hasi dira; industria eta unibertsitatea kalitatezko zientzialari eta teknologo urritasunaz kezkatzen dira…

Egoera ez da txantxetakoa. Urte tarte horretan unibertsitate-ikasleen kopurua %12 igo dira batez beste. Fisika eta ingeniaritzazkoa, aitzitik, % 7 jaitsi da eta kimikazkoa % 16. Zientzia biologikoen ikasleen igoera ikusgarriak, % 49, kontsolagarri merkea da bestalde. Faktore asko egongo dira egoera horren atzean. Ezin uka daiteke zientzi gogorrekiko gizartean zabalduta dagoen pertzepzio negatiboak eragina izan duela, esaterako, kimika eta poluzioa zuzen-zuzenean lotzen dituen berdintza. Halaber, fisikari eta matematikarien jarduna ez-ezaguna da ia gizartean, beraz nola piztu horiekiko zaletasuna. Zientzia biologiakoak, ordea, olatuaren gailurrean daude. Komunikabideetako zientzi informazioaren izarrak dira. Biziarekin, ongizatearekin eta osasunarekin lotzen dira eta, gizarte-kezka sortzen duten klonazioak edo transgenikoek ez dute, antza, pisurik.

Euskal Herrian joera horren adierazleak agertzen ari dira (ikus, Izarren hautsa, 02-02-5). Ezin gaitezke besoak antxumatuta gelditu. Joerak aurrera egin baino lehen neurriak hartu behar ditugu, gizartea informatuz, zientziari ospea emanez, zientziaren irakaskuntza eskolan erakargarria eginez, zientzialariei lan-irteera egokiak emanez… Baliabide natural urriak dituen herri honen ongizatearen benetako zutoina hiritarron garuna denez, gure ortua ondo ongarritu beste irteerarik ez dugu.

Gaur ikusi dut Nicholas Negropontek bultzaturiko ordenadoreetako bat. Pobreen ordenadorea. Lankide batek ekarri du bulegora eta jostailuzkoa dirudien ordenadorea, Aitor Ikastolan izenekoaren itxura baitu kanpotik begira, tresna benetan ahaltsua dela erakutsi du.Txikia da kanpotik, kolore berde esmeraldakoa ikusi duguna, plastikotsua eta sendo oratzeko heldulekua du alde batean. Jostailua dirudi bene-benetan.

One Laptop Per Child izeneko ekimenaren baitan garapen bidean dauden herrietan alfabetatze informatikoa bultzatzeko sortuak dira. Merkeak, sendoak eta energia elektrikoaren menpekotasunik ez. Ordenadoreak normalean usatzen ditugun funtzio guztiak ditu: testu-prozesadorea, posta-kudeatzeko programa, nabigatzailea, etab. Software librea baliatzen du. Wifi bidezko konexioa du eta energia elektrikoa ez dagoen tokitan erabili ahal izateko, karelez kanpoko motorrak abiatzeko modukoen soka bati eraginez kargatzen da bateria.

Gure lankideak Internet bidez erosi du ordenadorea AEBetan urtearekin amaitu den ekimen filantropiko baten baitan. Bat eraman eta bi ordaindu! Herrialde garatuko bateko erosleak bi ordendadoreren kostua ordaindu du, baina etxean bakarra jaso du, bigarrena gaparen bidean dagoen herri bateko ume bati eman baitiote. Gure lagunak 280 euro ordaindu ditu. Bere umeek erabiliko omen dute ordenadorean ibiltzen ikasteko.

Kasu, gure lagunaren ordenadoreak ez du bateria kargatzeko soka-sistemarik, lehen munduan energia elektrikoa nonahi eskura dugula suposatzen delako.

Lemoizko zentralaren etorkizuna museotzat irudikatu nahi duten garaian, nuklearizazioaren mamua berragertu zaigu operako haren moduan. Iberdrolaren nagusi Iñigo Oriolek energia nuklearraren deia egin du oraindik orain Loyola de Palacio komisario europar espainiarraren hitzen oihartzuna eginez. Eguzki gorri-horiak autoen kristaletan jarri beharko al ditugu berriz ere?

