Lehena Orain. Historia bloga

Gertaera ezaguna da 1915-17an turkiar estatuak ehundaka mila armeniar hil zituela. Gaur egun Turkia Europar Batasunean (EBn) sartzeko aukeraren haritik mendebaldean askok eskatu diote genozidioaren aitortza ofiziala. Auzi hau, memoria historikoak gaur egun duen eraginaren adibide argi eta mingarria da.

Egun hauetan turkiar unibertsitari batzuk ezagutzeko aukera izan dut: Kerem, Mehmet eta Nazan. Beraiekin egon aurretik sekula ez zitzaidan bururatuko noizbait armeniar auziaren turkiar bertsio bat entzuteko parada izango nuenik. Bestalde, aukera suertatuta ere, ba al dute turkiarrek genozidioaren aitorpen burumakurretik haratago beste ezer esateko? Alternatiba negazionismoa da, hots, armeniar hilketak jazo zirela ukatzea, neonaziek juduen holokaustoa ukatzen duten bezala. Izatez Turkiako gobernuak ez du ofizialki onartzen genozidio bat izan zenik. Hildakoak izan zirela bai onartzen du, baina kopuruak gutxitzen ditu, eta bertsio ofizialaren arabera turkiar-armeniar gerra baten baitan gertatu zen dena, I. mundu gerraren testuinguruan. Nolanahi ere nekez espero zitekeen unibertsitateko kide batzuk halako sasi-istorioetan eroriko zirenik. Izatez ez nuen pentsatzen ezagutu nituen turkiarrek gaia aipatzeko gogorik izango zutenik. Baina oker nengoen. Gaiari aurrez aurre oratu zioten, eta ezusteko bideetatik.

Genozidioaren arazo eta erabilerak

Mehmet zuzenbidean doktoratzen ari da. Bere aburuz nazioarteko zuzenbidea aplikatuz 1915-17ko hilketak ezin dira epaitu “genozidio” salaketapean. Izan ere, “genozidio” delitua askoz geroago definitu zen nazioarteko zuzenbidean, eta ikuspegi juridikotik legeei ezin zaie atzeranzko aplikaziorik eman.

Esandakotik eman dezake Mehmet abokatu sofista horietako bat izateko prestatzen ari dela, legeen zirrikituak baliatzen dituena krimen izugarriak ukatzeko eta errugabetzeko. Baina ez. Ikuspegi legaletik eta nazioarteko zuzenbidearen argitan zehatza izan nahi du, zeren gauza bat baita gertatu zena, eta beste bat ea gertatu zen hori juridikoki genozidio gisa epaitu ote daitekeen gaur egun. Gertatu zenari buruz Mehmetek ez dauka zalantzarik. Bere hitzetan (eta Kerem zein Nazan bat datoz) “dei dadin genozidio, sarraski, garbiketa etniko edo 1915-17ko gertaerak ez da dudarik armeniarren hilketa masibo, programatu eta sistematiko bat burutu zela turkiar goi-agintaritzak erabakita.” Zentzu horretan genozidio gertatu zela argi dute, eta ukatu egiten dute guztiz Turkiako gobernuaren bertsio ofiziala. Hala ere turkiar unibertsitari hauek ez dira oso eroso sentitzen genozidio hitzarekin. Aipatu aipatzen dute, baina aukeran izena saihestuz mamian zentratzeko. Zeren, berehala ikusiko denez, genozidio hitzak oztopatu egiten du armeniar auziaz hitz egiteko aukera Turkian. Gainera, beren larruan jarrita, ez du erraza izan behar norbere kontzientziaren aurrean hitz gordin horrekin aitortzea “nire nazioak genozidio bat burutu zuen”. Nolanahi ere, genozidio hitzarekin duten arazo nagusia Turkian eragiten duen eztabaida antzutzailea da.

Azaldu didatenez, gaur egun Turkian, gobernuak eta iritzi publikoak, printzipioz ez dute ezer entzun nahi armeniar auziaz. Baten bati gaia ateratzea otutzen bazaio eta beste turkiarren bati aipatzen badio, honek galdera bakarra egingo dio: “zuk genozidio bat izan zela uste duzu, bai ala ez?” Besteak “ez” erantzuten badu, kito, denak lasai eta gaia amaitu da. Ez dago hizketan segitu beharrik. “Bai” erantzuten badu, hori esan duena turkiar txar bat da, aberriari traidorea eta kasu horretan ere elkarrizketa amaitu da. Hola bada, gaur egungo Turkian, genozidioaren gaiak, bai/ez dikotomiarekin, ez du irteerarik eskaintzen.

Genozidioaren gaia, gainera, atzerritar presio bidegabe gisa sentitzen da Turkian. Izan ere, Frantziako edo Estatu Batuetako parlamentuetan onartu diren ebazpenek, armeniar hilketak salatuz eta Turkia kritikatuz, agresio gisa pertzibitzen dira Turkian. Nazanek dioenez: “Nor dira frantsesak edo estatubatuarrak turkiarroi moral lezioak emateko? Zer egin dute beraiek Vietnamen, Aljerian edo Iraken? Noiz eskatu dute beraiek barkamena?” Mehmetek eta Keremek erantzuten diote: “ados, baina hori aski arrazoi al da guk ezer ez egiteko?”

