Lehena Orain. Historia bloga

Euskal nazioa asmatua da. Eta zer? Munduko nazio guztiak dira asmatuak. Horixe da Santi Leoné nafar historialariak Euskal Herri imajinario baten alde liburuan defendatzen duena (Elkar, 2008).

Liburua saiakera labur bat da (92 orrialde), arin eta erraz irakurtzen dena. Izatez, ingeles historialarien estilo atsegin eta dibulgatiboa ekarri dit gogora. Zaldi Eroaren marrazkiek umore puntu gehigarri bat eransten diote.

Liburuaren abiapuntuko ideia aski ezaguna da ikertzaileen artean: nazioak komunitate imajinatuak dira, ez dira betidanikoak, ezta berezkoak ere, baizik aski berriak, nagusiki XIX. mende aldera eraikiak, sortuak, asmatuak...

Nazioak ulertzeko modu hau agian harrigarria egingo zaio irakurle ez espezializatuari. Izatez, asmakizunaren ideia gure artean batez ere autore espainolistek zabaldu dute, euskal abertzaletasuna salatzeko asmoz: "Euskal Herria nazio asmatua da, beraz ez da egiazkoa, baizik gezur bat". Hori da, sinplifikatuz, maiz iristen zaigun mezua. Horregatik da eskertzekoa Leoné-ren saiakera, asmakizunaren norabide bakarreko mezua ("euskal nazioa asmatua da"), beste alderantz ere zuzentzen baitu, publiko zabalari ezagutaraziz: euskal nazioa asmatua da, bai, munduko nazio guztiak diren bezala, baita espainiar nazioa ere. Zeren oraindik orain, asko dira Espainian, baita historialarien artean ere, beren nazioa milenario gisa aurkezten dutenak. Horrexen hainbat adibide agertzen (eta kritikatzen) ditu Leoné-k.

Liburuak, gainera, arreta berezia eskaintzen dio Nafarroako kasuari. Bertan, alde batetik, eskuin navarristak, Nafarroaren historia esentzialki espainol gisa aurkeztu izan du, gauza berezko eta betidanikoa bailitzan. Beste aldetik, navarrismo espainolista horri aurka egin nahian, euskal abertzale batzuk, Nabarralde proiektuaren inguruan bilduak, Nafarroaren historia esentzialki euskaldun gisa aurkeztu nahi izan dute (Nafarroa = Euskal Estatua). Kasu bietan, historia modu dogmatiko, manikeo eta politizatuen erabili da, ez iragana ezagutzeko baizik batez ere egungo proiektu bat ala beste justifikatzeko. Erabilera makur hori da liburuak kritikatzen duena. Eta horren aurrean Euskal Herri imajinarioaren aldeko apustua egiten da: "Euskaldunak bagara, ez da iraganak behartuta, historiaren manatuak bultzatuta, hildakoen ahotsak hartaratuta. Euskaldunak bagara, izate horri edukia guk ematen diogulako da" (91.orr).

Esan beharrik ez dago guztiz bat egiten dudala liburuaren planteamenduarekin. Zenbait puntutan, ordea, apur bat labur geratu zait. Neurri handiz, nire deformazio profesionala da arazoa, urtetan nazionalismoaren historia gaiak erabili baititut esku artean, eta alde horretatik gauza gutxi egin zaizkit berriak. Alta, aitortu behar dut egileak adibide xume eta egokiak hautatuz zehatz transmititzen dituela ideia nagusiak.

Bereziki polita iruditu zait Jaime Ignacio del Burgoren faltsifikazioaren etsenplua (ezezagun zitzaidana): politikari navarristaren interpretazioan XVI. mendeko nafar gorteen akta batean hispanitatearen defentsa garbia egiten zen (spanidad, Del Burgoren irakurketan), izatez, jatorrizko testuan, kristautasuna aipatzen zenean (christiandad).

Halaber, Nabarraldeko autoreen estilo literarioari buruzko kritika originala eta guztiz pertinentea egin zait: idaz-tankeraren auziak garrantzi gutxikoa eman badezake ere, Leoné-k antzeman duen bezala, Nabarraldekoen estilo solemne eta handinahia bat dator guztiz beren liburuek egia absolutua agertzeko duten asmoarekin.

Agian Leoné-ren liburuan urrien egin zaidana izenburuko helburuaren garapena da, hots, Euskal Herri imajinarioaren aldeko jarduna. Izan ere, liburuan ez da azaltzen zer den Euskal Herri imajinario hori, nola joan den berau historikoki sortzen (demagun diskurtso mailan, edo sinboloetan), edota imajinario horrek zer interes izan dezakeen. Berriki, modu irrigarri batean, Volgako batelariek imaji-Nazio horren aldeko hainbat proposamen aurkeztu dituzte. On izango zen Leoné-k ere bereak azaltzea. Nire partetik, behinola, historia arloko euskal curriculumari buruzko artikulu batean gaia zertxobait ukitu nuen.

Edozein kasutan, eta amaitzeko, liburuak aise lortzen du argitaratu den Eztabaida bildumaren izenari ohore egitea. Jada zenbait iritzi desberdin sortarazi ditu. Irakurle guztiei biziki aholkatzen diet.

Gales eta Euskal Herria hainbat arlotan dira antzekoak: neurri eta biztanle kopuru ia bera dute (biek 20.000 km2, eta 3 milioi biztanle inguru), bietan bertako hizkuntza gutxitua dago (galesera biztanleen %21ak daki, euskara %28k), eta bilakaera historikoan ere parekotasun handiak dituzte.

Antzekotasun horren haritik ikerketa konparatu bat egiten ari naiz. Egia esan Erresuma Batura etorri nintzenean uste nuen galeseraren historiari buruz euskararen historiari buruz bezain ikerketa gutxi egongo zirela eginda. Baina oker nengoen. Laster topatu nuen A Social History of the Welsh Language liburu bilduma. Geraint H. Jenkins Galesko unibertsitateko historialariak koordinaturiko proiektu bat da, Erdi Arotik gaur egunera arteko hizkuntzaren historia soziala aztertuz. Dozenaka ikertzailek parte hartu dute proiektuan eta emaitza 11 liburutako bilduma izan da 1997 eta 2001 artean argitaratua. Izatez 5 libururen bi bertsio egin dira, bata galeseraz eta bestea ingelesez, eta hamaikakoa osatzeko falta den liburua elebitan argitaraturiko datu estatistikoen tomo bat da, irudian ageri den hauxe:

           

Euskal Herrian, jakina, badira ikerketak euskararen historia sozialari buruz. Ez dago, ordea, Galesen bezalako proiektu zabal eta koordinaturik.

Euskararen iragana ikertu duten pertsona gehienak banaka aritu dira, eta arlo bat edo beste bat arakatu dute, ez historia osoa. Askotan, gainera, filologoak eta literatur kritikariak izan dira halako lanak burutu dituztenak, ez historialariak. Ez dut esan nahi hizkuntzan adituen ekarpenak eskasak direnik. Aitzitik beren lana beharrezkoa da eta ondo egiten dute. Arazoa da literatura eta filologia arloetatik kanpoko hizkuntza-gaiak, propioki historialariei dagozkienak, inork gutxik lantzen dituela.

Galesen bezala beharrezkoa litzateke gure artean ere, proiektu kolektibo bat, unibertsitate mailako ikerketa talde batek antolatua, zenbait urtetakoa, beharrezko aurrekontuarekin eta dozenaka aditu bilduko dituena. Eredua Galesek eskaintzen digu.

Zehaztasun historikoak, gidoi interesgarriak, aktoreen lan txukunak eta edertasun bisualak bat egiten dute XVI. mendeko Ingalaterran kokaturiko istorio honetan.


