Heterodoxia, ekonomiaz haratago

Ekonomia irudietan

Ekonomia aldatu da. Erabat. Aspaldiko eskemari (produkzio/kontsumoa gehi gobernua) FIRE sektorea (Finantza, Aseguru eta Higiezin Errealeko sektorea) gehitu zaio.

Lehen etapan, fluxu zirkularrak, produkzioa, kontsumoa eta inbertsio berria lotzen ditu. Enplegatzaileak mozkinak jasotzen dituzte, geroago kapital ondasunetan inbertitzeko; beraiek beren enplegatuei ordaintzen diete, zeintzuek beren errenta gastatzen baitute beraiek produzitzen dituzten ondasunak erosteko.
Bigarren etapan, produkzioa eta kontsumoa ekonomiaren zati bat besterik ez dira. Izan ere, gobernuak zergak eta kuotak biltzen ditu, gero gastatzeko. Batzuetan gobernuek aurrekontu superabitak dauzkate (gobernuaren aurrezteko modua): horiek ekonomiaren gastatzeko bidetik errenta kentzen dute. Baina askotan gobernuek gastatzeko ahalmena injektatzen dute ekonomian aurrekontu defiziten bitartez (defizit horiek finantzatzen dira zorretan jartzen).
Gaurko etapan, FIRE sektorea (hots, Finance, Insurance eta Real Estate) ekonomian sartu denetik, aurrezkiak beste modu batez inbertitzen dira, ez baitira erabiltzen inbertso ukigarri zuzenean, baizik jadanik existitzen diren aktiboak, bonoak, tituluak eta abar erosteko, beraien prezioak altxaraziz.

Krisi finantzarioa eta ziklo ekonomikoak

Ekonomiak ez dira hazten geometrikoki. Haiez hazkunde tipikoa S kurba batena da, ziklo ekonomikoa pixka bat gutxitzen joanez. Aurrezkien eta zorren hazkunde esponentziala ekonomia erreala baino handiagoa da. Interes-tasak gutxitzen ez badira, zor-zamak errenta desbideratuko du ondasunetan eta zerbitzuetan gastatzetik, ekonomia beherantz bultzatuz. Ikusi  irudia:

1. Irudia: zor osoaren hazkundeak ziklo ekonomikoa gutxitzen du

Beste aldetik, 2. irudian ziklo ekonomikoa eta krisi finantzarioaren modeloa ikus daitezke:

2. irudia: Krisi finantzarioaren modeloa eta ziklo ekonomikoa

Ohiko ekonomiaren zikloa (berdezko irudia) FIRE sektoreak (gorrizko irudia) aldatu du erabat. FIRE sektore hori da aztertu behar dena. Azterketa hori hasteko, hona hemen zenbait ohar:

• FIRE: sua ote? (1)
• FIRE: sua ote? (2) inflazioa, langabezia eta FIRE delakoa.
• Sua: FIRE ote? (3) Burbuila finantzarioak.

Euskal Herria bere osotasunean FIRE sektorearen menpe dago. Hortaz, zer egin daiteke, zer proposa daiteke zulo horretatik irteteko?

 

Obama-ren iritziz, (a) Wall Street beharrezkoa da ekonomia bigarren depresio batean ez erortzeko; (b) orain finantza-sistema osasuntsuagoa da; (c) Volcker araua erabili behar da, alegia, kontua litzateke gobernuak ‘babesten’ dituen finantza-erakundeek ez sortzeko beren estaldura fondoak eta enpresa pribatuak[1]. (Jakina denez, finantza-erakunde erraldoi horien garrasiak nonahi entzun dira.)

Hala ere, proposamen horrek islatzen duenari begiratuz, badirudi Obama-k ez duela ulertzen krisiaren muina. Hona hemen Randall Wray-ren ustez zein den funtsa[2]:

(1)     Finantza-oparia (20x10¹² dolar baino gehiago) ez zen beharrezkoa, eta ez luke ezer egingo beste atzeraldi ekonomiko bat alboratzeko. Likidezia-krisia bide normaletik konpon zitekeen, FED-ek inolako mugarik gabe eta instituzio guztiei kredituak mailegatuz. Oraindik ere bankuak insolbenteak edo kaudimengabeak dira. Baldin eta banku kaudimengabeak bere horretan uztea nahi bazen, egin behar zen bakarra pazientzia edukitzea zen, ez opariak ematea.

(2)     Eta orduan, gailurreko 20 bankuak (nahasketa guztiaren erantzuleak) itxi egin behar ziren, itxierak ekonomian inolako eraginik izan gabe. Lagundu dezakeen gauza bakarra pizgarri fiskala zen, baina Obama-k ez zuen inolako aukerarik jende guztiarentzako (ez soilik Wall Street-erako) diru gehiago eskatzeko, diru hori erabil dezaten

(3)     Finantza-sistema ez da osasuntsuagoa gaur egun, are arriskutsuagoa baizik. Krisiaren aurka, sektorea sendotu da erakunde erraldoi kaudimengabe eta arriskutsuen esku utzita. Harrapari-instituzio horiek guztiak (Goldman, JP Morgan, Citi, Chase and Bank of America) itxita egon behar ziren.

(4)     Lobbystak arazo bat dira. Zer espero daiteke Wall Street-en eta administrazioaren artean ate irekita uzten baldin bada? Irtenbide bakarra dago: finantza-sektoreko enplegatuei debekatzea gobernuan enplegatuak izatea (baita aholkulari gisa ere) eta gobernu-enplegatuei debekatzea Wall Street-eko edozein erakundetan lan egitea.

(5)     Ez da nahikoa Volcker araua bankuei aplikatzea. FED edo/eta FDIC-ren (Federal Deposit Insurance Corporation) informazioa duen edozein erakunderi debekatu behar zaio inolako merkataritza-mota egitea. Mailegatu behar dituzte, tituluak erosi eta gero beraiei eutsi. (Salbuespen bat izan daiteke gobernu-zorra.) Haien aktiboak arrisku-estandarraren pean egon beharko lirateke. Arrisku guztiei aurre egin behar diete, ez aktiboak saldu. Estaldura arriskuak, via deribatibak, debekatuak egon beharko lirateke.  Gainera, beren buruak babesteko, ‘aseguru’-kredituak erostea debekatzea, baita ekitate-merkatuetan parte hartzea ere. Hori guztia onartzen ez duena finantza-erakunde ez-babestua izango litzateke.

(6)     Iruzurra handitu da 2008ko krisitik. Iruzur masiboa da eta ikertu egin behar da. Iruzur-erakundeak itxi egin behar dira. Lehendabizi kudeatzaileak kaleratu behar dira, hots, bota behar dira eta gero ikertu.

Hortaz, Obama-k emandako urratsa oso txikia da. Jakina da erreforma sendoago bat egiteko aparteko oztopoak daudela, hasi politikariekin, segi ekonomialariekin eta prentsarekin eta finantzako ‘ingeniaritza ideologikoarekin’ bukatu (jendeari aktibo-prezioko inflazioa onartzea esan diona).

