Lehena Orain. Historia bloga

Aspalditik bueltaka dabilen debatea da. Zer leku izan behar du ingelesak Euskal Herriko unibertsitateetan? Auziak hainbat aurpegi ditu. Hemen ohar batzuk baino ez ditut egingo, Historialari Euskaldunen V. Topaketetan entzundakoaren haritik.

Ingelesaren alde

Zenbait hizlarik aipatu zuten euskaldun historialariok (eta berdin beste arloetako unibertsitario euskaldunek) ingelesez gehiago idatzi beharko genukeela. Izatez Euskal Herriko unibertsitateetako arduradunek eta ebaluazio agentziek bide hori bultzatzen dute gero eta gehiago: ekoizpen akademikoak inpaktua izan dezan nazioarteko prestigio handieneko aldizkarietan argitaratu beharra dago, eta aldizkari prestigiotsuenak ingelesezkoak dira. Zientzia ingelesez dator eta atzean geratu nahi ez badugu gurdi horretara igo beharra daukagu. Hori da mezuetako bat.

Ingelesaren kontra

"Kontra" esan dut, baino zehatzagoa litzateke esatea "ingelesaren hedapenarekiko arduratuta". Topaketetan azaldu ziren halako zalantza batzuk: Euskal Herriko unibertsitateetan ingelesa bultzatuz gero ez ote da lehendik ere normaldu gabe dagoen euskara gehiago baztertuko? Izan ere, bereziki gradu gorenetan (master eta gisakoetan) gaztelaniazko eskaintza unibertsitarioa badago Euskal Herrian, ingelesezkoa ere bai, baina euskarazkorik apenas. Topaketan EHUko ikasle batek aipatu zuen EHU "Euskal Herriko Unibertsitatea" dela, ez "Ingalaterrako Unibertsitatea", eta beraz zerbait bermatzekotan euskarazko irakaskuntza bermatu beharko litzatekeela bertan, ez ingelesezkoa.

Euskara-ingeles proportzioen auzia

Jakina, guztia ez da alde ala kontra. Topaketetan ingelesaren alde mintzatu zirenek euskarak ere leku bat izan zezala nahi zuten etorkizuneko unibertsitatean. Eta "kontrakoek" aitortzen zuten ingelesa ezinbesteko tresnetako bat dela eta izango dela unibertsitate munduan. Debatea beraz proportzioei eta hizkuntza politikei dagokio. Zein toki izan behar du euskarak etorkizuneko unibertsitatean? Ingelesak baino handiagoa? parekoa? txikiagoa? Militantzian oinarritu behar ote da euskarazko jarduera unibertsitarioa? ala erakundeek berek sustatu eta babestu behar dute?

Entzundakoa hausnartuz nik bi ondorio atera nituen:

1) Unibertsitatea gizartearen zerbitzura dago, ez gizartea unibertsitatearen zerbitzura. Lehentasunak gizarteak ezarri behar ditu, kontuan hartuz, jakina, unibertsitate munduko beharrak, baina azken hitza gizarteari dagokiola. Ez du balio esateak, adibidez, zientziak eskatzen duela unibertsitateko eskolak ingelesez izan behar dutela, eta gizarteak, nahi zein ez, horri men egin behar diola. Unibertsitateak ez ditu sortu "nazioarteko zientzia" abstraktu batek, eta ustezko zientzia abstraktu horrek ere ez ditu finantzatzen. Gizarte jakin bat izaten da (kasu honetan euskal gizartea) unibertsitate bat sortu eta bere diruz sostengatzen duena, eta unibertsitateari dagokio gizarte horren beharrak asetzea. Beraz gizarteak eskatzen badu unibertsitatean eskolak euskaraz (ere) eman behar direla, unibertsitatearen egitekoa da horixe bermatzea eta kalitatez egitea (ez utziz guztia konpromiso eta militantzia indibidualaren esku). Ez dut honekin esaten ingelesak ez duenik unibertsitatean tokirik izan behar, baizik ezin direla lehentasunak ezarri ustezko zientzia unibertsalaren izenean.

2) "Zientzia zientziagatik" egitekotan ez dugu Euskal Herrian unibertsitaterik behar. Hori da, nire ustez, batzuk darabilten logikaren azken ondorioa (nahiz ez duten azken ondorio hori kontsekuenteki aplikatzen). Izan ere, unibertsitateen helburua mundu mailako zientzia unibertsala egitea baldin bada, berdin du unibertsitate hori Euskal Herrian, AEBn edo Txinan egon. Kasu horretan zertarako xahutu dirua mundu mailan prestigio urria duten EHU edo NUP bezalako unibertsitateetan edo horietan ingelesa sustatzen? Ez ote litzateke merkeagoa, efikazagoa eta hobea ("zientziarentzat", "gizateriarentzat", baita euskal ikasle beraien karrera akademikoentzat ere) euskal administrazioek diru publikoak eta euskal ikasleak zuzenean bideratzea Harvard edo Cambridge bezalako unibertsitate ospetsuetara (beka, hitzarmen eta halakoen bidez)?

