Euskal Unibertsitatea Europan

Zalantzak eta beldurra izatea zer gerta daitekeen ez dakigunean erabat naturala da, beharrezkoa esango nuke. Zalantzak izateak egonezina pizten digu eta gehiago jakitera bultzatzen gaitu. Ez dugu gustuko zalantza-balantzan bizitzea. Beldurrak egoteak, ostera, defentsa-jarrera dakar eta nolabaiteko pasibotasuna. Ez da ona. Sentitzen dugunean zanpatzen gaituztela aukera bi dauzkagu egoeraren aurrean kikildu edo oldartu. Kikildu egiten dena, azkenean, egoerara egokitu egiten da; oldartzen denak, berriz, zerbait eraiki behar du. Oldarraldia izan daiteke dagoena defendatzeko aldaketen aurrean, bai; edo izan daiteke zerbait berria aldarrikatzeko, ez dagoena eta ez, beste horiek, aldatu nahi dutena. Edozein kasutan, aldaketen aurrean jarrera aktiboa izatea ona da, nahiz gehienetan gogorra izan. Halere, ez dut uste oldarraldiak merezi duenik gaur daukagun unibertsitatea defendatzeko. Ez zait begitantzen orain daukagun unibertsitate ereduak on egiten dionik ez euskarari, ez Euskal Herriari ezta ere bizi dugun jendarteari.

Unibertsitate hierarkikoa, endogamiakoa, zaharkitua, jendartetik urrutiratua, geldoa, atzerakoia eta aldagaitza. Hori da, oro har, gaur egun Euskal Herrian daukagun unibertsitatea. Gure unibertsitateak, oro har, berriz, ez dira izan erakunde eredugarriak gure herriak dituen arazoak eta ajeak konpontzeko. Ez dira eredugarriak euskararen normalkuntzan, ez dira eredugarriak Euskal Herriko gatazka gainditzeko proposamenetan edo ekimenetan, ez dira eredugarriak sexu edo bestelako arrazoiengatiko diskriminazioak gainditzeko politiketan, ez dira eredugarriak berrikuntzetan, ez dira eredugarriak ura, lurra eta energia ustiapen neurrigabeetan, ez dira eredugarriak garapen ekonomiko eta sozial jasangarrietan. Aipatu gaietan, banan-banan begiratzen badugu beti ikusiko dugu unibertsitatea ez den beste eragileren bat nabarmendu izan dela arlo bakoitzean; euskararen kasuan euskalgintza, Euskaltzaindia edo administrazioa,  Euskal Herriko gatazkan ekimen sozialak eta politikoak, emakumeen aurkako biolentzia eta bestelako diskriminazioetan elkarte feministak eta erakunde sozialak; berrikuntzetan garapen-agentziak, garapen ekonomiko eta sozialetan, sindikatuak, enpresa-elkargoak eta bestelakoak. Non dago unibertsitatearen eredugarritasuna?

Agian oker nago eta unibertsitateari ez dagokio eredugarria izatea aipatu alderdi horietan, eta beste batzuetan. Esan daiteke, eta hori egia da, unibertsitatearen ekarpena goi-mailako tituludunen formazioa dela. Ondo, ez da gutxi. Alabaina, oraindik bagara izan bakan batzuk pentsatzen duguna unibertsitatea, batez ere, gizartearen eraldaketarako eta garapenerako erakundea dela. Bere bitartez jendartearen aurrerapena hobetu daitekeena eta herriaren arazoei  aurre egin dakiekeena. Unibertsitatea gune pribilegiatua baita ikertzeko, gogoeta egiteko, ikasteko, aztertzeko, berritzeko, sortzeko. Hori eta gehiago egiten dugu unibertsitariok baina egiten dugun horretatik ezer gutxi ateratzen da unibertsitateko hormetatik harago. Batzuen esanetan marketing arazoa da. Hau da, unibertsitateak ez duela ondo saltzen bere burua gizartearen aurrean. Agian. Halere, zelan saldu daiteke egoera jakinetan ikusten ez dena? Zein leku betetzen dute gure unibertsitateek Euskal Herriko auzietan? Meritu handiko ikerketa eta ekimen solte batzuk salbuespen, unibertsitatea ez da agertzen, missing dago, out, joko zelaitik kanpo. Unibertsitatea bere zilborrari begira bizi da, bera eta bere baitakoa mundu osoa izango bailitzan.