Hona, berriz, Wray-ren ustez, zer egin beharko litzatekeen[3]: a) Banku kaudimengabeak ixtea.  b) Finantza-erakundeak salbatzeak ez du ekonomia salbatzen, hortaz, beste finantza-krak daihestezina da. Beraz, finantza-sistema murriztu behar da. c) Gobernuak arlo publikoan gehiago gastatu behar du. d) Gobernu-finantza ulertzen duen talde ekonomiko bat beharrezkoa da, bestela ekonomia  beste depresio handian sar daiteke.

Michael Hudson-ek ere ildo beretik Obama-ren proposamena kritikatu du[4], zeren bankuen mailegatzea, kontrolatzen ez bada, zorra areagotuko baita, kreditua finantza ekonomiari joanez eta ez ekonomia errealeari. Ondorioz, Wall Street are aberatsago bilakatuko da, AEBtako jendearen kalterako. Izan ere,  Hudson-en ustez[5], aktiko-prezioko inflazioak (FIRE sentoreari luzatuko kredituek sortzen dutenak)  Burbuila Ekonomia berriz ere martxan jarriko du, ekonomia errealaren kalterako. Obama-k uste du ekonomia suspertzeko, lehendabizi Wall Street-eko aktiboak suspertu behar direla. Baina horrek zor handiagoa suposatzen du, ekonomia errealetik etor daitezkeen errentekin ordinezinezko den zorra. Hortaz, berriz, burbuilaren leherketaren arriskuan egon daiteke. AEBetako Barne produktu Gordina igotzen ari da FIRE (Finance, Insurance and Real Estate) sektorerako, ez ekonomia errealerako. 

Ulertu nahi ez dena hauxe da: ekonomian bi sektore nagusi daude, FIRE sektorea eta ekonomia erreala, eta lehenak bigarrena irentsi du. AEBko ekonomia zor deflazioan dago. Bankuek,  haien estrategia kontrolatzen ez bada, atzerrian inbertituko dute (dolarraren aurka ari diren moneta ‘sendoetako’ herrialdeetan), ez barneko produkzioa areagotzeko. Wall Street-erako ‘ona’  dena ez da ona ekonomiarako. Goraipatzen den susperraldiak ordaindu behar den zorraren susperraldia esan nahi du. Zorra langileek eta jende arruntak ordainduko dute, ez bankuek.

Arautze finantzarioa, aktibo prezioen analisiak, kredituen fluxuak kontuan eduki behar dira gaur egun edozein politika monetarioa inplementatzerakoan, autore batzuek jadanik proposatu duten bezala[6]. Bestela jai. Okerrago, bestela, beste finantza-burbuila puztea.

 

Diruaren izaera ezaguna dugu, nahiz eta ekonomialari asko erabat tronpatuta egon: dirua aktibo/pasibo-ko kontabilitate-erlazio bat da, non eragile batek beste  bati kreditua luzatzen dion, azken horrek zorra onartuz. Zentzu honetan esan daiteke dirua zor transferigarria dela[1].

Historikoki kreditua ez dator dirutik, testuliburuek gaizki interpretatzen duten bezala. Alderantziz, baizik. Historikoki zerga zorrak eta merkataritza zorrak monetizaturik egon ziren. Zor euskarri fisiko batzuk transferigarri bilakatu ziren eta ordainketa-medio gisa zirkulatu zuten.

Kreditua dirua baino lehenagokoa da; dirua kredituaren kategoria bat izan zen, eta oraingoz da. Oraingo bankuek lehengo tenpluak ordezkatu dituzte, baina gauza bertsua egiten dute; kredituko euskarri fisiko batzuk sortzen dituzte (orain euskarri elektronikoak), zeintzuk transferigarriak diren eta ordainketa-medio bezala onartuak izan.

Hortaz, bankuek ez dute mailegatzen aldez aurretik dagoen dirua, mailegu bat luzatzen dutenean. Alderantzizkoa da: bankuek dirua sorten dute, mailegatzen duten arabera. Errealitate hori antzinakoa da, baita gaurkoa ere. Askotan banku-gordailu gisa edo eta ‘pasibo likido’ bezala definitua, bankuek maileguak ematen dituzten heinean sortzen dute dirua. Banku-mailegu bakoitzak diru-stocka handitzen du.

Beraz, maileguek gordailuak sortzen dituzte eta maileguak gordailu horiek baino lehenagokoak dira.

Laburbilduz, uste denaren aurka, lehendabizi bankuek maileguak luzatzen dituzte, eta azken horiek banku-gordailuak sortu.

…baina kreditu guztia ez da dirua.

Beraz, kreditu-krisi bat likidezia-krisia da. Bankuak ez balira gai kreditua sortzeko, horrek ekonomiaren gaur egungo moneta elektronikoen hornidura eragotziko luke, ondasun eta zerbitzuen eragiketa oztopatuz. Hala ere, horrek ez du adierazten zorraren rola.

Diru guztia kreditua den bitartean, kreditu guztia ez da dirua. Izan ere, berriki sorturiko banku-mailegu ia guztiak ez dira erabiltzen ondasunen eta zerbitzuen ordainketarako. Soilik banku-maileguen kopuru txiki bat usatzen da banku-gordailuak sortzeko, inbertsioaren eta kontsumoaren sostengurako. Gordailu horiek zirkulatzen dute eta, oro har, onartuak dira ondasun eta zerbitzuen ordainketa-medio gisa: horiek dirua dira. Baina mailegu gehiena finantza-inbertsiorako erabiltzen da, alegia, aktiboen eta tresna finantzarioen sormenerako eta merkataritzarako.

Egun munduan dagoen likideziarik handiena finantza-merkatuetan usatzen da, ez ondasunen eta zerbitzuen transakzioetan. Finantza aktibo horiek eta instrumentu finantzario horiek ez dira, oro har, onartzen ordainketa-medio bezala: beraiek sostengatzen dituen banku-kredituaren sormena ez da, beraz, ekonomia erreala sostengatzen duen diru-sormenaren prozesuaren parte bat.

Krisi eta zorra…

Gaurko krisia ez da kreditu-krisi bat zor-krisia baizik[2]. Gaur egungo banku-diruaren izaerak esplikatzen du banku-kredituaren sormenaren eta kreditu-krisiaren arteko lotura. Izan ere, ezaguna denez, partida biko kontabilitatean aktiboak pasiboa berdindu behar du. Banku-mailegatze bakoitzak pasibo bat sortzen du bezero batentzat (bankuari ordaindu behar zaion zor bat) eta dagokion aktiboa (banku-gordailua, zeina dirua den.)

Kreditua nola erabiltzen den da garrantzitsua: horrek determinatzen du ea zor bat azalduko den ala ez. Bere burua amortizatzen duen inbertsio batean (kasu, kapital finkoaren eraketan) mailegua erabiltzen baldin bada, orduan mailegu horrek balio erantsia sortzen du produktuen eta zerbitzuen eran, eta horrela zorra ordaindu ahalko da. Alderantziz, mailegua inbertitzen bada finantza-merkatuetan, eragiketa horrek jadanik existitzen diren aktiboen prezioak altxaraziko ditu, eta jabeentzat aktibo-aberastasuna. Aktiboak inbertsiogileek askotan saleros ditzakeenez, inbertsiogile bakoitzak mailegu bat hartzen duela erosketa finantzatzeko, eragiketa bakoitzean aktiboa baliotan handi daiteke. Baina kontabilitateak erakusten duenez, zor osoa handitzen da paraleloki. Zorra berrordain daiteke baldin eta finantza-merkatuetatik ondokoa erretiratzen bada, alegia, mailegu osoak sorturiko likidezia berdintzen duen kopurua. Horrek zorra kitatzen du, eta aktiboen prezioak deflaktatu egiten ditu lehengo balioetara.