XV-XIX. mendeen artean, Euskal Herrian ganorazko unibertsitaterik ez zegoenean, euskal ikasleak Salamanca moduko unibertsitate (orduan) prestigiotsuetara joaten ziren. Bertan karrera egiten zuten, behar izanez gero talde gisa antolatuz eta beren interesak defendituz ("nacion vizcaina" eta gisako izenekin). Alde horretatik, "zientziarentzat" eta baita euskal norbanakoen interesentzat sistema ona zen. Unibertsitatearen helburu nagusia nazioarteko zientzia egitea bada, zergatik ez erabili sistema bera gaur egun ere, eta euskal ikasleak mundu mailako unibertsitate ospetsuenetara bidali?

Aukera bat da. Aukera horrek, jakina, bere ondorioak ditu: Euskal Herria bertan errotutako aditu gabe geratuko litzateke; euskal ikertzaileak mundu mailako zirkuitu akademikoan sakabanatuko lirateke; euskarak kultur hizkuntza gisa garatzeko aukera galduko luke... Ondorio horiek asumitzeko prest gaude? Hala bada, aurrera. Ostantzean beste era bateko unibertsitatea planteatu beharko dugu.

Euskal Herrian errotutako unibertsitate bat nahi badugu, bertako gizartea zerbitzeko izango da, ez mundu mailako zientzia ustez abstraktuaren interesak zerbitzeko (edo okerrago: zientzilari partikularren interes eta karrera akademikoak sustatzeko). Ez duena balio da Euskal Herrian kokatutako unibertsitate bat egitea atzerritar unibertsitate bat balitz bezala funtziona dezan (munduko rankingean maila eskasekoa izatearen handicaparekin gainera). Horretarako hobe Harvardera joatea.

Topaketen balantzea idazten ari nintzela aurrea hartu dit Jaione Agirrek azken mezuan. Berandu ibiltzearen ajeak. Izatez lana ere aurreztu dit eta ez ditut errepikatuko hizlari bakoitzaren ingurukoak (mila esker Jaione!).  Soilik zertzelada batzuk.

          

Historia-euskara-unibertsitatea trinomioari buelta asko eman zitzaizkion, ikuspegi desberdinetatik. Batetik historialari euskaldunen hainbat belaunaldiren esperientziak azaleratu ziren, argigarriak oso auziaren bilakaera ikusteko. Nik, entzundakotik, honako eskeman bilduko nituzke historialari euskaldun talde desberdinak (sinplifikazio bat da, baina uste dut argigarri izan litekeela):

1) Aitzindariak. Hori litzateke Joseba Intxausti eta Manex Goihenetxeren kasua. 1930-1940 hamarkada artean jaioak, beren gaztaroan Euskal Herrian unibertsitaterik egon ez eta ordena erlijiosoetan formatu ziren. Ondoren, 70eko hamarkada bueltan, kezka euskaltzale eta kulturalek bultzatuta historia arloko formazio unibertsitarioa jaso zuten atzerrian. Unibertsitate mundutik gertu ibili ziren biak baina zenbait zirkunstantzia tarteko, ez ziren bete-betean bertan kokatu, nolabait ertzean arituz.

2) Bigarren taldea. 1950-1960ko hamarkadetan jaio eta jada historia ikasketak Euskal Herriko unibertsitateren batean burutzeko aukera izan zuten, baina artean jasotzen zituzten eskolak erdaraz izanik. Hori litzeteke adibidez topaketetan mintzatu ziren Joseba Agirreazkuenaga, Pruden Gartzia eta Mikel Aizpururen kasua. Beren taldea izan zen 80ko hamarkadan presio egin zuena EHUn historia eskolak euskaraz eman zitezen (baita lortu ere). Izatez beraietako batzuk unibertsitateko historia departamentuetan sartzea lortu zuten,  nahiz irakasle erdaldunen aldean gutxiengoa izan.

3) Hirugarren taldea. 1970eko hamarkadatik aurrera jaiotakoena. Historia ikasketak EHUn euskaraz egiteko aukera izan zutenak (1989tik aurrera). Egoera berriaz profitatu arren euskarazko karreraren mugak ere ezagutu dituzte (material falta, zenbait irakasleren euskara maila eskasa, tesia euskaraz burutzeko oztopo administratiboak...). Izatez 1990etan euskaraz ikasi zutenen esperientziak eta une honetan 2009an historia karreran dabiltzan ikasleen egoera apenas aldatu den (halaxe adierazi zuen entzuleetako batek). Talde honetakoek laboralki unibertsitatean sartzeko zailtasunak dituzte, eta izango dituzte, postu gehienak jada beteta daudelako (eta aurreko taldekoak jubilatu arte zail izango dute). Izatez historia departamentuetan euskara une honetan estankatuta dagoela esan liteke (irakaskuntzara mugatuta, ikerketa proiektuetatik kanpo...).