            

Filma Las hermanas Bolena izenburupean ikus liteke egunotan Hegoaldean (badirudi Iparraldean oraindik ez dela estreinatu). Mary eta Anne Boleyn ahizpen istorioa kontatzen du, Ingalaterrako Henry VIII erregearen maitale izan zirenak. Filmean ez dira elementu asmatuak falta, batez ere harreman pertsonalen ingurukoak, baina oro har kontakizuna ez da asko aldentzen errealitatetik.

Fikzio historikoa baino historia fikzionalizatua dela esan liteke, egia baita bi ahizpa hauek existitu zirela, erregearekin harreman hurbila izan zutela, bai eta filmean azaltzen diren gertaera nagusiak hala jazo zirela. Izatez iturri historikoetan dauden hutsuneek erraztu dute istorioaren zati bat asmatu ahal izatea, xehetasun guztiak egiazki nola izan ziren ez baitago jakiterik. Hola gidoilariek, historia bortxatu gabe, irudimenerako tarte bat izan dute, kontakizun sinesgarri eta erakargarri bat osatuz.

Historiaren ikuspegitik filmak Aro Berriko errealitatea ulertzeko hainbat elementu biltzen ditu. Adibidez:

• familia-leinuen lehentasunezko lekua garaiko gizartean
• ezkontza-estrategien garrantzia familiak sozialki gora egiteko
• emakumeen menpeko rola estrategia horietan
• norbanakoen saioak jokoaren baitan urrunago iristeko
• familiako kideen arteko elkartasun eta hurbiltasuna
• erresumen izaera familiarra, non erregearen aferak estatu-arazo ziren...

Filmeko estetika nabarmendu beharrekoa da orobat. Hainbat eszena garaiko koadroak balira bezala osatuta daude, eta nobleen luxuzko janzkera (perfekzio handiz islatua) begien gozagarri da.

Ikustea merezi duen filma, zalantzarik gabe.

1927 urtean estreinatu zen Fritz Lang aleman zuzendariaren Metropolis filma. Etorkizunean, zehazki 2026 urtean, giroturiko istorioa kontatzen du. Ezin esan iragarpenetan asmatu zuenik, baina filma ispilu aparta da iraganaz eta orainaz ohartzeko.

Istorio futuristetan ohikoa izaten da uneko perspektibak, puntako joerak, azken modak, esperantzak eta beldurrak etorkizunera proiektatzea. Hola, gertatuko denaren irudi bat baino gehiago istorioa kontatu den une harexen erretratu exageratu bat azaldu ohi da. Beti egon liteke, jakina, intuizio zuzenen bat, baina irudi nagusia jatorrizko garaiari dagokio. Horixe gertatzen da Metropolis filmean ere: 2026 urtea baino gehiago 1927 urtea erakusten duela.

Gainera, 1927an bertan kokaturiko film arrunt batek ez bezala, Metropolis-ek gure XXI. mende hasiera irudikatu nahi duenez, aurrez aurre jartzen dizkigu behinolako ikuspegiak eta egungo errealitateak. Eta mundua benetan asko aldatu da, baina ez 1927an uste zitekeen bideetatik.

Filmeko Metropolis etxeorratz erraldoiz osaturiko hiri bat da. Bertako biztanleak bi klase nagusitan zatituta daude: planifikatzaileak eta langileak. Klase biak arlo guztietan bereizten dira. Planifikatzaileek hiriaren goialdean dute bizigunea, aginte politiko zein ekonomikoa beren esku dago eta luxuzko bizitzaz gozatzen dute. Langileak hiriaren lurrazpiko etxeetan bizi dira, fabrikako makinetan 10 orduko lan-txanda itogarriak egin behar dituzte, eta bizimodu miserablea dute. Formetan ere guztiz desberdinak dira klase biak: langileek uniforme ilunak daramatzate, bai lanean eta bai etxean; planifikatzaileek traje eta jantzi garestiak dituzte; langileak oinez ibiltzen dira, planifikatzaileak autoan... Eta batzuen eta besteen bizimodua hain antagonikoa izanik, filmeko munduan, langileen matxinada gertatzeko aukera handia dago.

Historia, ordea, ez da bide horretatik joan. Klaseen arteko zatiketa eta iraultza arriskua inoiz baino urrunago daude gaur egun. Horiek 1927ko arazoak ziren, ez XXI. mende hasierakoak.

Planifikatzaileei dagokionez, Metropolis-eko iragarpena ez da guztiz okerra gertatu. Gure munduan, filmea egin zen garaikoan bezala, botere politikoa eta ekonomikoa estuki lotuta mantentzen dira, nahiz agintea ez den Metropolis-en bezain modu zentralizatuan ezartzen. Errealitatean jazotako aldaketa nagusia langileen bizi baldintzetan gertatu da.

1927ko filmak imajinatu ere ez zuen egiten XXI. mende hasieran langileek auto propiorik izan ahalko zutenik, jantzi garestiak erosi ahalko zituztenik, oporretan atzerrira joan ahalko zirenik... Langileen eros ahalmena izugarri hazi da, eta kontsumo gizartea sortu. Horri lotuta, igoera sozialerako aukera hedatu da: klase zatiketa finkatu barik lausotu egin da, eta behinolako fabriketako langileen seme-alabei bide sozio-laboral berriak ireki zaizkie.

Genero arloko aldaketa ere nabarmena izan da. Metropolis-ko mundu futuristan fabrikako langile guzti-guztiak gizonak dira. Beren emazteak etxean geratzen dira (uste izatekoa da etxeko lanetan). Planifikatzaileen taldean ere, erabakiak hartzen dituzten bakarrak gizonak dira. Janzkeran bertan markatzen da rol bereizketa: emakume guztiak gonaz janzten dira, gizonak prakekin. Egoera hori, jakina, 1927ko munduari dagokio, ez XXI. mende hasierari. Emakumeen rolean jazotako aldaketa, beraz, oso handia izan da. Emakumeak garai batean maskulinotzat hartzen ziren hainbat esparrutan sartu dira: fabriketan, bulegoetan, praketan...

Gizonen rolean jazotako aldaketa txikiagoa begitantzen zait. Etxeko lanetan parte hartze zertxobait eta elementu estetiko "femenino" gutxi batzuk onartzea (gonarik adibidez ez, baina bai belarritakoa eramateko aukera, ile luzea uztekoa, eta ez asko gehiago).

Gizartearen homogeneotasun etnikoan antzeman liteke beste aldaketa handi bat. Metropolis-ko langileak zein planifikatzaileak, denak, zuriak dira. Ez da afrikarrik, asiarrik edo beste jatorriko jenderik ikusten. Salbuespen bakarra night club bateko ikuskizun batean agertzen diren beltz banaka batzuk dira. Baina hor ere gizarte errealitatetik kanpo ageri dira, dantzaldi exotiko bateko figurante geldi gisa (taparrabos batekin jantzita gainera). Beraz, 1927an ez zuten susmatu ere egiten mende baten buruan nolako immigrazio fenomenoak gertatuko ziren Europara. Ezta 1927an kolonia ziren lurraldeetan nolako aldaketa politiko, ekonomiko eta sozialak jazoko ziren ere. Mundu europozentrikoa zen guztiz Metropolis-ekoa, gaur egungoa ez hainbeste.

Teknologia arloan ere ez zuen askorik asmatu filmeak. Oro har oso labur geratu zen. Ordenagailurik eta telebistarik, adibidez, ez da ageri. Metropolis-ko auto eta hegazkinak, 1920etako tankera berekoak dira. Aparaturik modernoena, agian, bideofono bat da (argazkian), egungo webcam-ordenagailu batekin aldera litekeena. Baina, jakina, egun mugikor soil batek ere eskain dezake irudi-soinu zerbitzu hori, filmeko bideofonoak kabina handi eta finko bat behar duen bitartean. Zentzu horretan 2026ra iritsi gabe ere, teknologia izugarri aurreratu da.