Horixe da, hain zuzen ere, aktibo-prezioko boom bati (aktibo-prezioko inflazioari) jarraitzen dion zor-deflazioko irudia. Kredituaren bi erabilerak bi egoera oso desberdin islatzen dituzte: alde batetik, merkataritza-bankuek sektore errealetan inbertitzen dutena eta, bestetik, negozio-bankuek eta titulu-merkatariek egiten duten finantza-inbertsioa.

Azpimarragarria dena hauxe da. Likidezia-hazkundearen terminoetan, finantza-inbertsioa zero-sumako jokoa da. Finantza-merkatuak soilik era jasangarri batez haz daitezke, baldin eta sektore errealean sorturiko likidezia bereganatzen badute: likidezia bere burua amortizatzen duten maileguetan oinarritzen da. Alderantziz, era ez-jasangarriaz haz daitezke, batera sektore errealetik likidezia desbideratuz eta zorpetzea areagotuz. Azken egoera hori jasanezina da, eta, segurtasun osoz, punturen batean lehertuko da, krisi-puntuan[3]. Hala ere, ez-jasangarrizko zor hori urtetan ‘jasan’ daiteke, finantza-aktiboen eta tresnen stockak handituz.

Aipatu bezala, zorraren hazkundea berriki sorturiko kredituen erabilerari dagokio, baldin eta kreditua ez bada erabiltzen inbertsio ukigarrietan.

Aipaturiko kredituen bi erabilerak funtsezkoak dira bankuen zeregina, ‘kontulari sozial’ moduan, aztertzerakoan, hurrengo batean ikusiko dugun bezala.

Hipotesiak, eta hobe teoriak, errealitatearekin kontrastatu behar dira. Eginkizun horretarako, azter ditzagun Randall Wray ekonomialari amerikarrak egindako bi lan interesgarri, Hyman Minsky-ren aspaldiko analisi sakona erabiliz[1].

Lehen lanean[2], finantza-krisi globalaren kausa jakitea da helburu, alegia, funtsezkoa da krisiaren jatorria aztertzea. Krisiaren kausa sakona ez dagokie orain dela gutxiko aldaketei, epealdi luzeko ekonomiaren aldaketari baizik. Hots, 1950ko hamarkadetan finantza-egitura sendoa bazen, krisiaren hasieran, 2007an, zegoena ahula zen erabat. Minsky gogoratu behar da (“Egonkortasuna ez-egonkortasunean ari da”), zeren gaurko kapitalismo motak, diru-administratzaile kapitalismoak, mozkin maximoen bila aritutako diru-fondoek arriskuak azpibaloratzen baitituzte. Finantza-erakundeen erregulazio edo eta gainbegiratze gutxirekin diru-administratzaileek erreminta esoterikoak (deribatibak eta abar) prestatu dituzte, zeintzuk munduan zehar barreiatu diren. Diru-administratzaile horiek sortu dute krisia. Fondo horien kudeatzaileek jadanik existitzen diren aktiboen prezioak altxarazi dituzte etengabe, espekulaziorako asmoekin.

 Horra hor, bada, krisiaren kausa: arriskuak eta beraiei loturiko subprime-ko kredituak eta espekulazioa[3].  Hortaz, hona erremedioa: finantza-egitura berriek benetako egonkortasuna ekarri behar dute, ez espekulazioa, kredituak kontrolatuz; enplegu berria sortu eta soldata handiagoak erabiliz.

Bigarren lanean[4], analisi ortodoxoaren aurka eta krisitik irteteko, AEBk zer egin beharko duten da azterkizun: finantza, aurrezkiak, defizit eta likidezia ditu aztergai Wray-ek. Ikuspuntu konbentzionalaren aurka, Wray-k honelako puntuak aipatzen ditu: (1) AEBek badauka moneta subirano bat, gobernu subirano batek jaulkia eta truke-tasa flexible batekin aritzen dena; hortaz, (2) Gobernuak ez ditu kanpotik maileguak hartzen eta atzerritarrak ez dira dolarren iturria; alderantziz, (3) AEBetako kontu korrontearen defizitak dolarreko aurrezki netoa gainontzeko munduari hornitzen dio; halaber, (4) Gobernu federalaren aurrekontu defizitak ez-gobernuko sektoreari dolarreko aurrezki netoa; gainera, (5) aurrezkia ez da inoiz izan inolako finantza iturria; aitzitik, (6) mailegatze pribatuak banku gordailuak sortzen ditu gastua finantzatzeko, gastu horrek errenta sortzen duelarik; (7) errenta horren zati bat aurreztu daiteke; beraz, (8) aurrezteko erabakiak aktiboei eragin diezaieke.

Gaur egun AEBek ez dute behar inolako ‘austeritate’ politikarik. Barneko estrategia fiskalak piztu behar dira krisiari aurre egiteko eta gobernuaren parte hartzea benetan ekonomia egonkortzeko. Depresio Handian ez bezala, orain AEBek gobernu ‘handia’ daukate (AEBetako Altxor Publikoa, zeinaren gastua ekonomiaren bosten bat baino handiagoa den) eta banku ‘handi’ bat (Fed delakoa).

Wray-ren ustez, susperraldiak bi bultzada garrantzitsu behar ditu: (a) finantza erakunde ez solbenteen, hots, kaudimenik gabeko finantza erakundeen konponbidea eta (b) pizgarri fiskaleko politika sendo bat.

Kaudimen eza dagokio soilik subprime-ko mailegatzeari, baizik aparteko iruzur ikaragarriari. Hipotekaren unibertsoa 10 x 10⁹ dolarreko da; aseguraturiko produktuak ere 10 x 10⁹ dolarrekoak dira (hauetatik subprime-koak 2,5 x 10⁹ dira; 5 x 10⁹ beste hipotekei dagozkie[5]). Bankuen galerak ez dagozkie soilik subprime-ko mailegatzeari. Galerak inolako baliorik inoiz eduki ez duten ‘aktiboei’ zegozkien, fikziozko balioa zeukaten ‘aktiboei’. Finantza erakunderik handienetako kontabilitatean zeuden ‘aktiboek’ ez dute inoiz eduki ezelako baliorik, ezta edukiko ere. Erantzun bakarra erakunde horiek ixtea da, diru gordetzaileei ordaindu eta ondoriozko kalteari erantzuna eman (kasurako, pentsiodunekiko arazoei).

 

Pizgarri fiskalei dagokienez, hazkunde ekonomikoa Gobernuaren gastuak gidatu behar du. Azpiegiturak, teknologia berriak, hezkuntza, eta oro har, gizarte zerbitzuak (haur eta zaharrentzako zerbitzu sozialak, eta abar).