Topaketetan zehar hizlari batek baino gehiagok aipatu zuen beharrezkoa dela historia euskaraz lantzeko azpiegiturak izatea, unibertsitateak euskarazko irakaskuntzan jarri baitu indarra baina ez euskarazko ekoizpenean. Militantziaren beharraz eta horren mugez ere asko hitz egin zen, orobat historia euskaraz lantzeko dauden arazo estrukturalez (irakurle masa nahikorik eza, hizkuntza nagusietan ekoiztera bultzatzen duen ebaluazio sistema, departamentuetako talde dinamika...).

Hitzaldi eta debateak oso interesgarriak izan ziren. Publiko kopuruaren aldetik, aldiz, espero baino jende gutxiago (20 bat pertsona). Jaionerekin guztiz bat nator. Topaketak historia fakultatean egin zirelarik zerbait ez dabil ondo eskolak euskaraz ematen/hartzen dituzten historia irakasle/ikasle gehienek beren egoeraz diharduen ekitaldi batekiko horren interes urria badute. Desmotibazio orokorra? Konformismoa?

Eduki eta debate aldetik, beraz, balorazio oso positiboa; asistentzia aldetik urri xamarra. Nolanahi ere, mila esker bertan parte hartu zenuten guztioi.

Aurten 20 urte bete dira EHU historia karrera euskaraz eskaintzen hasi zenetik. Zer eman du horrek? Historia lantzeko euskal biderik finkatu ote da?


              


Galdera horiei erantzun nahian eta urteurrena baliatuz UEUk Historialari Euskaldunen V. Topaketak antolatu ditu: "Historia Euskaraz: Unibertsitarioen Ibilbidea" (EHUren letren fakultatean, Gasteizen, 2009-12-3an).

Jakina denez, historia ez da iragana bera, baizik iraganaren azalpen bat, gertaeren ondoren egiten dena, iragana jada pasatu denean. Interpretazio hori historialariek egiten dute. Eta historialariek, pertsona guztiek  bezala, era guztietako baldintzapenak dituzte, beren lanean eragiten dutenak. Baldintzapen horietako bat formazioa da. Oraintsu arte Euskal Herriko historialariak erdaraz formatu dira. Erdaraz formatu eta espainiar edo frantses mundu unibertsitarioko paradigmen arabera formatu ere.

Azken bi hamarkadetan, ordea, euskaraz ikasi duen belaunaldi bat hezi da. Hezkuntza arautu hori ezarri aurretik ere egon dira zenbait historialari euskaraz idatzi eta lan egin dutenak. Horien guztien esperientziak aztertuko dira orobat.

Adibidez, Joseba Intxaustik bere ibilbidea kontatuko digu topaketetan. Berea kasu interesgarria da oso. 1936an Gipuzkoako herritxo batean sortua, frankismo betean frantziskotar bihurtu eta Jakin aldizkariaren sustatzaile nagusietakoa izan zen. 1964-1970 artean Bartzelonako unibertsitatean egin zituen historia ikasketak, eta bertan irakasle bihurtzeko aukera izan zuen. Hala ere, Euskal Herrira itzultzea hautatu zuen. Jakin zuzendu zuen berriro, ordena utzi, eta trantsizioan UZEI sortu zuen euskara unibertsitate mundura egokitzeko. Euskal Herriko historiari buruzko hainbat lan argitaratu ditu, gehienak euskaraz. Beti unibertsitate mundutik gertu ibili arren, ez da EHUko edo Euskal Herriko beste unibertsitateren bateko historia irakasle bihurtu. Zergatik? Tartean arrazoi asko egon litezke (erabaki pertsonalak, koiunturak, etab), baina susma liteke unibertsitate munduan badirela zenbait indar historialari euskaltzaleak periferian egotera bultzatzen dituenak.

Manex Goihenetxeren kasuak (1942-2004) hainbat paralelismo ditu Intxaustirenarekin, eta hari buruz ere hitz egingo da topaketetan. Goihenetxe Nafarroa Behereko nekazari familia batean sortu, ordena erlijioso batean sartu, eta gerora historia ikasi zuen Okzitaniako Tolosako unibertsitatean. Kezka politiko eta sozialek ordena erlijiosoa uztera bultzatu zuten. UEUren zuzendari izan zen 1973-1975 artean. Historiari buruzko hainbat lan ere idatzi zituen, euskaraz zein frantsesez. Goihenetxek unibertsitate munduan sartzea lortu zuen, Baionako fakultatean, baina karrera akademikoan osoki murgildu ordez unibertsitateko jarduera Iparraldeko ikastolen aldeko hainbat lanekin txandatu zuen.