Filmean ageri den androidea (ala cyborg-a?) da momentuz gure munduan garatuta ez dagoen teknologia bakarra. Agian 2026ra arte itxaron beharko da horretara iristeko. Bitartean Metropolis filmea goza dezakegu, bere estetika inpresionista, art decó eta blog honetan kontatu gabe utzi dudan istorioarekin.

Azaroaren 20an, 19:00etan, Bilboko Euskaltzaindiaren egoitzan (Plaza Barria 15) "Sabino Arana Goiri: Euzkadiren aita" liburua aurkeztu eta gaiaren gaineko mahai-ingurua egingo da.

                     

Liburu egilea neu banaiz ere, ez naiz mintzatuko debatean. Aitzitik, atzerrian egonik ez zait posible ekitaldira joatea, eta horregatik Elkarreko arduradunek aurkezpen-saio alternatibo bat prestatu dute. Bertan Joseba Agirreazkuenaga, Mikel Aizpuru eta Josune Ariztondo arituko dira, hau da, goi mailako bi historialari eta EAJko arduradun nagusietako bat, moderatzaile lanetan Xabier Mendiguren Elizegi editorea arituz. Zentzu horretan, egile gisa autopropaganda egitea oso dotorea ez bada ere, bederen mahai-inguruaren interesagatik uste dut merezi duela ekitaldiaren berri emateak.

Sabino Aranari buruz bertan esandakoak ondoren norbaitek hemen aipatu nahiko balitu benetan eskertuko nituzke. Ziur naiz, ohiko topikoetatik urrun, gauza berriak aipatuko direla.

Gertaera ezaguna da 1915-17an turkiar estatuak ehundaka mila armeniar hil zituela. Gaur egun Turkia Europar Batasunean (EBn) sartzeko aukeraren haritik mendebaldean askok eskatu diote genozidioaren aitortza ofiziala. Auzi hau, memoria historikoak gaur egun duen eraginaren adibide argi eta mingarria da.

Egun hauetan turkiar unibertsitari batzuk ezagutzeko aukera izan dut: Kerem, Mehmet eta Nazan. Beraiekin egon aurretik sekula ez zitzaidan bururatuko noizbait armeniar auziaren turkiar bertsio bat entzuteko parada izango nuenik. Bestalde, aukera suertatuta ere, ba al dute turkiarrek genozidioaren aitorpen burumakurretik haratago beste ezer esateko? Alternatiba negazionismoa da, hots, armeniar hilketak jazo zirela ukatzea, neonaziek juduen holokaustoa ukatzen duten bezala. Izatez Turkiako gobernuak ez du ofizialki onartzen genozidio bat izan zenik. Hildakoak izan zirela bai onartzen du, baina kopuruak gutxitzen ditu, eta bertsio ofizialaren arabera turkiar-armeniar gerra baten baitan gertatu zen dena, I. mundu gerraren testuinguruan. Nolanahi ere nekez espero zitekeen unibertsitateko kide batzuk halako sasi-istorioetan eroriko zirenik. Izatez ez nuen pentsatzen ezagutu nituen turkiarrek gaia aipatzeko gogorik izango zutenik. Baina oker nengoen. Gaiari aurrez aurre oratu zioten, eta ezusteko bideetatik.

Genozidioaren arazo eta erabilerak

Mehmet zuzenbidean doktoratzen ari da. Bere aburuz nazioarteko zuzenbidea aplikatuz 1915-17ko hilketak ezin dira epaitu “genozidio” salaketapean. Izan ere, “genozidio” delitua askoz geroago definitu zen nazioarteko zuzenbidean, eta ikuspegi juridikotik legeei ezin zaie atzeranzko aplikaziorik eman.

Esandakotik eman dezake Mehmet abokatu sofista horietako bat izateko prestatzen ari dela, legeen zirrikituak baliatzen dituena krimen izugarriak ukatzeko eta errugabetzeko. Baina ez. Ikuspegi legaletik eta nazioarteko zuzenbidearen argitan zehatza izan nahi du, zeren gauza bat baita gertatu zena, eta beste bat ea gertatu zen hori juridikoki genozidio gisa epaitu ote daitekeen gaur egun. Gertatu zenari buruz Mehmetek ez dauka zalantzarik. Bere hitzetan (eta Kerem zein Nazan bat datoz) “dei dadin genozidio, sarraski, garbiketa etniko edo 1915-17ko gertaerak ez da dudarik armeniarren hilketa masibo, programatu eta sistematiko bat burutu zela turkiar goi-agintaritzak erabakita.” Zentzu horretan genozidio gertatu zela argi dute, eta ukatu egiten dute guztiz Turkiako gobernuaren bertsio ofiziala. Hala ere turkiar unibertsitari hauek ez dira oso eroso sentitzen genozidio hitzarekin. Aipatu aipatzen dute, baina aukeran izena saihestuz mamian zentratzeko. Zeren, berehala ikusiko denez, genozidio hitzak oztopatu egiten du armeniar auziaz hitz egiteko aukera Turkian. Gainera, beren larruan jarrita, ez du erraza izan behar norbere kontzientziaren aurrean hitz gordin horrekin aitortzea “nire nazioak genozidio bat burutu zuen”. Nolanahi ere, genozidio hitzarekin duten arazo nagusia Turkian eragiten duen eztabaida antzutzailea da.

Azaldu didatenez, gaur egun Turkian, gobernuak eta iritzi publikoak, printzipioz ez dute ezer entzun nahi armeniar auziaz. Baten bati gaia ateratzea otutzen bazaio eta beste turkiarren bati aipatzen badio, honek galdera bakarra egingo dio: “zuk genozidio bat izan zela uste duzu, bai ala ez?” Besteak “ez” erantzuten badu, kito, denak lasai eta gaia amaitu da. Ez dago hizketan segitu beharrik. “Bai” erantzuten badu, hori esan duena turkiar txar bat da, aberriari traidorea eta kasu horretan ere elkarrizketa amaitu da. Hola bada, gaur egungo Turkian, genozidioaren gaiak, bai/ez dikotomiarekin, ez du irteerarik eskaintzen.

Genozidioaren gaia, gainera, atzerritar presio bidegabe gisa sentitzen da Turkian. Izan ere, Frantziako edo Estatu Batuetako parlamentuetan onartu diren ebazpenek, armeniar hilketak salatuz eta Turkia kritikatuz, agresio gisa pertzibitzen dira Turkian. Nazanek dioenez: “Nor dira frantsesak edo estatubatuarrak turkiarroi moral lezioak emateko? Zer egin dute beraiek Vietnamen, Aljerian edo Iraken? Noiz eskatu dute beraiek barkamena?” Mehmetek eta Keremek erantzuten diote: “ados, baina hori aski arrazoi al da guk ezer ez egiteko?”

Testuinguru horretan EBn sartzeko baldintza gisa armeniar genozidioa aitortu beharra eskatzea (EBn sartzeko gainerako europar herrialdeei antzeko eskaririk egin ez zaienean) umiliazio bezala bizi du Turkiako iritzi publikoak, eta jarrerak herstea eragiten du. Izatez, ezagutu ditudan turkiar unibertsitariek esan didatenez, Frantzian armeniar auzia interesatuki erabiltzen ari dira Turkiaren EBrako sarrera galerazteko. Izan ere, ez da sekretua frantses gehienak Turkia EBn sartzearen aurka daudela. Beraz armeniarren genozidioa ez dute aipatzen hainbeste armeniarrak egiazki inporta zaizkielako, baizik badakitelako Turkia ez dela makurtuko hori onartzera, eta beraz EBtik kanpo uzteko aitzakia perfektua dela. Auzi honetan, jakina, alde bakoitzak bere jokoa egiten du: ohorearen aitzakian Turkiak ez du gertatutakoa onartzen, frantsesek interesatuki baliatzen dute, eta armeniar taldeei ere ondo etorri zaie EB-Turkia arteko ezinkonpondua noizbait ebazpen hauek bultzatzeko.