 

Gobernua azken enplegatzaile moduan arituz, hots, employer of last resort[6] izeneko programa erabiliz, Gobernuak berak behar diren enpleguak hornitu ditzake, behar diren errentak eta gastuak sortuz[7], beheranzko espirala geldiarazteko. Gainera, programa hori etengabe martxan jarriz, krisi igaro ondoren, egonkortasunerako erabil dezake Gobernuak.

 

Hortaz, Minsky-ren ildotik abiatuz, Wray-ren  analisiak gauden krisitik irteteko bide dotore bat ematen du, sozialki oso sakona eta erabat onuragarria dena. Eginkizuna egingarria da. Castillo Suarez poeta lagunak nahi duen bezala: “Jarrai dezagun pentsatzen dena dela eginkizun / jarrai dezagun pentsatzen dena dela egingarri".”

Oso jende gutxik aurreikusi zuen murgilduta gauden krisi ekonomiko hau. Baina batzuek asmatu zuten etorkizunean zer espero zitekeen[1].

Orain dela gutxi, zenbait ekonomialariren artean eztabaida piztu da ea etorkizun hurbilean, demagun 2010ean, zer espero daitekeen. Jakina denez, topiko zabal baten arabera, ekonomialariek ez dute inoiz ezer aurreikusten, soilik gertaerak igaro ondoren aritzen dira adierazpenak ematen.

Behingoz, egin dezagun alderantziz. Ikus dezagun zer aurreikusten duten, eta etorkizun hurbilak esango digu asmatu duten ala ez. Hona, bada, iritzi batzuk.

D. Bezemer (2009.11.19). Hona galdera hurrengo urteetarako, ikusteko kreditu-ekonomia benetan ona den ala ez aurreikuspenak egiteko: Hurrengo urteotan, zer izango dugu, kontsumo prezioko inflazioa ala deflazioa?

M. Hudson (2009.11.19). Inflazioa ala zorrak sorturiko deflazioa? Barnera begira, ondasun prezioen eta alokairuen zor-deflazioa da ikuspegia. Barneko merkatuen murrizketak eskaria moztuko du eta ondasun-prezioak jaistera eramango ditu. Baina dolarraren depreziazioak inportazioen prezioa altxaraziko du, eta badirudi lan-indarra zergapetuko dela, mailegu txarrak direla kausa, hartzekodunek izan dituzten galerak estaltzeko behar diren edozein tasatan.

Zorren ordainketa ezaren aurrean, gobernuaren irtenbidea ez da izan zor txarrak kentzea, ekonomiak ordaintzeko daukan ahalmena islatzeko. Jakina denez, diru publikoa bankuei eman zaie, zordunek beren buruak defendatzen utziz. Bankuek ez dituzte birnegoziatu zor txarrak. Alderantziz. Baina, zorrak gidatzen duen ekonomia txikitzera dago zuzenduta. Bankuek ateratako zor-zerbitzuak irabazien eta gastuen fluxu zirkularra murrizten du. (Gogoratu Say-ren legea: produkzioak bere eskaria sortzen du, enplegatzaileek langileei soldatak ordaintzen dizkieten heinean eta langileek, produzitzeko kontratatu izan direlarik, produzitutakoa erosten duten arabera.)

Jende askorentzat, zorrak ordaintzeak kontsumitzailearen errenta eskuratzen du, ondasunetan eta zerbitzuetan gastatzea alboratuz. Horrek merkatuak murrizten ditu, inbertsioa moteldu eta langabezia areagotu – horrek guztiak ondasun prezioetan jaitsiera azeleratzen du. Kasu, AEBetako higiezin errealeko laurden bat ekitate negatibora jaitsi da, hau da, ondasun jabeek hipoteketan gehiago zor dute beren ondasunaren merkatu-prezioa baino. Hortaz, alde egiten dute, preziotan hondoratzen diren ondasunetan, hipoteken gaineko eskubideak bankuei uzten. Horrek merkatua beheratu egiten du are gehiago, beheranzko espiralean. Hortaz, aktibo-prezioko inflazioak lekua uzten dio zor-deflazioari[2].

G. Gardiner (2009.11.20). Ingalaterran, bankuek ez dute mailegatzen Ingalaterrako banku zentralak sorturiko dirua. Beraiek sorturiko dirua mailegatzen dute bankuek. Banku-mailegatzearen muga mailegu-hartzaile onengan datza. Kontabilitateari dagokionez, gobernuaren ez ulertzea azaltzen da gobernuak ez duelako ulertzen dirua ez dela ‘homogeneoa’. Dirua ez da ‘gauza’ bat, erlazio bat baizik, zordunaren eta hartzekodunaren arteko erlazioa, eta zorduna nor den izaerak diruaren kategoria determinatzen du. Jadanik existitzen den aktibo bat erosteko kreditua sortzen denean, aktiboaren saltzaileak hiru aukera ditu: a) eskudirua gordailuan edukitzea, horrela saltzailea da maileguaren kontra-partida; b) beste aktibo bat erostea, horrela aktibo horren saltzaileak hiru aukera izanik; eta c) kontsumoan gastatzea. Azkenak kontsumo-prezio inflazioa ekar dezake, baldin eta hornidura-mugak badaude. Hortaz, aktibo erosketarako mailegatzeak inflazio orokorra ekar dezake, baita aktibo prezioko inflazioa ere.

Richard A. Werner (2009.11.26). Baldin eta argitaratzen diren datuak onak badira, kreditu-sormenak, berriz ere, aktibo prezioak bultzatu ditu. Hori beti jasanezinezkoa da. Orain boom espekulatzaileak agian gutxiago iraungo du, oso jasanezinezkoa baita, eta herrialde askorako ekonomiak murrizten segitzen baitute. Barne Produktu Gordinerako kreditu-sormena negatiboa da ekonomia handietan, AEBetan barne. Gaurko datuei begira, deflazioa espero dut – baita kontsumo-prezio deflazioa ere-. Deflazioa izango da herrialde askotako arazoa, eta aktibo inflazioak ekarriko duen aktibo prezioko deflaziorako tartea laburra izango da. Ekonomia handietan Barne Produktu Gordinaren hazkundea geldituko da, edo murriztu hurrengo urtearen bigarren erdirako. Aurreikuspena alda daiteke, baldin eta datu berriak azaltzen badira eta moneta-politikak aldatzen badira. 

Michael Hudson (2009.11.26). Horixe da, hain zuzen ere, nik aurreikusten dudana. Hortaz, nahastuta nago burtsa asko igotzen baita. Badirudi soilik finantza-opariak islatzen dituela igoera horrek, murriztuz doan ekonomian. AEBetan banku zentralak dio suspertzen ari garela, baina langabezia igoko da eta merkatuak murriztuko dira hurrengo bi urteetan. Hortaz, zer nolako suspertze da hau? Zer da suspertzen ari dena?

Randall Wray (2009.11.28). Nire aurreikuspena hauxe da: aktibo prezioko deflazioak indarrean segitzea, beste finantza-krisia hurrengo urtean eta kontsumo prezio indizearen zero inflazioa, urtarrilean salgaiak (berriz) gain behera egin ondoren.

Eta Euskal Herrian, bere osotasunean? Ekonomia suspertzen ari da? Zer nolako suspertze mota da, baldin eta langabezia hortxe badago? Zer ari da suspertzen? Azkenean, zer ote da ekonomia suspertzea?