Zergatik Goihenetxe eta Intxausti bezalako historialari euskaldunak ez dira Euskal Herriko unibertsitateetako historia sailen erdigunean kokatu? Nola eragin dio horrek bertan garatu diren ikerketa proiektuei, historia euskaraz lantzeko aukerei?

Agian belaunaldi berriekin gauzak aldatu egin dira. Horregatik azken hogei urteotan EHU inguruan ibili diren unibertsitarioen esperientziak ere entzun ahalko dira topaketetan, irakasle zein ikasle euskaldunenak (Joseba Agirreazkuenaga, Mikel Aizpuru, Jaione Agirre, Sergio Escribano...). Jakingarria izango da irakaskuntza arloan izan diren bizipenak ezagutzea. Dena dela, gaur egun bertan, dozentziatik kanpo, unibertsitateko historia sailek zer beste lan eremu eskaintzen dute euskaraz aritzeko? Ba al dago euskaraz burutzen den ikerketa proiekturik? Zenbat ekoizten da historia arloan euskaraz? Karmele Artetxek topaketetan datu kuantitatibo eta kualitatibo bidez historia arloko produkzioaren xehetasunak argituko ditu, bai eta kopuruen atzean dauden zenbait arazo estruktural azaleratu ere.

Ez naiz gehiago luzatuko. Galderak asko dira, eta Gasteizko ekitaldian hainbati erantzuna emango zaio. Uste dut historia arloko gorabeherak ezagutu nahi dituen mundu guztiarentzat interesgarria izango dela. Historia ez baita gauza neutral bat, iraganaren azalpen berezko bat, baizik pertsonok, gure baldintzapenen arabera osatzen dugun narrazio bat, eta narrazio horren nondikoak ulertzeko, berau kontatzen duten pertsonen nondikoak ezagutu behar dira. (Topaketen egitaraua edota matrikulatzeko aukera hemen).

argitaratu dit Pamiela argitaletxeak: "Urre urdinaren lurrina. Euskal idazle galduaren bila (1810-1940)". Gure literaturaren historiari buruzko saiotxoa.


                 


Egile naizenez ezin deskribatu produktua neutraltasunez. Nolanahi ere gustura geratu naiz emaitzarekin. Zertaz den jakin gura baduzu, hona ohar batzuk.

Lanak Volgako batelariak blogeko kontu batean du jatorria. Idazle batzuk kexu ziren euskal literaturaren historia tristeaz. Eta arrazoi zuten: gure idazleak gehienbat elizgizonak izan ziren, erlijio arloko obrak idatzi zituzten nagusiki, eta literarioki ez oso nabarmenak. Zer egin aurrekari horiekin?

Volgako kideek, soluzio gisa, apokrifoak idaztea proposatzen zuten: historian zehar faltatu zaizkigun autore eta obrak asmatzea eta antzinakoak bailiran aurkeztea. Hola, Iban Zaldua idazleak, nobela errealista apokrifo bat eskatzen zuen. Ez Txomin Agirrek idatzi zituen bezalako baserri-eleberri bat, baizik obra ez-kostunbrista bat, industria girokoa, burgesiaren istorio eta miseriak kontatuko zituena. Egile apokrifo gisa XIX. mendeko liberal bat iradokitzen zuen, antiklerikala, Emile Zola edo Perez Galdosen antzeko bat, baina euskaraz idatziko zuena. Ideia gustatu egin zitzaidan. Zer pentsa eman zidan. Eta halako autore bat, egiazki existitu ote zitekeen pentsatzen hasi nintzen. Edo zehazki nobelista ez bazen ere, garaiko korronte literarioak segituko zituena, demagun poesia arloan. Halako bat non bilatu beharko genuke?

Zenbait hautagai aztertu, zer egin zuten ikusi, eta aukera teoriko bat errealitatean gauzatu ote zen konprobatzeari ekin nion. Horixe kontatzen dut liburuan, bilaketa bat. Aztertutako egile batzuk ia guztiz ezezagunak dira. Beste batzuk entzunak. Baina haien lanean hainbat gauza daude orain arte oharkabean geratu direnak. Liburuan, beraz, 1810-1940 arteko euskal literatura berrirakurtzen da. Eta esan dezaket gure letren historian zenbait altxor egon direla gordeta, aipatzea merezi zutenak.