Orain dela berrogei urte Parisko unibertsitarioek, eta haien ostean munduko unibertsitario askok, kalera jo zuten, barrikadetara. Euren aldarrikapen eta irudimenak liluratu gintuzten eta, aldi berean, begien bistan utzi zituzten unibertsitate barruko lotsak eta miseriak. Ez dakit oso seguru orduko unibertsitarioek mundua aldatu zuten; gaurkoak ikusitakoak ikusi, ez dirudi. Baina unibertsitarioek eragin handia izan zuten jendearen uste eta bizimoduetan, hori bai ikus dezakegula. Esaterako, Sarkozyk ederto baino hobeto erabili du 68ko ikasleek lortu zuten askatasuna dibortziatzeko eta portaera sexual aske erakusteko jende aurrean. Orain dela 40 urteko matxinada izan ez balitz Hungariako etorkinen semeak ez zukeen inolaz ere lortuko munduko errepublika txobinisteenetako presidente izatea. Asko zor die Sarkozy jaunak 68ko matxinoei, asko. Baina Sarkozyk, beste milioika europar atzerakoiren antzera, hipokrisi gorriena erakutsi digu 68ko matxinada salatzerakoan. Bere hitzetan orduko matxinoen aldarrikapenak eta lorpenak dira gaur eguneko problema guztien sorburuak. Auzo-lotsa ematen du, benetan. Etorkinen seme dibortziatu kaskarin horrek moral lizun eta estuaren defendatzailea!

Ez dirudi 2008ko unibertsitariok 68ko matxinoen defentsan aterako direnik. Ematen du gaurko unibertsitarioak gertuago daudela Sarkozy eta bere modukoengandik garai hartako matxinoengandik baino. Are gehiago, bada garai hartako matxinoren bat edo beste Sarkozyrekin. Horrelakoa da bizitza, txo! Non dago unibertsitatea?

Parisko karriketako galtzadarrien azpian ez zegon hondartzarik, estolderia baizik, eta irudimena boterera iritsi baino Sarkozy iritsi da. Unibertsitarioek ez zuten lortu mundu aldatzea, begien bistakoa da. Oraingo unibertsitariooi, 2008kooi, mundua aldatu nahi izatea urruti geratzen zaigu nonbait. Eta unibertsitatea bera aldatzea ez dirudi sobera gustatzen zaigunik.

Orain Bolognaz berba egin dagigun. Txarra dela, neoliberala dela, lan merkatuari begirako aldaketa dela, unibertsitate pribatuaren aldekoa dela. Eta, deskuiduan, horiek baino zerbait okerragoa dela. Eta, egiari zor, esandakoak gerta daitezke, arrisku horiek benetakoak dira-eta. Baina daukagun unibertsitatea hobea ote da? Daukaguna defendatu behar dugu?

Unibertsitatearen gertatzen ari diren aldaketak aurrera jo ahala ikasle eta irakasleen egonezina handitzen eta handitzen doa. Ikasleek bere adierazpen batean Bolognako prozesua etetea eta moratoria eskatzen dute. Alabaina, kreditu-sistema berria abian dago. Titulu berrien diseinurako oinarriak jarrita daude eta ikasketa palan berriak aurki abiatuko dira. Ustekabekorik gertatzen ez bada 2009/2010 edo 2010/2011 ikasturterako gradu eta gradu ondoko titulu berriak indarrean egongo dira.

Une honetan Espainiako unibertsitate publikoetan, UPV/EHU barne, graduko titulu berrien justifikazioa eta ikasketa-planak diseinatzen ari dira. Bien bitartean, kreditu europarrak bere bidea egiten du. Datorren ikasturtean, 2008/2009 ikasturtean, lehenbiziz matrikulatzen diren ikasleek fakultate eta eskola askotan kreditu europarra ezagutuko dute baina oraingo ikasketa-planekin. Tituluak oraindino ez dira aldatuko, beraz.