---

[1]  Ikus Dirk Bezemer: http://mpra.ub.uni-muenchen.de/15892/1/MPRA_paper_15892.pdf; http://www.ft.com/cms/s/0/452dc484-9bdc-11de-b214-00144feabdc0.html?nclick_check=1 eta http://www.voxeu.org/index.php?q=node/4035.

[2]  Ikus http://michael-hudson.com/articles/debt/0406SavingInflationDeflation.html; halaber, ikus ekonomia irudietan izeneko lana: http://www.nabarralde.com/es/egunekoa/1288-ekonomia-irudietan.

Oso zaila bide da eztabaidatzea. Norbera bere linbo edo zulo ‘teorikoan’ egoten ohi da, harik eta mundua aldatu arte. Badakizue, munduaren garapena esplikatzeko gure teoria ez badagokio, alda dadila mundua, ez gure teoria. Horixe ei da jarrera.

Baina oso noizean behin eztabaida pizten da. Honetan ekonomia arloan piztu da. Arazoa Nobel sarien beharra (ala ez)  izan da eta, zehazki, orain dela gutxi hil den Paul Samuelson-en Nobel sariari buruzko eta oro har, haren teoriei buruzko eztabaida.

Samuelson-i 1970an eman zioten ekonomiako Nobel saria.  Urte horretan bertan Michael Hudson-ek saria bera kritikatu zuen, baita Samuelson-en analisiak ere[1].

Funtsean hauxe esaten zuen Hudson-ek:

a) Bigarren Mundu Gerla eta gerorako, jadanik gauzatu zen klasikoen kontrako iraultza. Haren testulibururik nagusiena Paul Samuelson-en Economics izenekoa izan zen.

b) Orain erakusten denak ez du inolako zerikusirik munduan dauden arazoekin.

c) ‘Zientifikoak’ ote dira errealitate ekonomikoa deskribatzen ez duten teoriak? Aplikatzen direnean, desoreka ekartzen duten teoriak?

Zehazki,,

d) Samuelson-en faktore-prezioko berdintasun teorema antzua da. Alokairuen eta mozkinetarako nazioarteko ekonomiaren joera bat egitera eraman gabe, analisi enpirikoa, bistakoa denez, kontrakoa da. Nazioarteko alokairu mailak eta bizitza estandarrak aldenduz doaz: hartzekodun nazio aberatsak aberatsago bilakatzen dira zordun herrialde txiroak txiroago bihurtzen diren bitartean. Kapital transferentziek (nazioarteko inbertsioa eta ‘laguntza’) arazoa txartu dute.

e) Hala ere, Samuelson jauna akademiako korronte nagusiaren erakuslea da, irudikatzerakoan ezen, munduan zehar, indar ekonomikoek botere produktiboak eta errenta pertsonalak berdintzera jotzen dutela ez badute oztopatzen gobernu-politikek desorekatzeko dauzkaten ezpurutasunek. Azterketa historikoak frogatu du merkatu ‘libreko’ indarrek gero eta gehiago nazio aberatsagoen alde jokatu dutela, herrialde atzeratuetan garapena atzerarazi duten bitartean. Soilik ‘ezpurutasun’ politikoek eta instituzionalek, gobernuen enplegurako politikek kasu, historia ekonomikoaren ibilbide ‘naturala’ indargetu dute, nazioartean garapen ekonomikoaren nolabaiteko berdintasuna eta oreka lortu nahiz, ekonomia ‘naturalak’ dakarren desoreka konpentsatzeko asmoz.

Eta Nobel sariari buruz:

g) Soilik ekonomian gertatzen da hau; erabat kontraesankorrak diren bi teoriak, biak gai izan dira Nobel sarirako. Saria oso onuragarri izan daiteke nazio multzo baterako eta erabat arbuiagarria beste herrialde multzo baterako. (Gogoratu: Samueson-i 1970an Nobel saria eman bazioten, Milton Friedman-i 1976an eman zioten.)

h) Aurten [1970ean] hipotesi ‘puruetatik’ ateratako emaitza teorikoak frogaezinezkoak dira, zeren oso estatikoak baitira, munduaren garapen dinamikoa gelditu behar baitzen emaitzok frogatzearren. Hala ere, frogaezinezko emaitza teorikoari eman zaio saria.

(Hudson-ek 2000an ere Samuelson-en faktore-prezioko berdintasun teorema berriz kritikatu zuen[2].

Krugman Nobel sariduna bere maisuaren alde azaldu da, sutsuki gainera[3], esanez Depresio Handian (1930ean) ekonomialari instituzionalistek deus gutxi zeukatela eskaintzeko, eta Samuelson bezalako ekonomialariek, keynestarrak zirenek, erantzun egokia eman zutela.

Hudson-ek erantzun dio[4], Samuelson-en metodologia berriz kritikatuz (The Gains from International Trade, 1939: "Hipotesi abstraktuko multzo baten ondorioak  seinalatzerakoan, ez dela behar kontuan hartu errealitatea eta hipotesi horien arteko erlazioa”)[5].

Randall Wray-k ere erantzun dio[6]: Keynes baino lehenagoko amerikar ekonomialari instutuzionalistak goraipatuz; esanez geroago Keynes-en ideiak beste instituzionalistek bereganatu zituztela “Samuelson-en matematatizazio sinplista baino lehenago”; Samuelson-en teoria sinplistaren aurka, Hyman Minsky-ren Finantza Ez-egonkortasunezko Hipotesiak[7] aipatuz, zeintzuek Krugman-entzat oso interesgarriak diren;   Samuelson bezalako ekonomialariek zabaldutako fokapen ‘keynestar’ sinplistak ez duela balio ez-egonkortasuna eta krisiak esplikatzeko azpimarratuz, eta abar.

Arazoa ez datza Keynes-engan. Keynes modu askotara interpreta daiteke. Are gehiago, gure artean oso ospe txarra duen Keynes oraindik ere errebindikatu behar dugu. Ez bere osotasunean[8], noski, Marx bera ere, beste modu batez eta historikoki, errebindikatu behar den moduan[9].

Kontua ez datza autore baten edo bestearen exegesian, alderantziz baizik. Autore horien emaitza onenetatik, lortu duten hoberenaz baliatzea harik eta gauden krisitik atera arte, sozialki onuragarri den programa minimo bat plazaratuz[10]. Eginkizun horretarako, exegesi mota guztiak soberan daude.

AEBetan kanpaiak jo dituzte azken hilabeteotan hazkunde ekonomikoa gora jo duelako, eta oihartzuna, nola ez?, Euskal Herrian berehala entzun da. Ortodoxiak bere lekua behar du, baita gurean ere. Baina, zer nolako hotsak entzun dira?

AEBak nahiko handiak eta zabalak dira, baita maila ideologikoan ere, eta, zorionez, iritzi desberdinak plazaratzen dira, datuetan oinarritzen diren jarrera ezberdinak.

Hona ahots bat. Mike Whitney-k dioenez, finantza sistemak askoz erraldoiagoa da ekonomiak daukan ahalmen produktiboa baino. Hortaz, ondorioz, sistema finantzarioa murriztu behar da[1].