Gai honen inguruko jardunaldiak antolatu ditu UEUk martxoaren 26an Iruñean. Auzia, jakina denez, azken urteotan azaleratu da, Iruñeko artzapezpikutza, inori ezer esan gabe, eliz eraikinak bere izenean erregistratzen hasi denean.

Ordura arte elizak, ermitak, apaiz etxeak eta gisakoak, ez zeuden inon erregistratuta. Erabili eliztarrek erabili ohi zituzten, baina eraiki eta konpondu historian zehar herriek egin dituzte. Hortaz, ba al du eskubiderik apezpikutzak herri lanez egindako eta ordaindutako eraikinak (eta barruko arte lanak) bere izenean inskribatzeko?

Gai horixe aztertuko da Iruñean goiz beteko ekitaldian (9etatik 13.30etara). Ikuspegi desberdinen ordezkariak egongo dira bertan, bai eliz erakundeetakoak, pribatizazioaren aurkako plataformakoak, zein historialari eta juristak. Beraz ez da debatea faltako.

Zalantzarik gabe, gaian interesa izanez gero, merezi du jardunaldietara joateak (argibide gehiago hemen).

Larunbatean izan zen Hobsbawm Bilbon. Aretoa ia beteta. Solas autobiografikoa eskaini zuen, bere bizi-ibilbide pertsonala eta tarte horretan iragandako historia harilkatuz. Interesgarria, nahiz, nire iritziz, ez izugarri apasionantea. Edonola ere ez da noiznahi topatzen 92 urteko gizon bat Hobsbawm bezain buru argiarekin. Hitzaldia erraztasunez eman zuen, eta ondoko galderei ere aise erantzun zien. Zalantzarik gabe hitzaldiak merezi izan zuen.

Esandakotik ideia solte batzuk:

- Lenin, Petrogradeko tren geltokira heldu zen unean (1917), munduan ez zegoen gobernu komunista bakar bat ere. Hogeita hamar urte geroago (1947) munduko biztanleen heren bat herrialde komunistetan bizi zen.

- Izugarri sendoak ziruditen erregimen komunistek urte pare bat baino ez zuten behar izan desegiteko (1989-1991).

- Hobsbawmek bere bizian zehar ikusi izan dituen proiektu inperial orok porrot egin dute: nazien mila urteko Reich proiektuak, Britainiar Inperioak, Bush administrazioaren amets inperialak... Etorkizunean saio inperial berriak ager daitezkeen arren, jalgi bezala eroriko dira.

- Lehen eta Bigarren Mundu Gerla arteko urte latzak igaro zituztenek eraiki zuten 1950-60etako ongizate estatua, iraganeko gerra, desastre eta krisiak itzul ez zitezen. Hurrengo belaunaldiek, urte katastrofiko haien bizipenik ez zutenez, aise utzi diete Thatcher bezalako neoliberalei ongizate estatua ahultzen.

- 1960ko hamarkada, gazte protestekin, rock&roll mugimenduarekin, eta kutsu libertarioko erreibindikazioekin, Hobsbawmentzat dibertigarria izan zen. Baina unean ere ez zitzaion iruditu hor, 1968 buelta hartan, egiazko iraultzarik zetorrenik. Aitzitik denborak erakutsi du (Hobsbawmen ustez) anarkismoa ezkertiar adina bihur litekeela eskuindar (norbanakoan zentraturiko kontsumismo hedonistarekin).

- Ezagun da Hobsbawm nazionalismoen kritiko gogorra izan dela (hitzaldian ez zuen utzi aipatu gabe umetan Vienan bizitzeak "nazionalismo probintzianoetatik" inmunizatzen lagundu ziola, "juduen nazionalismo probintzianoa barne"). Hala ere, hitzaldi hasieran, hizkuntzen aniztasuna oharkabea ez zaiola agertu zuen: gaztelaniaz hasi zen, desenkusatuz hitzaldia ingelesez emateagatik hizkuntza honetan erraztasun handiagoa zuelako. Eta gehitu zuen euskaraz ere ezin aritu zitekeela, hizkuntza honetan ez baitzekien mintzatzen.

Ez zen lausengurik egon, baina esango nuke kortesiagatik baino ez bazen ere, Hobsbawmek hizkuntzekiko sentiberatasun minimo bat agertu zuela. Bereziki azpimarratzeko keinua, kontuan hartuta hitzaldi ziklo hartako hurrengo gonbidatuak, Bernardo Atxagak, gaztelania hutsez hitz egin zuela bere solasa. Banekien Hobsbawmek ez zuela "euskal hiria" eraikiko. Baina beste batzuengandik gehiago espero zitekeen.