Zentzu horretan Kerem-ek argi dauka: “Frantziak edo AEBk egiten duenak ez du laguntzen debatea Turkian, eta herrialdeak denbora gehiago behar du gauzak onartzen hasteko. Baina, jakina, armeniarrek arrazoiz esango dute: 'zenbat denbora gehiago? 90 urte daramatzagu zain, ihes egitea lortu zuten azken armeniarrak hiltzen ari dira. Ez al dute aitortza bat ikusteko eskubiderik?' Eta arrazoi osoa dute.”

Armeniarrei zer eskaini

Armeniar aldetik ere ikusten dute arazoren bat turkiar unibertsitariek. Izan ere, armeniar diasporan, orotariko taldeak badira ere, nahiko jarrera hedatua omen da hiru gauza eskatzea: 1) genozidioaren aitortza, 2) konpentsazioak, 3) lurraldearen itzulera bertan armeniar estatu zabalago bat sortzeko. Turkiar ikuspegitik, ordea, ez da errealista pentsatzea beren gobernuak “genozidio” hitza onartuko duenik inoiz, zail ikusten da konpentsazio zuzenak ematea, eta ezinezkoa lurraldea ematea bertan armeniar estatu zabalago bat eraikitzeko. Horregatik Mehmetek, zintzoki adierazten du zer egingo lukeen berak Turkiako agintean balego:

“Gutun bana idatziko nieke bizirik atera ziren armeniarrei eta beren ondorengoei. Bertan Turkiako herriaren izenean aitortuko nieke sarraski eta kanporaketa bidegabeak izan zirela beraien eta beren senideen aurka, eta ohartzen naizela beren minaz eta benetan sentitzen dudala. Halaber Turkiako herritar izateko aukera eskainiko nieke, eta beren arbasoen herrira itzultzeko aukera, bisitan zein bertan bizitzeko hala nahi badute. Seguruenik ez dira asko izango itzuli nahiko dutenak bizitzera, baina eskubidea behintzat izan behar dute. Orobat herri horietan hildakoengatik oroigarriak jartzen eta suntsitutako eliza armeniarrak eta bestelako monumentuak berreraikitzen ere lagunduko nuke. Izan ere, agian ez da posible konpentsazio ekonomiko zuzenak ematea, baina adibidez Turkiako armeniar ondare historikoa babesteko dirulaguntzak eman litezke. Azkenik Estatuaren artxiboak irekiko nituzke bai turkiarrentzat, bai armeniarrentzat eta bai nazioarteko ikertzaileentzat ere, gertatua inolako zentsura eta muga gabe azter dezaten, bakoitzak bere ikuspegitik.”

Kerem-ek eta Nazan-ek bat egiten dute Mehmetekin. Beren aburuz, ordea, arazo nagusia Turkiako gobernua da, orain arte ez duena ezertxo ere egin, ezta pauso txikiena eman ere. Eta nazioarteko presioak ez du errazten irekidura. Ataka horretan, Kerem-en ustez, gobernuaren zain egon gabe norbanako mailan hasi behar da hurbilketa. Izatez berak aukera izan du diasporako zenbait armeniarrekin biltzeko eta auzi hauetaz hitz egiteko. Haiek esanda daki 1915-17 artean salbatu ziren armeniarretarik asko auzokide turkiarrek lagunduta salbatu zirela. Horregatik, nahiz agian zail izan “armeniar nazioa” eta “turkiar nazioa” adiskidetzea, posible da Kerem, Nazan edo Mehmet bezalako pertsonek zubiak eraikitzea Armenian zein munduan zehar bizi diren hainbat Krikor, Vartouhi edo Anahit-ekin.

Goi Erdi Aroa historiako garairik ilunenetako bat da. Erromatar inperioa krisian sartu, barbaroek eraso, eta sistema osoa hankaz gora jarri zen. Zer gertatu zen Euskal Herrian?

Auzi honi buruz hitzaldi interesgarria eskaini zen iragan astean Eibarren, UEUko historia arloko udako ikastaroen baitan. Hizlaria Juan Jose Larrea izan zen, EHUko Erdi Aroko historia irakaslea, Goi Erdi Aroan aditua. Larreak ideia zinez berriak eskaini zituen, azken aldiko historiografiaren ekarpenak sintetizatuz. Ondoko lerroetan bere azalpenak biltzen saiatuko naiz.

Germaniar erresumak eta erromatar hiriak

Mende pare bateko krisi, gatazka eta gorabeheren ondoren, V. mendean germaniar barbaroek definitiboki suntsitu zuten erromatar inperioa. Europa osoan germaniar erresumak ezarri ziren, nahiz eta haien parez pare, eta askotan haiekin tentsioan, erromatar jatorriko zenbait hirik iraun zuten. Izatez soilik hiririk handienek lortu zuten ez desagertzea, batzutan germaniar erresumen menpe geratuz, beste batzuetan boterea haiekin elkarbanatuz.

Antolaketa berriak Euskal Herrian

Euskal Herrian krisi hartatik soilik Pompaelo-Iruñeak lortu zuen bizirautea. Edonola ere erromatar garaiko sistema hankaz gora geratu zen eta era guztietako talde armatuak zabaldu ziren V-VI. mendeen artean. Hola, batetik germaniar barbaroak zeuden (sueboak, bandaloak, bisigodoak), Iberiar Penintsulara bidean Pirinioak zeharkatu eta Euskal Herritik pasatzen zirenak, eraso eta lapurreta artean. Horiei aurre egin guran, Iruñeko hiriak, Europako beste hainbat hirik bezala, bere miliziak antolatu zituen. Eta garai berean, krisi ekonomikoak jotako nekazari eta artzainen matxinadak eta bandidajea hedatu ziren (bagaudak). Talde armatu hauetara erromatar zein germaniar desertoreak biltzen ziren seguru asko, esperientzia militarra ekarriz.

Hola bada, erromatar garaiko antolaketa sozial eta urbanoa desagertu egin zen eta haren lekuan gizarte berri bat eratuz joan zen, gatazka kultura hartan ernea. Iruñetik kanpo, Euskal Herriko landa eremuan, frankoen eredua imitatzen zuen antolaketa sozial bat sortu zela dirudi. Fenomeno kuriosoa da, hemen ez baitzen propioki germaniar jatorriko leinurik ez eta erresumarik finkatu, baina badirudi V-VI mendeetako gatazketan, landa eremuan ibili zen jendeak, gerlari frankoen antolaketa ikusi eta haren antzeko zerbait sortu zuela, bertsio apalagoan beti ere. Garaiko testuetako aipu bakanak eta azken aldiko aurkikuntza arkeologikoak konbinatuz hipotesi hori plantea liteke.

Hola, ematen du, Iruñetik kanpoko Euskal Herrian, buruzagi gerlarien inguruan antolatuko zela gizartea, frankoen estiloko arma, apaingarri eta sinboloak hartuz. Antolaketa berri horretan euskarak garrantzia soziala berreskuratuko zuen, erromatar garaiko eliteen latinizazio bidea baztertu eta elite gerlarien artean euskara bihurtuko baitzen ohiko hizkuntza, herritarren artean bezalaxe. Euskaldun gerlari hauek lirateke garaiko iturriek "baskoi" deitzen zituztenak, eta inguruko botere politikoetatik independenteak izango ziren praktikan. Baskoi horien isla arkeologikoa lirateke Aldaietako nekropolia (Araban), Finagako ehorzketa (Bizkaian), eta beste hainbat aztarnategi (Nafarroan, Gipuzkoan...).