Jakina denez, AEBetako banku zentralak, Federal Reserve-k,  aparteko opariak  eman dizkio Wall Street-eko eliteari. Fed-en arabera,  finantza sektorearekiko zor osoa 16,5 x 10¹² dolarrekoa izan da 2009ko bigarren laurdenean,  azken urtekoaren antzera.

Beste aldetik, langabeziari dagokionez, hona zenbait datu esanguratsu:  Obama presidentearen 787 x 10⁹ dolarreko suspergarri planak porrot egin du langabeziaren kopurua jaisteko. Izan ere, plan hori martxan jarri zenetik, 2,7 x 10⁶ lanpostu galdu dira[2].

Beraz, oso jende gutxik sinesten du susperraldi ekonomikoan, nahiz eta mass media-n atzeraldiaren bukaera aldarrikatu, AEBetako BPGa %3an igo zenean. baina, igoera horretan, zenbat dagokie pizgarri fiskalei? Hazkunde positiboa ilusioa da, gobernuaren gastuak sortutako ilusioa.

Dirk Bezemer-ek gogoratzen digu maileguz emateak ekonomia erreala babestu behar duela, ez besterik. Izan ere, finantza krisia aurreikusi zutenek (ez ortodoxiako inongo Nobel saridunek), kredituari eta zorrari begiratuz, argi zeukaten arazoa:  aktibo merkatuetan erabili zirenean, kredituek aparteko zorra sortu zuten, bera ordaintzeko ekonomia errealak zeukan ahalmenaz baino askoz haratago[3].

Bezemer-ek azpimarratzen duenez; “… AEBetako sektore errealari maileguen tasa (…) ia konstantea izan da 1980 hamarkadatik. Aldiz, beste bankuei AEBetako bankuen mailegatzea 1980an BPGren 2,5 bider izatetik 2007an BPGren 5,8 bider izatera igo da, guztia finantza sektoreari emandako maileguen hazkundea izanik. Hortaz, AEBetako finantza sektorea 2007an hiru bider handiago izan da 1980an baino.”

Mailegatzeak ekonomia errealari eragin behar dio, ez jadanik existitzen diren aktibo, bono, titulu eta abarrei. Aktiboen inflazioak deflazioa dakar[4]. Ondorioz, langabezia handituz doa. Eta, gure ustez, lanpostu berriak dira susperraldiaren indize argi eta garbi bakarra.

AEBetan atzeraldiak bere horretan dirau, eta egindako aurreikuspenak ez dira batere gozoak[5]. Zeru beltz horretan, badago izar argitsu bat: Ipar Dakota.

2000tik, Ipar Dakotako BPGa %56a igo da, pertsona errenta %43a eta soldatak %34a. Aurtengo aurrekontuaren superabita 1,3 x 10⁹ dolarrekoa da, inoiz izan duen handiena[6]. Ellen Brown-ek dioenez, Ipar Dakotaren arrakasta bere bankuari dagokio. Ipar Dakota bere bankuaren jabea da, kreditua kontrolaturik dago eta ez da erabiltzen jadanik existitzen diren aktiboen, bonoen, tituluen eta abarren prezioak puzteko, ekonomia produktiboari eragiteko bazik.

Izatez, Ipar Dakotako Bankua (IDB) ‘bankarien bankua’ da, banku zentral gisa funtzionatuz, Federal Reserve-ren adar modukoa izanik. Banku pribatuekiko lehia alboratzen du, beraiekin bazkidetza konpartituz.

Horrela, gobernuak lanpostuen sortzeari eragin diezaioke, ‘azken bermatzaile’ gisa, eta enpresari moduan arituz, eta ez banku handierarako azken bermatzaile bezala, beraiei dirua oparituz.

Gainera, gobernuaren, enpresen eta langileen arteko akordio iraunkor lortzeko, komenigarria da zerga erreforma sakona martxan jartzea[7].

Hori guzti hori posiblea da, egingarria da aparteko ‘iraultzarik’ gabe. Kontua politikari dagokio. Borondate politikoak du azken hitza.

Mundu osoan, egungo erreforma ‘neoliberala’  sektore pribatuari begira dago, komunismoa edo dena delako hura estatu-burokraziari begira egon zen moduan.

Zenbait herrialdetan (Kanadako Albertan, Indian, AEBetako Ipar Dakotan, …)sektore publikoko bankuek sektore pribatukoekin lan egiten dute batera, ongi gainera[1].

Eta Txinan? Zer-nolako eredu makroekonomikoa dago han? Komunismoa? Sozialismoa? Estatu-kapitalismoa? Kapitalismo ‘gorria’’ Zer?

Txina modan dago. Ekonomia arloan, Txina munduko potentziarik boteretsuena izan daiteke. Zer gertatzen da Txinan? Zertan datza haren egoera? (Hemen makroekonomia eta finantza mundua aipatuko ditugu, ez barneko egoera politika edo/eta soziala, non aldaketak nahitaezkoak izango diren.)

Ezaguna dugu jadanik bankuek kreditu sortzeko daukaten ahalmena. Kontua da banku publikoaren atzean, berme gisa, Altxor Publikoa dagoela. Aldiz, banku pribatuaren atzean, ongi aritzen direnean, akziodunak daude, mozkinak eskuratzeko. Eta gaizki aritzen badira, azken krisian argi, garbi eta garden ikusi den moduan, estatuari eskatzen diote diru laguntza, beren zuloak estaltzearren. Solbentzia Altxor Publikoari dagokio[2] ez banku pribatuei.

Zor pertsonalak eta nazionalak hain handiak dira ezen, matematikoki, ezin direla gehiago zuritu. (Zenbait kasutan, hirugarren munduan kasu, herrialde horiek ezin dira zorren interesak ere ordaindu.) Alde horretatik, esan daiteke bankugintza publikoa matematikoki sendoagoa eta iraunkorragoa dela pribatua baino.

Teorikoki horrela da, baina,  jakina denez, “the proof is in the pudding”, alegia, praktikoki frogatu behar da. Eta horretarako, Txina da eredua. Txinan estatuko bankuak dira nagusi.

Oro har, krisiak  kapital-fluxuetan oinarritutako herrialdeetan outputaren jaitsiera handiak ekarri ditu; askotan kapital-fluxu horiek dibisa-kontuko defizitak finantzatzeko erabili ziren (Letonia da etsenplurik garbiena). Krisiak kapital-fluxuetan erabateko jaitsiera ekarri zuen, zeinak kapital-fluxuak behar zituzten herrialde guztiak kaltetu baitzituen.

Txina berezia da. Esportatzaile handia da, baina ez du jaso beste esportatzaileek jaso duten jaitsiera gogorra. Izan ere, herrialde gehienak esportazioei begira egon dira hazkunderako. Esportazioak nonahi murriztu zirenean, Txinak bere kredituak barneko merkaturantz zuzendu zituen, barruko garapenari eragiteko. Hau da, Txina ez da soilik esportazioetan oinarritu, barneko hazkunde-eskaintzari ere lotu zaio: bankuak aske izan ziren maileguak luzatzeko, gobernu lokalek ere lagundu zuten eta estatu-enpresek dirua maileguz hartu zuten  kreditu handitan[3]. Ondorioz, pizgarri fiskala sortu zen, zeinak langileak lanean jarri baitzizuen eta ekonomian, berriz ere, dirua zirkulatzen.