Aldaketa prozesua mantso dator. Aurrenik eta behin, unibertsitateko ikastetxe bakoitzean proposatu behar da graduko tituluen ikasketa-plana eta gradu ondoko tituluak. Gero unibertsitate bakoitzak proposatutako tituluak Espainiako Unibertsitateen Kontseiluko galbahetik igaro behar dute. Berme eta ikuskatze prozesu horietatik igaro eta gero, azkenik, Espainiako Unibertsitate, Zentro eta Tituluen Erregistroan (RUCT) onartzen dira tituluak. Prozesu hori guztia egin arte ez dago tituluak era ofizialean indarrean jartzerik.

Oraindik orain, aurreneko urratsak egiten ari dira. Unibertsitateko ikastetxe batzuetan besteetan baino bizkorrago baina, Hego Euskal Herrian, oraindino ez dago titulu berririk. Aldatzen ari dena, hori bai, kreditu-sistema da. Apurka-apurka unibertsitateko ikastetxe gehienetara zabaltzen ari da kreditu europarra. Kreditu-sistema honekin Europa Batasuneko estatu gehieneko ikasketa unibertsitarioak harmonizatu nahi dira. Hau da, erraztu nahi da ikasleen mugikortasuna Europako unibertsitateen artean ikasleek kurtso desberdinak unibertsitate desberdinetan egin ahal ditzaten.

Unibertsitate mailako titulua, oro har, goi mailako jarduera profesionalerako gaitasun-agiria dela jo dezakegu. Osagile, abokatu, ingeniari edo irakasle izan ahal izateko, gure gizarte hauetan, bederen, horrelako gaitasun-agiriaren jabe izan behar da. Gaitasun-agiri hori unibertsitateek ematen dute eta administrazioek balioetsi egiten dute. Espainiako Erresuman, kasurako, Erregeak sinatzen ditu titulu unibertsitarioak. Administrazio publikoak balioetsi gabeko tituluek ez dute balio legalik eta, ondorioz, ez dute balio ofizialik lan merkatuan.

Joan den urtean (2007) Espainiako Erresumako gobernuak, errege-dekretuz arautu zituen unibertsitate mailako irakaskuntza ofizialak, eta bertan, tituluen oinarrizko ezaugarriak zehaztu zituen. Hego Euskal Herriko unibertsitate mailako tituluen ezaugarri orokorrak zeintzuk behar diren zehatzen du errege-dekretu horrek, beraz. Dekretu horretan hiru titulu mota zehazten dira: Gradukoa, Masterra eta Doktoregoa.

Graduko tutulua: Graduko irakaskuntzak ikasleriaren prestakuntza orokorra eskaintzen du jakintza alor batean edo gehiagotan. Irakaskuntza honen xedea ikasleria jarduera profesionalerako gaitzea da. Tituluen izena eta jakintza-alorra unibertsitate bakoitzak zehaztu behar badu ere estatuko administrazioak onartutakoen artekoa izan behar du halabeharrez. Graduko tituluak Espainiako Estatu osoan maila profesionalean jardun ahal izateko ahalbidetzen du. Graduko titulua eskuratu ahal izateko ikasleak, gutxienik, 240 kreditu lortu behar ditu lau ikasturtetan.

Masterra: Diziplina askotariko edo espezialduriko goi mailako titulua da. Tituluak jarduera profesional eta akademikoetarako ahalbidetzen du. Master mailako irakaskuntzara iritsi ahal izateko graduko titulua izatea ezinbestekoa da. Titulu hauek unibertsitate bakoitzarenak badira ere, estatuko administrazioak arautuko ditu master-tituluen ezaugarri orokorrak. Masterra eskuratzeko 60 eta 120 kreditu bitartean eskuratu beharra dago.

Doktorego titulua: Goren mailako titulu akademikoa ikerkuntza jardueretarako ahalbidetzen duena.

Tituluak, oro har, bost jakintza-eremu zabaletan banatzen dira: Arteak eta Humanitateak, Zientziak, Gizarte Zientziak eta Juridikoak, Osasun Zientziak eta, azkenik, Ingeniaritzak eta Arkitektura.