Kiotoko protokoloa ezin bete ahal izanaren izenean eta ustezko energi eskari gorakorraren aitzakian zentral nuklearrak konponbidea direla saldu nahi digute duela hogeita bost urte bezala. Bi dira energia nuklearra sustatzen dihardutenen arrazoiak: berotegi gasen emisioak murriztu beharra energi eskaera handitzen ari denean eta irtenbiderik merkeena ei dela.

Kiotoko protokoloa ezin bete izana ez dator, soil-soilik, energi eskaera handitzen ari denez erregai fosil gehiago erretzen ari direlako eta energia alternatiboak ezin dituztelako behar horiek ase, baizik eta protokoloak eskatzen dituen berotegi gasen murrizketak bideratzeko politika eraginkorrak aplikatu ez direlako, ingurugiro-fiskalitate zorrotza besteak beste. Esaterako, garraioaren kudeaketan errepide bidezkoa sustatu da energi ikuspegitik eraginkortasunik txikiena duena. Itsaso, ibai, ubide eta trenbide bidezkoa lehenesteaz oraintsu hasi dira Europako Batasunean hizketan. Gurera iritsi gabe dago gogoeta eta errepide-proiektu faraonikoak aurreikusten dira trafiko beharren aitzakian. Gainera, AHT proposatzen du EJko Garraio Sailburuak EAEko trafiko-arazoak bideratzeko. Hamaika ikusteko jaioak gaude!

Fisiozko energia nuklearraren aldeko postura egitea ‘zartaginetik sutara’ salto egitea bezala dela oso garbi daukat. Energia nuklearrak duela hogeita bost urte zituen arazoa berberak ditu gaur egun ere. Hondakin nuklearren kudeaketa egokiaren auzia konpondu gabe dago oraindik, adibidez. Kostuen arazoan ez dugu sakonduko, baina zein aztik kalkula ditzake energia nuklearraren kostuak gastatutako erregai nuklearra nola kudeatu ez badakigu?

Gure gizartearen energi hornikuntzaren estrategiak hiru ardatz izan behar ditu: energiaren erabilera jasangarriak oinarritzat dituen politikak lehenestea, energia alternatiboen garapenean inbertsioak areagotzea eta energi iturrien dibertsifikazioa eta tokian tokikotasuna. Hori da bidea, nik uste, gainerakoak adabaki arriskutsuak dira.

1959an C.P. Snowek Cambrigdeko unibertsitatean BI KULTURAK hitzaldia eman zuenean, esandakoak hautsak harrotu zituen garaiko intelektualen artean. Snowen iritziz, Mendebaldeko kultura bi polo kontrajarritan bana daiteke: intelektual literarioak eta zientzialariak. Bi poloen arteko komunikaziorik ezaren ondorioz, lubaki gero eta sakonagoa sortzen ari da, bestalde.  Hona hemen Snowen hitzetan gogoeta horren mamia:

“Alabaina, uste dut zientzia inondik inora ulertzen ez duen poloak beste guztiari eragiten diola. Ulertezintasun erabateko horrek, kultura ‘tradizional’ osoari horrelako kutsu azientifikoa ematen dio, guk sumatu baino sakonagoa, eta kutsu azientifiko hori onartzen duguna baino handiagoa da anti-zientifiko bihurtzeko heinekoa. Polo baten sentimenduak bestearen anti-sentimendu bihurtzen dira. Zientzialariak etorkizunaren jabeak badira, kultura tradizionalaren erantzuna izaten da etorkizunik nahi ez izatea. Kultura tradizionala da, zeini kultura zientifikoaren agerpenak neurri batean itzal azpimarragarri txikia egin dion, mendebaldea gobernatzen duena!”

Kritika ugari izan zituen eta ditu oraindik Snowen esanak. Stephen J.Gould zientzialari eta dibulgatzaile handiak gogor astintzen ditu Snowen iritziak bere obra postumoan. Ez nator erabateko kritika horrekin bat, Snow muturretara joan dela kritika daiteke, baina bere kezka errealitate kezkagarri baten errainua dela ezin da ukatu.

Snow euskaraz irakur dezakezu orain, Elhuyarrek argitaratu berri baitu neronek Bi Kulturak obrari egin diodan itzulpena. Horretaz landara, gaia aitzakiatzat hartuta, zientziaren eta gizartearen harremanez izkiriatu dudan atariko luze bat ere leitzeko parada ere izango duzu.