Beren banku-sistemari laguntzeko, AEB-ek bilioi dolar batzuk gastatzen dituzte, eta Txinak ‘mirakulu-ekonomia’ du martxan, gainontzeko mundutik bereiziz. Izan ere, gainontzeko munduak 1930ko Depresio Handitik izandako atzerapen ekonomikorik okerrena pairatzen du, baina Txinak ur teko %8ko hazkunde-tasa izan du.

Zer dela eta ‘mirakulu’ hori? Erantzuna soila eta garbia da: Txinak ez du utzi bere banku-sistema ekonomia produktiboaren gainetik jartzea. Txinatar bankuek jendearentzat lan egiten dute, ez alderantziz[4]. Ez dago inolako dibortziorik finantza sektorearen eta sektore produktiboaren artean. Kontua gobernuak bankuekiko daukan politikan datza. Gobernuak jendea interes ezkutuen gainetik jarri du. Kreditua industriari eta gobernu lokalei luzatu zaie, ez finantza-sektoreari (beste nonahi gertatu den bezala). Horrela, Txinako People’s Bank delakoak 2009an 1,08 x 10¹² dolarreko kopurua luzatu du kredituetan, 2008an baino %50 gehiago.

Noski, Txinako ekonomia ez da perfektua, langileen egoera, kasu, ez da batere ona[5]. Baina esan daitekeena hauxe da: Txinako pizgarri planak hobeak dira AEBetakoak eta Britainia Handikoak baino. Giltza, errepika dezagun, banku-sektorean datza.

Komunismo, sozialismo edo X-ismoari dagokionez, ona litzateke gogoratzea 1978an, Txina kanpoko inbertsioari ireki zitzaionean, Deng Xiaoping-ek, Txinako alderdi komunistako buruzagiak esan zuena: “Ez du axola zer-nolako kolorea duen katuak, arratoiak ehizatzen dituen bitartean.”

Azken baieztapen hori argi dauka Jim Rogers-ek, Txina hartzekodun nazioa eta AEBak munduko zordunik handiena direla esaten duenean[6]. Rogers-en iritziz, AEBak ‘aberatsentzako sozialismoa’ bilakatu dira. Izan ere, Wall Stret-ek aldatu egin du ohiko kapitalismoa eta, oro har, AEBetako ekonomia. Banku erraldoiek eta korporazio handiek kapitalismoaren arauak berridatzi dituzte, beren onerako.

Finantza-kapitalismoa da nagusi nonahi gaur egun. Txina, aldiz, salbuespen bat da.

Bazirudien dena oso ongi zihoazela Islandian. Baina 2008ko urrian hango finantza-sistema, eta oro har, sistema ekonomikoak porrot egin zuten. Zer dela eta porrot hura? Zeri dagokio?

Beste zenbait lekutan gertatu zen antzera, erroak finantza-sisteman daude. Sistema finantzarioa ez kontrolatzean datza kontu gehiena. Izan ere, hango ikertzaile batek (Snorri Agnarsson-ek) dioenez, islandiarrek kapital birtualez osaturiko airezko gaztelu erraldoiak eraikitzen lagundu zuten. Kapital birtual hura Islandiako aktibo errealaren gainetik zegoen erabat. Gazteluak are gehiago hedatu ziren, horrelako batzuk paraleloki mailegatzeko erabili baitziren inolako baliorik zeukaten gaztelu berriak eraikitzeko. Eta, era berean, azken gaztelu berri horiek, paraleloki, erabil ziren maileguetarako, eraikuntzan mailegu modura usatzeko.

Azken emaitza hondamena izan da, zeren aireko gazteluek ez baitzeukaten inolako barne-baliorik, ez baitzuten inongo baliorik ekoitzi, eta desagertu ziren eraikuntza berrietarako edo mantenurako mailegu gehiago egiteko paradarik ez zenean egon. Geratu zen bakarra galerak ziren, baita eraikuntzarako, arrantzarako eta etorkizuneko zerga-errentetarako aktibo errealeko hipotekak ere.

Baina kontua ez da hor geratzen. Izan ere, maila globalean, edozein gizartek Islandiak izan duen esperientziari segituko lioke berandu baino lehen, agian, denok batera putzu berean murgilduz.

AEBek Islandiak ezagutu duen patua bera jasoko lukete. Haien industria finantzarioa munduan dagoen handiena da, diferentzia handiz. AEBek Islandiak bezala industria berezi hori eraiki dute beste jarduera ekonomikoaren ordez. Gauza bera Erresuma Batuan. Are gehiago, Islandiak iruzur haiek AEBetatik eta Erresuma Batutik ikasi zituen.

Jadanik jakina denez, AEBetako industria finantzarioa hain handia da, ezen bera porrot egiten uztea pentsaezinezkoa da boterean daudenentzat. Izan ere, industria berezi horretan dauden interes boteretsuek aparteko eragina dute gobernuan, inolako erreformarik ahalbideratzeko eta segurtatzeko. Halaber, giltza-erakundeei eta finantza sektoreari dagokien inongo informaziorik ez da izango eskuragarri. Ondorioz, zerga-ordaintzaileak  dira ‘erreskate operazioak’ ordaindu dituztenak, are arrisku handiagokoen erantzukizuna jasotzen dutenak.

Puzturiko akzioek, zor obligazioek eta deribatibek gauzatu dituzte airezko gazteluak, guztiok kreditu-truke huts batzuen bidez lotuta. Kreditu-truke horiek titulu-jabeentzako ordainketa-garantia esan nahi dute. Horiek deus gutxi edo deus ez balio dute, zeren ez baitago ezelako erregulatzaile-molderik aseguratzeko garantia-saltzaileak gai direnik beren obligazioak betetzeko. Islandiako arazoaren magnitudea ikaratzekoa da.

Are ikaragarriagoak dira AEBei dagokien kopurua. Hona hemen AEBei dagozkien eta aipaturiko autoreak eman dituen zenbait datu.

Oraintsu amerikar zerga-ordaintzaileek ordaindu dute edo bermatu dute ia 25 x 10¹² dolar. Gainera, txinatarrei 2 x 10¹² zor dizkiete, eta 10¹² dolar japoniarrei. Zor horiek gobernu federalak dauzkanei (zeintzuk handiagoak baitira) gehitu behar zaizkie. Horren gainean, estatu batzuen zorrak gehitu behar dira, baita hiri, udal eta herrialdeen zorrak ere. Gutxi balitz, gizabanakoen zorrak ere sumatu behar dira, gehienak aktibo neto negatiboko egoeran daudelarik.

Arazoa handiagoa da, hala ere. Deribatiben aparteko galera albora ezinezkoa da krisi ekonomiko batean. Galera aipaturiko zor globalari gehitu behar zaio. Uste da mundu osorako deribatiba horien kopuru totala,  600 eta 1.600 x 10¹² dolarren artekoa dela, alegia, mundua osoan ekoizten den output totala baino 10-30 bider handiagoa. Deribatiba horien heren bat edo erdia AEBei dagokie[1].

(Deribatiba horien gehiena baliorik gabekoa da gaur egun[2].)