Testuinguru horretan EBn sartzeko baldintza gisa armeniar genozidioa aitortu beharra eskatzea (EBn sartzeko gainerako europar herrialdeei antzeko eskaririk egin ez zaienean) umiliazio bezala bizi du Turkiako iritzi publikoak, eta jarrerak herstea eragiten du. Izatez, ezagutu ditudan turkiar unibertsitariek esan didatenez, Frantzian armeniar auzia interesatuki erabiltzen ari dira Turkiaren EBrako sarrera galerazteko. Izan ere, ez da sekretua frantses gehienak Turkia EBn sartzearen aurka daudela. Beraz armeniarren genozidioa ez dute aipatzen hainbeste armeniarrak egiazki inporta zaizkielako, baizik badakitelako Turkia ez dela makurtuko hori onartzera, eta beraz EBtik kanpo uzteko aitzakia perfektua dela. Auzi honetan, jakina, alde bakoitzak bere jokoa egiten du: ohorearen aitzakian Turkiak ez du gertatutakoa onartzen, frantsesek interesatuki baliatzen dute, eta armeniar taldeei ere ondo etorri zaie EB-Turkia arteko ezinkonpondua noizbait ebazpen hauek bultzatzeko.

Zentzu horretan Kerem-ek argi dauka: “Frantziak edo AEBk egiten duenak ez du laguntzen debatea Turkian, eta herrialdeak denbora gehiago behar du gauzak onartzen hasteko. Baina, jakina, armeniarrek arrazoiz esango dute: 'zenbat denbora gehiago? 90 urte daramatzagu zain, ihes egitea lortu zuten azken armeniarrak hiltzen ari dira. Ez al dute aitortza bat ikusteko eskubiderik?' Eta arrazoi osoa dute.”

Armeniarrei zer eskaini

Armeniar aldetik ere ikusten dute arazoren bat turkiar unibertsitariek. Izan ere, armeniar diasporan, orotariko taldeak badira ere, nahiko jarrera hedatua omen da hiru gauza eskatzea: 1) genozidioaren aitortza, 2) konpentsazioak, 3) lurraldearen itzulera bertan armeniar estatu zabalago bat sortzeko. Turkiar ikuspegitik, ordea, ez da errealista pentsatzea beren gobernuak “genozidio” hitza onartuko duenik inoiz, zail ikusten da konpentsazio zuzenak ematea, eta ezinezkoa lurraldea ematea bertan armeniar estatu zabalago bat eraikitzeko. Horregatik Mehmetek, zintzoki adierazten du zer egingo lukeen berak Turkiako agintean balego:

“Gutun bana idatziko nieke bizirik atera ziren armeniarrei eta beren ondorengoei. Bertan Turkiako herriaren izenean aitortuko nieke sarraski eta kanporaketa bidegabeak izan zirela beraien eta beren senideen aurka, eta ohartzen naizela beren minaz eta benetan sentitzen dudala. Halaber Turkiako herritar izateko aukera eskainiko nieke, eta beren arbasoen herrira itzultzeko aukera, bisitan zein bertan bizitzeko hala nahi badute. Seguruenik ez dira asko izango itzuli nahiko dutenak bizitzera, baina eskubidea behintzat izan behar dute. Orobat herri horietan hildakoengatik oroigarriak jartzen eta suntsitutako eliza armeniarrak eta bestelako monumentuak berreraikitzen ere lagunduko nuke. Izan ere, agian ez da posible konpentsazio ekonomiko zuzenak ematea, baina adibidez Turkiako armeniar ondare historikoa babesteko dirulaguntzak eman litezke. Azkenik Estatuaren artxiboak irekiko nituzke bai turkiarrentzat, bai armeniarrentzat eta bai nazioarteko ikertzaileentzat ere, gertatua inolako zentsura eta muga gabe azter dezaten, bakoitzak bere ikuspegitik.”

Kerem-ek eta Nazan-ek bat egiten dute Mehmetekin. Beren aburuz, ordea, arazo nagusia Turkiako gobernua da, orain arte ez duena ezertxo ere egin, ezta pauso txikiena eman ere. Eta nazioarteko presioak ez du errazten irekidura. Ataka horretan, Kerem-en ustez, gobernuaren zain egon gabe norbanako mailan hasi behar da hurbilketa. Izatez berak aukera izan du diasporako zenbait armeniarrekin biltzeko eta auzi hauetaz hitz egiteko. Haiek esanda daki 1915-17 artean salbatu ziren armeniarretarik asko auzokide turkiarrek lagunduta salbatu zirela. Horregatik, nahiz agian zail izan “armeniar nazioa” eta “turkiar nazioa” adiskidetzea, posible da Kerem, Nazan edo Mehmet bezalako pertsonek zubiak eraikitzea Armenian zein munduan zehar bizi diren hainbat Krikor, Vartouhi edo Anahit-ekin.