Eric Hobsbawm britainiar historialari beteranoa Bilbon izango da hitzaldia ematen otsailaren 7an, larunbatez. Mundu mailako ospea duen ikertzailea da Hobsbawm. Blogaren irakurleak bertara joatera animatu nahi nituen... Tamalez honezkero sarrerak agortu dira (ni ere sarrera gabe geratu naiz!)

[ZUZENKETA: ez dira agortu, ikus beheko azalpena]

              


Nor da Hobsbawm?

Britainiar historialari marxisten taldeko kide ezagunenetakoa da. Egipton jaio zen 1917an (jada 92 urte ditu!) baina austriarra zuen ama eta ingelesa aita (xehetasunak hemen eta hemen). Laster alderdi komunistako kide egin zen, eta historialari marxisten taldeko partaide. E. P. Thompson eta beste historialari batzuekin batera "historia behetik" ikuspegia landu izan du.

Ikertu dituen gaien artean daude, besteak beste, frantses iraultza, industri iraultza, matxinoak, tradizioen asmakuntza, nazioen eraikuntza, eta mundu mailako historia.

Lastima ezin izango dudala entzun bere solasa. Antza ez da AC/DC gure artean sarrerak agortzen dituen bakarra. Irakurleren batek Hobsbawmen hitzaldira joateko aukera balu eskertuko nioke bere inpresioak kontatzea. Nolanahi ere, hitzaldiak izenbururik ez izateak susmarazten dit antolatzaileek Hobsbawmek esango duenari baino garrantzia handiagoa eman diotela pertsonaia bera ekartzeari.

Duela bi urte doi-doi, blog hau sortu berritan, Veleiako gaia izan nuen mintzagai. Orduan aurreratutako jarrera ezkorra azkenean baieztatu egin da: aditu talde batek faltsutzat jo ditu ustez erromatar garaikoak ziren euskal izkribudun ostrakak. Ikus xehetasunak Berrian eta Sustatun.

Datorren ekainaren 9an mintegi bat egingo da Oxfordeko Unibertsitatean galeseraren eta euskararen historia soziala konparatuz: 'Out of Paradise: Welsh and Basque Languages Facing Modernity (1800-2008)'.


Euskal Herriko zein Galesko adituak mintzatuko dira, bai historialariak, soziolinguistak zein filologoak, eta azken bi mendeotako gorabeherak aztertuko dituzte ikuspegi konparatu batean. Izatez aurten Oxforden garatzen ari naizen ikerketa proiektuaren parte da mintegi hau.

Baten batek etortzeko asmorik balu ongi etorria izango da (sarrera librea da). Ekitaldia 70 Woodstock road kaleko European Studies Centre ikerketa gunean izango da, goizeko 9etan hasita. Hona egitaraua:

9:00 – 9:30. Welcoming Remarks

9.30 - 11:00. Panel 1 - The Nineteenth and early Twenty century

Prof Geraint Jenkins: ‘A million or more!’ The Welsh Language and its Speakers 1801-1911’

Dr Jurgi Kintana: ‘Natural Selection? The Basque Language in a Comparative Perspective, 1800-1936’

11:00 - 11:30. Tea / Coffee

11:30 - 13:00. Panel 2 – The Twentieth century

Dr Irene López-Goñi: ‘The Rebirth of the Basque School in Navarre during Franco’s Regime, 1957-1975’

Dr Marion Loeffler: ‘From Neglect to Promotion: The Welsh Language, 1911 to 2001’

 13:00 - 14:30. Lunch

 14:30 - 16:00. Panel 3 – The Present and the Future

Prof Colin Williams: ‘From Promotion to Regulation: The Prospects for Welsh in the 21 st Century’.

Dr Jokin Aiestaran: ‘Basque in the 21st Century: Present Situation and Challenges Ahead’

 16:00 – 16.15. Concluding remarks

 16:15. Tea / Coffee

Aurrekoan iruzkinduriko Santi Leoné-ren Euskal Herri imajinario baten alde liburuaren haritik, kontu gehigarri batzuk aipatuko ditut. Zer da Euskal Herri imajinarioa? Nola eraiki da historikoki? Zertan daude horren gaineko ikerketak?

Horiek dira, nire gusturako, Leoné-k bere liburu bestalde bikainean nahikoa landu gabe utzitako auziak. Nik ere ez ditut hemen merezi bezala landuko, baizik soilik zirriborratuko.

Ikerketa postmodernoak euskal historian

Imajinarioaren ikuspegia hein handiz jakintzaren inguruko egungo paradigma postestruktural / postmodernoari dago lotuta. Izan ere, garai batean, "Egia" historikoa bilatu nahi zen, dela XIX. mendeko ikertzaileen modu positibistan (batez ere gertaera politikoak aztertuz), dela XX. mende erdialdeko historialari estrukturalisten ildoan (historialari marxistak, Annales eskola, etab, nagusiki egitura sozial eta ekonomikoei eskaintzen ziotenak arreta).