AEBak ez dira inoiz gai izango beren kanpo-zorra ordaintzeko,  eta ez dute inoiz ordainduko. AEBetako industria finantzarioak ez ditu inoiz bere obligazioak zurituko. AEBetako finantza munduan dauden botereek ez dute inolako interesik arazo hori konpontzeko, kasu hartzekodunik handiena den Txinarekin irtenbidea topatzeko. Modu batez edo bestez dolarrak porrot egingo du eta horrek munduko sistema monetario osoa kinka larrian jarriko luke. Hori dela eta, zenbait estatuk haien arteko kanpo-transakzioak beste era batera gauzatu behar direla hasi dira pentsatzen azken bolada honetan. (Kasu, Errusiako Yekaterinburg izeneko herrian udan honetan egindako bilera.)

Eta Islandia? Islandiak martxan jarri behar du bere burua. Aipaturiko autoreak dioenez, Islandiak aldatu behar du, ahalik eta lasterren, herrialdearen zalantzazko paper aktiboko akzio gehienak (kasu, pentsio-fondoak) urrea bezalakoa diren aktibo errealetan: nahiz eta munduko finantza sistemak eta kanpo-trukeko sistemak porrot egin, urrea oraindik balioduna izanen da. (Urrea ere aipatzen du Bob Moriarty-k etengabe[3].)

Baina urreak ez dauka paperezko diruak baino balio gehiagorik. Gaurko munduan puntu hori ilusioa besterik ez da. Kontua dirua eta kreditua zer diren ulertzean datza[4].

Islandiar autoreak aipatzen dituen zenbait punturen artean, hona hemen garrantzitsuena: Islandiak beste herrialdeekin negozioak eta trukeak gauzatzeko, ez du erabili behar AEBetako dolarra. Hauxe da, izan ere, mundu mailan hedatzen ari den mezu berri eta sakona. Eta Espainia una grande, libre eta superdemocrática-n? eta Frantzian, haren ‘grandeur’-ean? Eta hemen, Euskal Herrian?

 

 

 

 

Gauza berri asko ikusten ari gara eta, segur aski, gauza gehiago eta interesgarriagoak ikusiko ditugu epe motz edo ertainean.

Hona hemen ekonomia berrirantz ematen ari diren lehen urratsen bi mugarri oso berezi. (1) Lehenean, hegemonia amerikarraren azken errituak ospatu ziren[1]. (2) Bigarrenean, Yekateringburg-eko bilera gauzatu zen[2].

Tartean Errusiaren eta Baltikoko Errepubliken porroten azalpena ezagutu dugu[3]   eta Islandiako egoera txartu da[4].

Yekareringburg herrian SOC-ko (Shangai Kooperazio Elkarteko) partaideak bildu ziren, Iran, India, Pakistan eta Mongolia ikuskatzaile gisa zeudelarik.

Helburu nagusia elkarrekiko laguntza lortzea izan da, AEBek, NATOk eta dolarrak (merkataritzako ibilgailu moduan) inolako rolik ukan gabe. Alegia, ‘finantza-sistema multipolar’ bat martxan jartzea izan dute helburu.

Izan ere, funtsezko arazoa dolarrari alternatiba bat topatzea da, AEBen ordainketa-balantzaren defizita ad infinitum ez hazteko. Eraiki behar den alternatiban inongo herrialdek ezin izango du beste edozein herrialde menpean hartu.

Hasiera batean SCO-ko herrialdeek eta BRIC-koek (Brasil, Errusia, India eta Txinak) zeinek bere moneta erabili nahi dute elkarren arteko trukeetarako, orain arte AEBek beretzat hartu duten kredituaz orain herrialde horiek profitatzeko. Horrela, kasu, Txinak aldebiko akordioak gauzatu ditu Argentinarekin eta Brasilekin salerosketak egitearren[5], baita Malasiarekin ere.

Aro berri bat sortzen ari da. Beharbada Lehen eta Bigarren Mundu Gerlen artean ezagutu zen truke tasa duala jarriko da martxan: ondasun merkataritzako truke tasa bat eta beste bat kapital mugimenduetarako eta inbertsioetarako.

Yekareringburg-en bildu ziren herrialdeek ez dute nahi dolar (‘paper’) gehiago jaso. Ondorioz, baldin eta Txinak, Errusiak eta lerrotu gabeko haien aliatuek beren bidea egiten badute, AEBak ez dira gehiagorik biziko beste herrialde horien aurrezkietatik (beraien dolar birziklatuak direla medio). Halaber, AEBek ez dute izango dirurik mugarik gabeko gastu militarretarako.

Herrialde horiek guztiek badakite, ongi jakin, gaur egungo finantza sistema polobakarrak nola funtzionatzen duen, zer-nolako abantailak dakarzkien  AEBei eta bazka librea zer den. Arlo teorikoa argi daukate. Oraingo arazoa praktikoa da. Izan ere, Errusiako presidenteak, Medveded jaunak, San Petersburgon (2009ko ekainaren 5ean) gauzaturiko nazioarteko forum ekonomikoan, Txinari, Errusiari eta Indiari munduko ordena multipolarra praktikan eraikitzeko dei egin zien[6].

Bestalde, Europak ez badu errotik aldatzen, AEBetako Washingtongo Akordioaren menpe mugitzen segituko du, hots, euroa dolarraren satelitea besterik ez da izango. Europar Batasuna ezin da idealizatu. Europar banku zentralak, ‘independentea’ denak, ekonomia finantzializatu du, banku hori erabat neoliberala delako. Plangintza ekonomikoa banku handien eta finantza-erakundeen esku dago. Ondorioa ezin argiagoa da: austeritatea langileentzat, murrizketa industriala eta langabezia, eta hartzekodunen eta zordunen artean ekonomia osoa polarizatzea.

Europako bankuak ez daude aurrezkien menpe, kreditu-sormen ‘askeen’ menpe baizik. Prozesuan burbuilak sortzen dituzte, zeintzuek aurrezkiak deuseztatzen baitituzte. Modu horretan, aurrezkiak gizarteko aberatsen %10ean kontzentratu dira, eta gainontzeko %90ek beraiek mailegatu egiten dituzte. Izan ere, finantza-sektorea ez da ekonomia ‘errealaren’ parte bat, kanpokoa da, erabat estraktiboa, harraparia, industria finantzializaturik geratu denetik. Gobernua bera finantzializaturik dago, finantza-sektorea babesteko. Irtenbide moduan, mailegatzea bera birzuzendu behar da, finantza berriz ere kapital eraketa zuzentzeko eta arlo produktiborako mailegatzeko.

Europar Batasunak, oro har, oraindik ez du lortu aipaturiko herrialde horiek guztiok duten maila teorikoa. Izan ere, ekonomia mailan eta finantza arazoetan Europa oso atzeratuta dago, atzeratuegi: Banku zentralaren rolak, Altxor Publikoarenak, diruaren estatu teoriak, zergapetzeak eta zerga politika europarrak, horiek guztiok ihes egiten diote Europari. Azken finean, euroaren rola zein den ez dago batere garbi Europan, baina beste zenbait herrialdetan, finantza arloa aldatzen ari da.

(Bestalde, politika mailan, ‘terrorismoaren’ izenean, izugarrizkoa da eskubide demokratikoetan jasotzen ari garen atzerakada. Lekuko ‘pribilegiatuak gu geu, euskaldunok.)