Honaino, bada, titulu unibertsitarioen oinarrizko informazioa eta ingurumaria. Aurreko batean esan genuenez, unibertsitate berria sortzeko, gutxienik, graduko edota masterreko zortzi titulu eskaini behar dira. Orotariko unibertsitatea izatea nahi bada egokiena izango litzateke jakintza-eremu guztietako tituluak eskaintzea. Hori, begien bistakoa da, ezinezkoa da. Abiaburuko tituluak hautatzerakoan argi ikusi behar dugu Euskal Unibertsitatea xedea eta unibertsitate berriaren izaera eta ezaugarriak zeintzuk diren eta, horren arabera, tituluak hautatzeko irizpideak finkatu. Euskal Unibertsitatearen izaeraz eta ezaugarriaz asko hitz egin izan da, ez dugu hemen errepikatuko, beraz. Euskal Unibertsitatearen xedeaz, ostera, ez da horrenbeste hitz egin. J.M. Barandiaran Euskal Unibertsitatea (1998) txostenetik unibertsitate-proiektu haren helburu, nahi edo asmoen ardatzak gogoratu nahi genituzke:

ü      Euskal identitatearen, hau da, Euskal Herriaren kultura, gizarte eta hizkuntzaren izaeran sortutako unibertsitatea. Hasiera beretik euskal identitatearen garapena helburu eta ipar izango duen unibertsitatea. Ikasketa, lan eta harremanetarako hizkuntza euskara izango duen unibertsitatea.

ü      Euskaratik eta euskaraz sortutako Unibertsitatea eraiki nahi dugu; horrela, euskararen normalkuntza-prozesuan abian jarriko dugu agente berri eta kualifikatua.

ü      Unibertsitatearen esparrua Euskal Herria da, herrialde guztietako ikaslegaiei modu egokian erantzutea, unibertsitatearen eredua aukeratzean eta eguneroko jardunean ere oso kontuan hartuko delarik.

Legezko izaeraren arabera hiru unibertsitate mota ezagutzen ditugu: publiko, pribatu eta konfesionala. Administrazio publikoaren manupeko unibertsitateari publikoa esaten diogu, estatuak finantzatzen ditu; ekimen pribaturen batek sortu eta sostengatutako unibertsitatea, ostera, pribatua da. Eta, azkenik, elizaren ardurapeko unibertsitateak konfesionalak dira, unibertsitate pribatuak baina estatus berezia onartzen zaiena. Legearen arabera, bada, itxura eta araubide desberdinetako unibertsitateak daude. Edozein kasutan, unibertsitate guztiei, edozein motakoa dela, administrazio publikoek berariazko baldintzak eta kontrolak ipini ohi dizkiete sortzerakoan zein gestionatzerakoan.

Unibertsitate berria sortzeko, Hego Euskal Herrian, kasurako, autonomia erkidego baten legebiltzarreko onespena edo, bestela, Madrilgo parlamentuarena lortzea ezinbestekoa da. Legebiltzarraren iragazia gainditzea beharrezkoa da, beraz. Dena den, unibertsitatearen legezko izaeratik harago zelako unibertsitate behar dugun argitu beharko genuke. Esan ohi da Euskal Unibertsitatea, batez ere, euskararen hizkuntza-komunitatearen unibertsitatea izan behar dela. Hau da, Euskal Unibertsitateak komunitate horren behar izan eta garapenerako goi mailako hezkuntza-erakundea izan behar du.

Zein nolako unibertsitate klase behar du euskararen hizkuntza-komunitateak? Ez dugu aldarrikatzen, jakina, euskararen unibertsitatea behar dugunik, baizik eta, Euskal Unibertsitateak delako komunitate horren goi mailako prestakuntzaren behar izanei erantzun behar diela. Euskararen komunitatearen eraketa eta garapenerako goi mailako profesionalak prestatzen dituen Euskal Unibertsitatea behar dugu.

Edozein unibertsitateren xedea bikoitza da goi mailako profesionalak prestatzea eta ikertzea. Unibertsitateak, aurrenik eta behin, abokatuak, osagileak, irakasleak eta gainontzako profesionalak eskaini behar dizkio komunitateari eta, gainera, juristak, fisikariak, kimikariak, pedagogoak eta izaera desberdinetako ikertzaileak prestatu behar ditu. Unibertsitateetan goi mailako titulatuak prestatzea eta ikertzea jarduera osagarriak dira edo, bederen, elkarren uztargarri egin behar dira.