Baskoi gerlari hauen aldean, Iruñeak tradizio erromatarragoak gordeko zituen: hiriko buruzagi erlijioso eta politikoa apezpikua zen, behinolako erromatar kuria laikoaren oinordekoa; eta litekeena da hiriko eliteek latin hizkuntza atxikitzea (Europa osoko erromatar jatorriko hirietan ohiko zenez). Hala ere, landa inguruko elite baskoien eta Iruñeko eliteen artean harreman handiak zeudela dirudi. Izatez Iruñeko hiriak bisagra papera egingo zuen baskoien eta bisigodoen artean.

Iruñea baskoien eta bisigodoen artean

Bisigodoak, V. mende amaieran ezarri ziren Iberiar Penintsulan. Hala ere, ez zuten lortu sakon errotzea VI. mende amaieran katoliko bihurtu ziren arte. Ordutik aurrera, Hispaniako hirietako apezpiku katolikoak (beraz hirietako agintariak) bisigodoen erresumako biltzar politiko nagusiko (Toledoko kontzilioko) partaide bihurtu ziren. Iturrien arabera Iruñeko apezpikua ere Toledoko kontzilioetan ibili zen. Formalki, beraz, Iruñea bisigodoen erresuman integratu zen. Aipatzekoa da integrazio hau botere banaketa batean oinarritzen zela: bisigodoek erresumako erregetza eta aginte militarra kontrolatzen zituzten, eta hispaniar hirietan, bertako apezpikuei (erromatar garaiko eliteetatik zetozenak) agintea errespetatzen zitzaien.

Izatez Iruñeko apezpikuak, bere hirian agindu ez ezik, Toledoko erresumako aferetan ere eskua sartu nahi zuela dirudi, bisigodoen artean zeuden fakzio desberdinekin aliatuz, eta gorteko konspirazioetan inplikatuz. Eta hor, bisigodoen arteko gatazketan eskua sartzeko, oso baliagarria zen baskoien indar armatua baliatu ahal izatea. Hola, arkeologiak erakusten du Iruñea eta baskoiak ez zirela bi elementu guztiz desberdin, baskoi estiloko ehorzketak (frankoen itxurakoak) hirian bertan aurkitu baitira. Hortaz, Iruñea landa eremuko gerlari baskoiei lotuta ageri da, nahiz hiriko elitea seguru asko erromatar tradiziokoa izan, eta politikoki bisigodoen auzietan parte hartu. Beraz hiria baskoi eta bisigodoen arteko artikulazio puntu bat zen.

Iruñeak ez zuen seguruenik landa eremuko baskoien gaineko kontrol politiko zuzenik. Are gutxiago kontrolatuko zituzten bisigodoek baskoiak. Auzia bestela izango zen: landa eremuko baskoiek batzutan beren kabuz, bestetan Iruñeko agintariekin koordinatuz, bisigodoen aurkako erasoak egingo zituzten, batzutan harrapaketa gisa, bestetan beren lurraldea defenditzeko eta beste batzutan bisigodoen aferetan eskua sartzeko.

Auzia, esan bezala ez dago guztiz argi, baina sintomatikoa da 711 urtean, musulmanak iberiar penintsulan sartu zirenean, bisigodoen erregea Euskal Herri aldean zebilela baskoien aurka borrokan, baskoiak bisigodoen beste fakzio batekin aliatuta zebiltzalarik.

Jada musulmanen konkista gertatuta, Iruñeko agintarien eta baskoien arteko aliantza mantendu zela dirudi. Aliantza horretatik sortuko zen urte gutxiren buruan Iruñeko erresuma. Erresuma berrian Iruñeko hiriaren tradizioa (erromatar jatorrikoa) eta baskoien tradizioa (germaniar eredukoa baina hizkuntzaz euskalduna) definitiboki uztartuko ziren.

José Luis de la Granja-ren El oasis vasco liburuaren aurkezpenean, euskal historiografiari buruzko topiko batzuk azaldu ziren. Izan ere, euskal historialari profesionalen artean bada talde bat, egun hegemonikoa, aurreiritzi larriek zamatzen dutena.

                     

Liburu aurkezpena eta aurkezleak

Aurkezpena Bilboko Casa del Libro liburu-dendan izan zen, 2007ko ekainaren 5ean. Gaia De la Granja-ren azken liburua: El oasis vasco: el nacimiento de Euskadi en la República y la Guerra Civil, 1931-1937 (Tecnos, Madril, 2007). Ez dut liburua irakurri oraingoz eta beraz aurkezpenean esandakoak aipatuko ditut soilik.

Bi izan ziren hizlariak, bata De la Granja bera eta bestea Ricardo Miralles, biak ere EHUko Historia Garaikide Saileko irakasleak. Miralles-en zeregina, aurkezpenean, El oasis vasco obra eta bere egilea laudatzea zen, eta laudatu gura horretan ez zion bere buruari muga handirik jarri, eta aski modu gordinean agertu zituen bestetan sotilkiago esan ohi diren zenbait kontu. Gaurkoan pare bat ekarriko ditut, hizkuntzarekin lotutakoa eta ideologiarekin lotutakoa. Lehenago, ordea, Miralles eta De la Granja biltzen dituen historialarien belaunaldiaz zerbait aipatuko dut, beren iritzi eta ikuspegiak aski zabalduta baitaude gremioko hainbat kideren artean.

Euskal historialarien talde hegemonikoa

Miralles-ek berak, aurkezpenean, De la Granja euskal historialarien talde zabalago baten baitan kokatu zuen: Javier Corcuera, Juan Pablo Fusi, Antonio Elorza, Pablo Fernández Albaladejo, Fernández Sebastián... Belaunaldi hau izan zen, Miralles-en hitzetan, euskal nazionalismoaren mito historikoak gaindituz euskal iragana modu akademiko eta zientifiko batean lantzen hasi zena. Aurkezpenaren beste momentu batean De la Granja-k ideia berean sakonduz, talde honen profesionaltasuna nabarmendu zuen, horien aurrean beste bi talde deskalifikatuz: espainolista errebisionistak batetik (Pío Moa eta halakoak), eta euskal nazionalistak bestetik. Beraz, mutur bateko eta besteko manipulatzaileen aurrean, De la Granja-ren taldea legoke, egiazko historialari “serioen” taldea.

Talde honek bere burua zientifiko, aseptiko eta objektibo gisa aurkeztu ohi badu ere, ez da inondik ere neutrala. Hasteko historialari belaunaldi honetako partaide gehienak soziologikoki PSOE ingurukoak dira. Franco hil ostean azaldu ziren, kalitatezko zenbait lanekin, eta EHU sortzean bertan aurkitu zuten askok bizibidea. Batzuk espainiar unibertsitateetara ere mugitu izan dira, baina sarritan euskal gaien ikerketa mantenduz. Hola bada, unibertsitateetako historia sailetan pisu handia izan dute, Euskal Herriari buruzko historia akademikoaren baitan gailen izan dira, espainiar argitaletxe handiek maiz publikatu dizkiete lanak, eta baita Espainiako eta Hego Euskal Herriko egunkari nagusiek tokia eskaini ere dibulgazio eta iritzi artikuluetarako (El País, El Correo...). Laburbilduz: azken hiru hamarkadetan euskal historialarien talde hegemonikoa osatu dute.