Egungo paradigma postmodernoan, aldiz, "Egia" bezalako gauza potoloak albo batera utzi eta gehiago jotzen da diskurtsoak aztertzera, testu, sinbolo edo narrazio baten atzean dagoen historia, esanahiak, mekanismoak, helburuak eta eragileak zeintzuk diren argitzera. Hori da adibidez Leoné-k bere liburuan egin duena navarristen eta Nabarraldeko metanarrazioak deseraikitzean. Izatez ikerketa ildo horretan aditua da Leoné, eta memoria lekuen inguruko hainbat lan interesgarri eginak ditu (adibidez San Frantzisko Xabierrek sinbolo gisa izan dituen esanahien inguruan, edo foruek Nafarroako memoria leku gisa izan duten erabileraz).

Azterbide postmodernistak literatur kritikan du iturri nagusietako bat, eta izatez Euskal Herriko historiaren ikerketetara ere bide horretatik iritsi ziren paradigma honen lehen eraginak. Hola, aitzindarien artean Jon Juaristiren 1987 urteko El linaje de Aitor liburua aipa liteke. Bertan, XIX. mendeko literatura foruzalea aztertuz, euskal identitatea nola eraiki zen aztertzen zuen. Juaristiren lana, ordea, berez kalitate handikoa izan arren, bere asmo "desmitologizatzaile" militanteak zamatzen zuen: testuak deseraikitzeko tekniketan joera berrietan kokatu arren, abertzaleen "gezurra" salatu nahiak, paradigma zaharreko "Egian" sinestera eramaten zuen, "Egia" hau aski interesatua izanik.

Ikuspegi postmodernora modu beteagoan (eta akademikoagoan) egokitu zen Juan María Sánchez Prieto historialaria eta bere 1993ko El imaginario vasco liburukotea (mila bat orrialde). Honek ere, XIX. mendeko euskaldunen identitateari lotutako testuak aztertzen zituen, baina literarioak baino gehiago historiografikoak eta etnografikoak, bai Euskal Herrikoak zein Europan zeharrekoak.

Historialari izan gabe, Joseba Zulaika antropologoaren eragina ere aipa liteke ikuspegi postmodernoa Euskal Herrira ekartzen lagundu dutenen artean. Del cromañón al carnaval liburuan (1996), adibidez, haitzuloetako euskaldunei buruzko narratiba historiko-antropologikoa nola sortu zen ederki azaltzen du.

Halako aitzindariak eta nazioarteko eraginak tarteko, 1990eko hamarkadatik postmodernismoak euskal historialari askorengan izan du oihartzuna. Sarritan, ordea, azaleko eragina izan da, eta gutxi izan dira paradigma berriaren lanabes eta kontzeptuak behar besteko sakontasunaz baliatu dituztenak beren ikerketetan. Gutxi horietako bat da, hain zuzen, Leoné. Ikerketa ildo berean beste nafar gazte bat ere nabarmendu beharra dago, Iñaki Iriarte, bai euskaraz, zein gaztelaniaz ekoitzi duena. Leoné eta Iriarte dira, nik ezagutzen dudanetik, euskal historiografian bide postmodernoa modurik finenean lantzen ari direnak une honetan, batez ere Nafarroako identitatearen inguruko gaiekin.

Beste nafar bat ere aipatu beharko nuke, Xabier Zabaltza. Euskal eta nafar identitateaz idatzi dituen lanak -Mater Vasconia tesia eta Gu, nafarrok saiakera besteak beste- biziki gomendatu dizkidate, baina aitortu behar dut ez ditudala oraindik irakurri. Nire mugak tarteko injustizia Zabaltzari ez ezik beste hainbat autoreri ere egingo diet, ez bainoa izen gehiago aipatzera euskal historialari postmodernoen zerrendatxo honetan (merezi dutenak egongo badira ere).

Baiezta dezakedana da historiografia postmodernoaren ildotik, hainbat gai jorratu direla: euskal identitatearen eraikuntza literaturan, diskurtso antropologikoetan, historiografian, nafar/euskal/espainiar identitateen arteko harremana memoria lekuetan...

Adibide bat: euskal lurraldetasuna

Teoriarekin luzatu naiz eta bada garaia Euskal Herri imajinarioaren etsenpluren bat azaltzeko. Azkueri buruzko tesia idazten ari nintzenean ohartu nintzen XIX. mendean egun jakintzat ematen dugun "euskal kanon nazionala" finkatu gabe zegoela hainbat arlotan.