            Dagoenekoz, badakigu jakin Euskal Unibertsitatearen legezko izaera, halabeharrez, zein izango den. Ez da gutxi. Orain, unibertsitate-proiektua diseinatzerakoan, titulazioak eta ikerketa-lerroak hautatzerakoan, irizpide argiak erabili behar ditugu. Euskal Unibertsitatea ezin izan daiteke erdal unibertsitatearen kopia txikia, horrek ez du merezi; unibertsitate berri hori ez dator erdal unibertsitateen gabeziak edo zuloak estaltzera, ezin baitzezakeen, gainera. Euskal Unibertsitatea euskararen hizkuntza-komunitatearen goi mailako hezkuntza-erakundea izan behar da. Horrela bada, Euskal Unibertsitateak bizitza luzea izango du euskararen hizkuntza-komunitatearen adina, behintzat.

Hasi dira Euskal Unibertsitateari buruzko hitzaldiak campusetan. Aurrena, Ibaetako campusean izan da. Bertan azaldu izan da labur-labur UEUren ibilbidea Euskal Unibertsitatearen arrastoan zein izan da eta, besteak beste, 2006. urtean UEUk argitaratu zuen Euskal Unibertsitatearen ezaugarriak. Hizlarien aurkezpena amaitu eta gero entzuleei hitz egiteko aukera eman zaie. Entzuleen artean, oro har, nahikoa adostasun eta aldeko jarrera agertu izan da. Noizkoa izango den, zeintzuk titulazio izango dituen unibertsitate berriak eta tankera horretako galderak izan dira. Ondo.

Edozelan ere, UEUk zehaztutako Euskal Unibertsitatearen ezaugarrien artean batek zalantza eremua zabaldu du: Europan homologagarria. Gaur egun unibertsitateetan dagoen eztabaida dela eta, galdera inplizitu dago, Euskal Unibertsitateak Bolognan abiatutako prozesuari jarraitu behar dio? Itaunak, bere horretan, ez du erantzun zuzenik. Unibertsitate proiektu berriaz ari garen neurrian bere izaera, antolakuntzako ezaugarriak eta eredu akademikoaren ildo nagusiak zehazteke daude-eta.

Diotenez, gauzak bizkor bidean, 2010/2011 ikasturterako abian egon daiteke. Ordurako, ezbairik gabe, zalantza horiek argitu behar ditugu. Ez dago denbora asko, beraz. Nire ustez, Europan homologagarria esaterakoan, UEUren aldetik, Euskal Unibertsitateak Europako edozein unibertsitate estandarren antzekoa izan behar duela adierazi nahi da. Hau da, unibertsitate mailako titulu baliagarriak ematen duen unibertsitatea dela eta titulu horiek Euskal Herrian ez eze Europako herrialdeetan, gehienetan bederen, jardun profesionalerako ahalbidetzen dutela. Goi mailako jarduera profesionalerako ahalbidetzen ez duten tituluak izango balira, tituluek unibertsitate mailako indar legalik izango ez balute erakunde hori legez, adieraz hertsian, ez litzateke unibertsitatea izango.

Europako unibertsitate estandar izateak zer dakarren oraindino ez dugu sakontasunez aztertu. Egia da. Edozelan ere, indarrean dagoen legeriaren arabera unibertsitatea egiten bada, legeriak berak zedarrituko ditu unibertsitatearen mugak eta zenbait ezaugarri. Zerbait badakigu, titulazioak, gutxienik 8 titulazio zehaztu behar baitira, derrigorrez ofizialak izango dira. Hori muga argia da, abiapuntuko titulazioak Espainiako Estatuak zehaztutakoen artean izan behar dira unibertsitatea legeztatu ahal izateko.

Hortik aurrera, unibertsitatearen ezaugarriak eta berezitasunak mota batekoak edo bestekoak izan daitezke, eztabaidatu eta adostu daitezke. Edozein kasutan, Euskal Unibertsitateak goi mailako jarduera profesionalerako balio duten tituluak eman behar ditu. Bestela, unibertsitatea ez da Europan homologagarria izango eta ezta ere Euskal Unibertsitatea, jakina.