Ezin uka historialari onak direnik, euskal historiografiari ekarpen garrantzitsuak egin dizkiotenak (ziur naiz El oasis vasco honek ere auzi interesgarri asko argituko dituela). Hala ere, beharbada beren hegemoniak harrotuta, sarriegi erortzen dira autokonplazientzian eta besteen kritika topikoetan, beren gabeziez eta aurreiritziez ohartu gabe.

Euskal historiografiarik onena eta osoena?

Miralles-ek aurkezpenean esan zuenez “el profesor De la Granja conoce toda, absolutamente toda, la bibliografía sobre la política vasca de la II. República y ha escrito el mejor libro sobre este tema que se haya publicado en cualquier lengua.” Beharbada ez zuen hitz zehatz horiekin esan baina bi ideia horiek argi nabarmendu zituen: 1) gaiari buruzko bibliografia guzti-guztia ezagutzen duela De la Granjak (eta hori esan ahal izateko uste izatekoa da Miralles-ek ere beste horrenbeste uste duela bere buruaz), eta 2) Ez omen dagoela ezein hizkuntzatan liburu hau baino hoberik.

Badakit aurkezpen bateko laudorioetan exagerazioa normala dela, liburua promozionatu beharra baitago, baina irudipena dut historialari belaunaldi honen autosufizientzia handiustearen isla ere badela. Izan ere, Miralles eta De la Granja –Fusi, Corcuera, Elorza, Montero eta horiek guztiak bezala–  erdaldunak dira, ezgaiak euskarazko ezer irakurtzeko. Hortaz ez da egia gaiari buruz idatzi den guzti-guztia ezagutzen dutenik, euskarazko ekoizpen historiografikoa eta euskarazko iturriak, ezinbestean, albo batera utzi baitituzte. Ez dut esan nahi euskaraz gaztelaniaz baino obra historiko hobeak idatzi direnik halabeharrez edo euskarazko iturrietan izugarrizko datu iraultzaileak aurkitzen direnik. Seguruenik dagoena gutxi da, eta agian ez oso nabarmena. Baina Miralles-ek (eta berdin bere belaunaldiko historialariek) ezin irakur dezake gutxi hori ere. Beraz a priori baztertzen dute, ez kalitatezko arrazoi akademikoen arabera, baizik beren gabezia baten ondorioz, eta gainera gabezia horretaz ohartu ere egin gabe (eta Mirallesen kasuan alai aski adieraziz den-dena irakurri duela eta ez dagoela hoberik ezein hizkuntzatan).

Eta ez da ez-ikuste soila, euskarari buruz ezer aipatzean -gutxitan- aurreiritziak ohikoak baitira historialari talde honetan. Adibidez, aurkezpenean Miralles-ek aipatu zuen De la Granja-ren liburuak argi erakusten duela garaiko euskal gizartean prentsak hartu zuen garrantzia, enfatikoki nabarmenduz prentsa hori oso nagusiki gaztelaniaz idatzi zela. Ez zuen euskararik aipatu, baina zalantzarik gabe inplizituki hizkuntza bat eta bestea konparatzen ari zen, eta gaztelania gorago zegoela iradokitzen zuen. Miralles-en irakurketa pertsonala izan ote zen, ala De la Granja-k horixe bera adierazten du liburuan? Aipatzen ote du liburuak euskarazko kazetaritza urri eta ahulak jasan zituen traba legal eta jazarpen politikoak? Euskarazko iturririk ezin irakur dezakeen historialari batek esan ote dezake auzi horiei buruz ezer objektibotasunez?

Lizarrako estatutuaren inguruan politika anakronikoak

Historialari hauen belaunaldian ohikoa izan da euskal nazionalisten esentzialismoak eta mitoak salatzea, eta horren aurrean arrazoia eta zibismoa defendatzea, bai historia ulertzeko eta bai politikoki jarduteko. Zentzu horretan erraz asko igaro dira historiaren analisitik gudu ideologikora.

Liburu aurkezpenean ezin falta halako irtenaldiak. Hola Lizarrako estatutua aipatzean, Miralles apur bat berotu egin zen, eta jeltzale eta karlistek 1931an onarturiko estatutua inkonstituzionala zela salatu zuen, arrazoiz deitu zitzaiola “Gibraltar vaticanista” erantsiz. Non geratu dira historialariaren arrazionaltasuna eta neutraltasuna? Izan ere, “Gibraltar vaticanista” izena garrantzitsua da garaiko ikuspegiak ulertzeko, baina nekez esan liteke objektiboa denik.

Bestalde, kuriosoa da nazionalisten mitoen salatzaile zenbaitek zeinen erraz sortzen dituzten formula mitiko berriak: “Lizarrako estatutua inkonstituzionala zen”. Hitz horiek erabili zituen Miralles-ek. Bada ez, ez da egia: Lizarrako estatutua onartu zen unean (1931ko ekainean) Errepublikak ez zeukan oraindik inolako konstituziorik (sei hilabete beharko zituen idazteko), beraz Lizarrako estatua onartu zenean ezin izan zitekeen inkonstituzionala, asko jota alegala izango zen, edo errepublikarren ikuspegi laikoaren aurkakoa, baina ez inkonstituzionala. Horra mito bat.

Jose Antonio Agirre Lizarran, 1931

Lizarrako estatua Errepublikako agintariek baztertu izana erabaki zuzentzat jo zuen orobat Miralles-ek aurkezpenean: hori ez omen zen bidea, karlisten asmoa Lizarrako Estatutuaren bidez Errepublikari aurka egitea baitzen eta beraz Errepublikarentzat kaltegarria izango zen. Miralles, historialari gisa gertaerak aztertzera mugatu ordez garaian kokatu eta orduko politikan parte hartzera jostatu zen beraz. Izan ere, Lizarrako testua indarrean jartzea Errepublikarentzat kaltegarria ala onuragarria izango ote zen ezin jakingo dugu inoiz.

Historia kontrafaktualera jolasten hasita oso bestelako aukerak ere plantea litezke: nork ziurta dezake Errepublikak Lizarrako Estatutua onartu izan balu karlistak ez ote ziren lasaiago geratuko? Agian Franco altxatzean karlistek uko egingo zioten haren alde jartzeari argudiatuz beraiek ondo zeudela Errepublika baitako euskal estatu "vatikanistan", eta agian, horri esker Errepublikak gerra irabaz zezakeen. Auskalo. Ziur esan dezakeguna da EAJ-k, Miralles-ek defendatzen duen bide errepublikar "zuzena" segitu ostean, estatutua ezer gutxirako lortu zuela, berehala gerra galdu eta 40 urteko diktadura etorri baitzen. Horra zertarako balio izan zuen "bide zuzena" segitzeak. Gertaerak deskribatzetik eta analizatzetik haratago moralkerian hastean halako emaitza tamalgarriak irten daitezke.

De la Granja-k ere bere juzku ideologikoak lan akademikoetatik kanpo utzi beharko lituzke. Izan ere, aurkezpenean esan zuenez, beretzat Lizarrako estatutuan okerrena ez omen zen eliz auzia baizik immigranteei 10 urteko erresidentziaren baldintza ezartzea eskubide politikoak eskuratzeko. Lotsagarria omen zen politika etnizista hura. Deigarria da batzuk nola eskandalizatzen diren duela ia mende bat jazotako gertaerekin eta aldiz txintik ez duten esaten gaur egungo Espainian ehunka mila immigrantek eskubide politikorik ez izateari buruz. Noiz onartuko zaie egungo hegoamerikar edo magrebiar immigranteei  10 urtez Espainian bizita eskubide politikoak lortzeko aukera? Agian De la Granja-k harantzago joanez berehala emango lizkieke eskubide politikoak? Halakorik ez egitea ez ote da politika etnizista? Zer da orduan etnizismoa, euskal nazionalistek egin zutena soilik?