Adibidez, gaur egun "Euskal Herria" hitza aipatzean zazpi probintziek osaturiko mapa imajina dezakegu. Edo mapa hori ikustean berehala identifikatzen dugu eta badakigu zein lurralderi dagokion. Aldiz 1890 urteko euskaldunei zazpi probintzien mapa bat erakutsi izan bagenie ia inork ez zuen jakingo zer zen hura. Garai hartan egon bazegoen euskalduntasun ideia bat, baina ideia horren baitan ez zen sartzen zazpi probintzien mapa.

Izan ere, garai hartan praktikoki ez zen halako maparik existitzen. Salbuespenetako bat Bonaparte printzeak 1863 urtean egindako euskalkiena zen, zazpi probintziak biltzen zituena. Baina mapa horren oso tirada txikia egin zen eta oso jende gutxik ezagutzen zuen. Azkuek, adibidez, ez zuen 1899 urtera arte (hogeita hamabost urte zituen orduan) sekula ikusi. Eta hori bera garaiko euskaltzaleen artean mugitzen zela eta hainbat dokumentu ibili zituela esku artean.

Are gehiago: "Euskal Herria" izena, hiztun arrunten ahotan bizi arren (hainbat bariante dialektaletan), jatorriz euskara mintzatzen zen lurraldeari egiten zion erreferentzia, ez zazpi probintzien osotasunari. Beraz Enkarterriak, Araba gehiena eta Nafarroaren hegoaldea, XIX. mendeko euskaldun arrunt batek ez zituen Euskal Herritzat joko, baizik Erdal Herritzat. Izatez garaiko euskaldun gehien-gehienek jakin ere ez zuten jakingo euskararen lurralde eremua zehazki noraino heltzen zen.

Pertsona ikasi beraien artean euskal lurraldetasun ideia aski finkatu gabe zegoen: hirurak bat, laurak bat, zazpiak bat... Lelo hauek pertsona berberak erabil zitzakeen. Ohartzekoa da nolanahi ere zazpiak bat leloa ez zela agertu 1892 urtera arte. Lehenago, jakina, pertsona ikasi batzuk aipatua zuten zazpi euskal probintzia zeudela (Axular, Larramendi, Abadia...), nahiz autore guztiak ez etorri bat definizio horietan (Oihenartek adibidez Akitania osoa zuen euskal lurraldetzat). Nolanahi ere kuriosoa da ikustea irurac bat leloa 1763 urtetik bueltaka zebilen bitartean, zazpi probintzien batasun ideia ez zela lelo gisa finkatu ehun urte geroagora arte.

Laburbilduz: euskal lurraldetasun ideia "kanonikoa", hau da, argia, zehatza, edozein euskaldunek identifika zezakeena, ez zen existitzen 1890 aldera. Egon bazeuden euskal lurraldetasun ideia lauso batzuk, baina nahiko nahasiak (herritar arrunten Euskal Herri ideia linguistikoa, irurac bat, provincias vasco-navarras...). Imajinario territoriala geroztik joan da finkatzen eta sinbolo argietan materializatzen (zazpi probintzien mapa, zazpiak bat leloa, Euskal Herria izena), eta gaur erreferentzia ezaguna da edozein euskaldunentzat.

Ondorioa

Euskal identitatea eta kultura, ez da "hor", "berez", "betidanik" dagoen gauza bat. Ezta antzina argi zegoen zerbait  (Nafarroa independentearen garaian, edo historiaurrean, edo beste noizbait) eta orain "berreskuratu" behar duguna ere. Lurraldetasun ideia eraikiz joan den bezala beste horrenbeste gertatzen da hainbat konturekin: XX. mendean zehar bihurtu direla euskal identitate elementu kanonikoak, edozeinek "euskal" gauza gisa identifikatzen dituenak:

• Ikurrina (Sabino Aranak 1894an Bizkairako sortua)
• "Euskal" pertsona izenak (batzuk osoki asmatuak, beste batzuk inork oroitzen ez zituen testu zaharretatik atereak)
• Euskara batua (ofizialki 1968an sortua)
• "Euskal" kantak (Ez dok amairu moduko mugimenduek 1960-1970etan sortuak edo ezagun bihurtuak)
• Txalaparta (Gipuzkoako herri jakin batzuetan baino ezagutzen ez zena)
• Olentzero (Gipuzkoa-Nafarroa arteko zonalde batekoa)
• "Euskal" pastela (jatorriz Lapurdi aldekoa)
• ...
  

Horiek guztiak eta gehiago egungo euskal nortasun politiko, kultural edota folklorikoarekin lotzen ditugu. Baina ez da beti hala izan. Historia hurbilean sortuz, asmatuz, aldatuz, eraikiz, hedatuz, joan dira, batzutan eztabaida eta gatazka artean. Hori da Euskal Herri imajinarioa. Eta historialari gisa on litzateke imajinario hori aztertzea, deseraikitzea, ulertzea.