Topikoa da gaur martxoak 8 emakumeez hitz egitea. Alta, topikoa izanagatik, data honen historiak, emakumeen historia osoak legez, aski ezezaguna izaten dirau. Zergatik ospatzen da gaurko egunez?

New York-eko fabrikako sutea (1911)

Sarri xamar entzuten den bertsio batek dio, AEBko oihalgintza fabrika batean jazo zenak eragin zuela martxoaren 8ko eguna. Izan ere, egun hartan, bertako emakume beharginak greban zeuden pairatzen zuten esplotazio laborala salatzeko, enpresan itxita, eta ugazabek su eman zioten eraikinari ehunka emakume bertan errez.

Iturriek diotenez gertaera izugarri haiek egiazkoak izan ziren, baina ez ziren zehazki martxoaren 8an gertatu, ezta 1857 urtean ere (zenbait tokitan aipatzen denez), baizik 1911ko martxoaren 25ean, New Yorkeko Triangle Shirtwaist fabrikan.

                                                                                        Triangle Shirtwaist

Ez omen dago guztiz argi ere ugazabek sua eman ote zioten fabrikari ala sutea istripua izan zen. Maiz gaizkile absolutuak bilatzen ditugu ohartu gabe zapalkuntza, bortxa eta krimena, gertaera monstruoso bakanetan bainoago eguneroko lan baldintza "arruntetan" egon litekeela. Hola, sutea piztu zein ez, zalantzarik gabe baiezta daiteke enpresako buruak erantzule zuzenak izan zirela:

Oihal fabrikako emakume langileak, gehienak italiar eta judu immigrante gazteak, asko nerabeak, astean 1,5 dolarren truke 60 ordutik gorako lan jarduna zuten. Lan baldintza inhumano haiengatik protestatzeko lau hilabeteko greba egin zuten 1910ean, baina ugazabek ez zituzten emakumeen sindikatuaren eskariak onartu. Fabrikan material inflamableak (oihalak, paperak, gasezko iluminazioa, zigarretak...) inolako segurtasun neurririk gabe zeuden, eta extintorerik ez egoteaz gain, hainbat solairutan atzeko ateak giltzatuak zeuden emakume langileek atsedenik har ez zezaten eta sindikatuak handik ibil ez zitezen. Hola, 1911an sutea hasi zenean, beheko solairuetako emakumeek ihes egin ahal izan zuten, baina bederatzigarren solairuko ate nagusia garrek blokeatu zutenean, ez zen atzeko aterik irekita egon. Su artean harrapatuta, emakume batzuk, leihoko kristalak apurtu eta jauzi egin zuten, gutxi batzuk bizirik irtenez. Gehienak su artean hil ziren, 146.

Emakume langileen nazioarteko eguna ez zen gertaera haien haritik sortu. New York-en jazotakoak lan legedia (eskubide eta segurtasun arloetan) hobetzeko balio izan zuen. Baina, horrez gain, suteak oihartzun handia izan zuen, eta emakumeen borrokan mugarri izan zen. Izatez, Estatu Batuetan, sufragismo eta emakume langileen errebindikazio eta greba mugimenduen haritik, jada 1909an, AEBko Alderdi Sozialistak, Emakumeen Egun Nazionala ospatzea erabaki zuen, hurrengo urteetan otsaileko azken igandeetan errepikatuko zuena. Langile mugimenduaren giro horretan joango zen munduan zehar emakumeen eguna finkatzen.

Emakumeen Eguna langile mugimenduari lotuta (1910-1916)

1910 urtean, Copenhagen bildutako Emakume Sozialisten II. Konferentzia Internazionalak, Clara Zetkin aleman ordezkariaren ekimenez, aurrerantzean Emakume Langileen Eguna ospatzea erabaki zuen, emakumeen errebindikazioak babesteko (sufragioa, berdintasun legala, eskubide laboralak...).

                           
                          Clara Zetkin (1857-1933)

Hamazazpi herrialdetatik heldutako ehun emakumek baino gehiagok berretsi zuten proposamena, eta Emakume Langileen Eguna, aurrenekoz, hurrengo urtean ospatu zen, 1911ko martxoaren 19an. Ekimenak Austria, Alemania, Suedia eta Danimarkan izan zuen jarraipena, orotara milioi bat pertsona mobilizatuz (mitinetara, manifestazioetara...), emakume zein gizon.

Ospakizuna hurrengo urteetan ere errepikatu zen, baina ez beti egun berberean, ezta herrialde guztietan berdin ere. AEBn, esan bezala, otsailaren azken igandeetan izaten zen. Errusian ere hilabete amaiera hori hartu zuten 1913an Emakume Langileen Eguna lehenengoz ospatzeko, baina beren egutegia ez zetorrenez bat mendebaldekoarekin, ez zen Amerikako data bera. Europan, aldiz, martxoan egiteko ohitura zegoen, hilaren 8 inguruan, nahiz ez beti egun horretan. 1914az geroztik, Emakume Langileen Eguna gerla hasi berriaren aurkako protestak egiteko ere baliatu zen.

Emakume Langileen Eguna eta Errusiako Iraultza (1917)

Gerra tarteko, 1917 urterako, Errusiak bi milioi soldadu galdu zituen (gehienak borrokara joatera behartutako nekazari eta langileak) eta gosetea hedatzen ari zen. Egoera izugarri horren aurrean, 1917ko otsaileko azken igandean, Petrogradeko emakumeen artean greba egiteko deia zabaldu zen, "ogia eta bakea" eskatuz. Langile mugimenduko buruei greba desegokia iruditu zitzaien, baina ezustean emakumeek hasitako protestak arrakasta handia izan zuen eta iraultza giroa Errusia osora zabaldu zen, lau egun geroago Tsar-aren abdikazioa ekarriz.

                    

Errusiar egutegiko otsaileko azken igande hura, mendebaldeko egutegian martxoak 8 egunari zegokion, eta laster errusiar beraiek hartu zuten egutegi hau. Hola, Emakume Langileen Eguna martxoaren 8ari lotuta geratu zen definitiboki, eta hala ospatu zen aurrerantzean, Errusian zein mendebaldeko herrialdeetan.

Egunaren bilakaera (1918-2007)

Data finkatu arren, aurkitu ditudan iturriek iradokitzen dutenez (kontua ez baitago guztiz argi), badirudi ospakizuna gainbehera joan zela hurrengo urteetan, nahiz ez desagertu. Sobietar Batasunean bertan, Alexandra Kollontai boltxebike feministak Lenin konbentzitu bazuen ere eguna ofizial bihurtzeko, martxoaren 8ak lan egun izaten segitu zuen 1965 arte (maiatzaren 1a, adibidez, opor egun zen bitartean). Mendebaldean, 1960ko hamarkadatik aurrera, mugimendu feministaren jalgitzeari lotuta, Emakume Langileen Egunak indar berria hartu zuen.

               

Interesgarria litzateke Euskal Herriko kasuan egun honen historia ezagutzea. Ospatu ote zen gerra aurretik? Zein bilakaera izan zuen 1960-1970etan? Ze diferentzia antzematen da euskal herrialde desberdinetan? Zein harrera sozial izan zuen garai bakoitzean? Nortzuk sustatu zuten egun hau Euskal Herrian?

1975ean Nazio Batuen Erakundeak, Emakumeen Nazioarteko Urtea ospatu zuen, aurrerantzean urtero mundu osoan emakumeen eskubideen aldeko egun bat egitea gomendatuz. Hola, 1977an NBE ofizialki hasi zen Emakumeen Eguna ospatzen, eta mendebaldean ez ezik hirugarren munduko herrialde askotara ere zabaldu zen ekimena. Aipagarria da NBEk kontu berezia izan zuela egun honen jatorri sozialista tapatzeko.

Gaur egun, herrialde askotan martxoaren 8ak izaera errebindikatiboa gordetzen badu ere, beste askotan esanahi ideologikorik gabeko emakumeen omenezko ospakizun tribial bihurtu da, San Valentin eta Amaren Egunaren arteko zerbait. Adierazgarria da oso, egunari berari Emakume Langileen Nazioarteko Eguna izena barik, Emakumeen Eguna deitzea soilik (edo Emakumeen Nazioarteko Eguna erdibidekoa). Gure erakundeek ere azken aukera erdibideko hau (ez oso konfliktiboa) hobetsi dute NBEren bidetik. Egun honek, ordea, jatorrian eta helburuetan, esanahi argi bat zuen. Ez emakumeei omenaldi neutro bat egitea, emazte, alaba, ama edo maitale izateagatik, baizik beren langile izaera aintzat hartzea (emakumeei, etxean zein kanpoan lan egin arren, izate hori maiz ukatu baitzaie), emakume izateagatik pairatzen duten diskriminazioa salatzea eta beren eskubideak defenditzea.

(Iturriak: ingelesez, gaztelaniaz, frantsesez)

Europa osoan, Antzinako Erregimenean zehar, oso ohikoak izan ziren xaribariak. Inauteri kutsuko erritual berezi hauetan, bizitza sozialeko arauak hautsi zituen pertsona, adibidez adulteroa, irrigarri uzten zen. Horretarako, herritarrek, normalean gazteek, mozorrotu eta transgresorea antzezlan eta gisako zeremonia publikoetan parodiatzen zuten.

Euskal Herrian ere izan ziren mota honetako erritualak, izen eta forma desberdinekin: toberak, kabalkadak, maskaradak, asto lasterrak, libertimenduak, galarrotsak... Egia esan gaia ez da gehiegi aztertu euskal kasuan. Lehen bilaketa batean aurkitu ditudan erreferentzia bakanetan, nahiko positiboki baloratzen dira herri kulturako tradizio hauek: "pintorescos festejos rebosantes de ironía", "pantomimas en las que se escenificaba de la manera más delirante posible el asunto criticado." (José Dueso: Nosotros los vascos, II, 214 orr.).

Balorazio pintoreskistatik haratago doa gaiaren gaineko Mattin Irigoienen artikulu jakingarri bat. Irigoienentzat toberak gizarteko ezinegon bat salatzeko erritual askatzaileak ziren, satira, irria eta fartsa baliatuz egia batzuk komunitatearen aurrean agertarazten zituztenak. Gainera irrigileak hurrengo batean beraiek bihur zitezkeen besteentzako irrigai, komunitateko kideen artean berdintasuna mantenduz. Beraz, kontrol soziala baino komunitate baten bizitasuna agertuko lukete toberek, gauzak argi eta ezkutukeria gabe esan nahia. Irigoienen aburuz toberak batez ere herriko gazteek antolatzeak, maiz agintari zibil eta eklesiastikoen debekuen gainetik, xaribarien izate kritikoa baieztatuko luke.

Kronologiari dagokionez, Irigoienek "gai huntaz dauden izkribuak arakatuz" ondorioztatu du Ipar Euskal Herrian "1914ko gerlatik landa jada tobera gutiago ematen dela. Eta 1945kotik landa bat ere ez." Beraz frantses nazionalizazio prozesuak, bere akulturazioak, zentralizazioak, herri kultura ahultzearekin batera akabatuko zituen toberak, gizarte otzan eta alienatu bat utziz.

1960az geroztik, ordea, Irigoienen ustez, tobera mota berri bi sortu izan dira Iparraldean. Batetik toberen alde folklorikoa berreskuratu zuten ikuskizunak (maskaradak etab), jada karga kritikorik gabe. Eta bestetik toberen izpiritu subertsiboa berpiztu zuten protesta ekintza berriak, gazte abertzaleek burutuak. Edozein kasutan, Irigoienek tamal puntu batekin aipatzen du tobera tradizionalak guztiz desagertu direla.

Jakin dudanez, ordea, Irigoienen kronologia zertxobait gainditu bide zuen mota tradizionaleko tobera bat ospatu zen 1950 aldera Nafarroa Behereko herritxo batean. Kasu hartan, neska bat, gizon ezkondu batekin ibili eta haurdun geratu zen. Abortatu egin zuen. Horren aurrean, herriko gazteek kabalkada bat antolatu zioten neskari etxe aitzinean, abortua irri, musika eta burla artean antzeztuz. Inguruetako herrietatik ere anitz ikusliar joan ziren kabalkada hartan parte hartzera. Asko libertitu omen ziren. Neskak, ordea, herritik alde egin behar izan zuen.

Xaribariak ez ziren, ez, herri ospakizun xelebre eta sinpatikoak. Are gutxiago herri izpiritu bizi, alai eta kritiko baten agerpen ere. Xaribariek, Euskal Herrian, Europa osoan bezala, kontrol sozial funtzio nabarmena zuten. Ez ziren normalean Elizak edo botere zibilek bultzatuak (horiek beren koakzio bide propioak zituzten). Baina botere ofizialek xaribariak galarazi nahiak ez du gutxitzen fartsa horien izate errepresiboa. Irria sanoa izan dadin beharrezkoa da berdinetik berdinera egitea, ez talde oso bat banako baten aurka oldartuz. Gainera herriko gizonezko gazteak izaten ziren toberen antolatzaileak, eta biktimak ia beti emakumeak. Sintomatikoa da abortuaren kasuan xaribaria neska izorra utzi zuen gizon ezkonduari ez egin izana. Gizarte eredu hertsi bat, arras misoginoa eta matxista defenditzen zen toberekin, harreman sozial eta sexual ortodoxoak inposatuz komunitate osoari.

Berrikiago, Nafarroa Behereko beste herrixka batean, ez dira oraindik hogei urte ere, emazte batek bere senarra eta semea galdu zituen tarte laburrean beren buruaz beste eginda. Zorigaitzeko emazte alargunak lehengusu bat ekarri zuen etxera eta elkarrekin bizitzen jarri ziren, baina ezkondu gabe. Auzokide batzuk ez zuten begi onez ikusi kuple berria, eta jada toberarik antolatu ez arren, karrikan agurra ukatu eta gauerdian telefonoz deika ere ibili zitzaizkien luzaz.

Halako zenbat eta zenbat istorio ez ote dira gertatu euskal herrietan. Toberek eta gisako presiobide komunitarioek, ikerketa serioa mereziko lukete, nostalgia pintoreskotik eta idealizazio militantetik aldenduz.

Baina bizitzaren inauterian dena ez baita gaizki amaitzen, Nafarroa Behereko kuple hura ez zen arau nagusietara makurtu, eta aldaretik pasatu gabe segitu zuen, batera bizitzen, herritik alde egin gabe. Eta azkenean herrikoak izan ziren egoera onartu behar izan zutenak.

Egun horren normala iruditzen zaiguna, ezkondu gabe elkarrekin bizi ahal izatea, norbere bizitza egin ahal izatea (berez ere aski zail izaten dena) atzora arte jazarria izan da toki askotan. Eta egun ere hala da hainbat arlotan. Beti egon dira garai bakoitzeko tabu sozialak gaindituz, aske izan beharko lukeen maitasun eta harremanei bide berriak ireki dizkiotenak. Oraindik elkarrekin segitzen duen kuple hura kasurako. Anitz urtez!

(Biba zuek Ainisko, mila esker guztiagatik, eta agur bero bat egunotan ezagutu ditudan hamsterki guztiei).