EMAKUME GERRILLARIEN MEZUA

Pruden Gartzia, 2018ko apirila

Türkeri, Zekine, Uda batez Kurdistanen, Elkar, 2018, 139 or.

I

Gaur iruzkindu nahi dudan liburuan ugariak dira esaldi gogoangarriak, marra gorriz azpimarratzen duzun horietakoak, gogoan nolabait gorderik gelditzen bazaizkizu ere berriz ere erraz aurki nahi zenituzkeenak zure espirituan nolabaiteko oinatza utzi duen liburu horretan. Eta gaur laburki, ohi baino laburrago, iruzkindu nahi nukeen liburuan esaldiak ezezik, baita ere ugariak dira gertaera zirraragarriak, nahiz eta atsegina baino tristura eragiten duten nire gogo jadanik zigortuan. Egia ote da liburu honetan kontatzen dena? Posible ote da horrelakorik gertatzea, neuk irakurtzea eta, beste barik, afaltzera joatea, telebistan zerbait ikusi eta lotara joatea?

Baina hala eta guztiz ere, ez dut horietako bat aukeratu iruzkin honi hasiera emateko, beste hausnarketa askoz ere intelektualago bat baizik. Izan ere, errazago egiten zait gure buruari eragiten dioten kontuez hitz egitea, bihotza hunkitzen dituztenez baino. Beraz, hau da nire hausnarketa abiatzeko baliatu nahi nukeen aipamena:

“Amarru “orientalistetan” ez erortzen ahalegintzen naiz: ez dut Ekialdea Mendebaldeko ikuspuntuaren bitartez epaituko. Horrek kanpotik eta gainetik begiratzea dakar, baina ez dut beti saihestea lortzen. Turkiar Errepublikak Europari miresmenez begiratzen irakatsi zigun, eta Ekialdeari, gure benetako jatorriari, konplexuz beterik. Mugek ez gaituzte kurduok huts-hutsean fisikoki banatzen; banaketa sakonagoak ere badira” (23. or.) [enfasia neurea da]

Liburu honen egilea, Zekine Türkeri, kazetari kurdu bat da. Nik Bilbon ezagutu nuen, duela urte asko, hona etorri zenean, beka batekin, euskaldunen kontuak ikertzera. Izan ere, kurdu askoren artean interes handia dago euskaldunekiko, nolabait esanda intuizio hutsez konturatzen dira gauza asko partekatzen ditugula. Urte bat edo bi egin zituen gure artean, baina lagun asko utzi zituen hemen eta inoiz ez du kontaktua galdu. Areago, Turkiari eta Ekialdi Hurbilari buruz idatzi dituen artikuluak eta kronikak behin baino gehiago argitaratu dira euskal egunkarietan, bereziki Berrian; Turkian ere idatzi du gutaz, besteak beste liburu bat du argitaratua (Bask meselesi, Ankara, 2007). Azken urteotan telebista batean ari izan da lanean, Istanbulen, harik eta Turkiako gobernuak itxi zuen arte, langile guztiak kaleratuz; bai, horrelako gauzak nahikoa antzekoak izan dira Turkian eta Espainian. Izan ere, egia ote da Turkiak eta Espainiak antzekotasun handiak dituztela, lehenago euskaldunek eta gaur egun katalanek sarritan esaten duten bezala? Egia da kurduak eta euskaldunak herri bikiak garela?

Zekine Türkeri (argazkia: La ciudad de las diosas ataria)

 

II

Nire ustez, erantzuna da ezetz. Alegia, egia osoa da antzekotasun handiak, historikoak eta politikoak, daudela Turkia eta Espainiaren artean, baina funtsean bi errealitate desberdin dira, oso desberdinak. Bata mundu islamikoaren barruan dago, haren parterik mendebaldetartuena bada ere, eta bestea Europan dago, haren zatirik orientalena bada ere, baina biak errealitate desberdinak dira. Eta euskaldunoi eta kurduei buruz, berdin antzera: biok gara gutxiengo nazional zanpatuak, armak eskuan estatu ustez demokratiko baten aurka borroka egindakoak, baina hortik aurrera oso errealitate desberdinak dira.

Egia da, ziur aski, XVI. mendean, adibidez, Espainiako monarkia eta otomanoen inperioa oso-oso antzekoak zirela: biak ziren inperio militar zabal-zabalak, errege/sultan guztiz boteretsu batek gobernatuak barruko oposizio zinez txikiarekin. Alegia, Lepantoko gudua gertatzen denean (1571) bi inperioak nahikoa antzekoak dira. Eta hurrengo mendeetan, bien gainbehera datorrenean, antzekoak izaten jarraitzen dute. Desberdintasunak, ziur aski, XIX. mendetik aurrera hasten dira: Espainiak nazio-estatu europar baten gisa antolatzeari ekiten dio, beti zailtasun handien artean; Turkiak ere berdin, baina mende bat geroago eta zailtasun handiagoekin. Kasu bietan potentzia europarrek (Ingalaterra, Frantzia, Alemania…) edo, geroago, Estatu Batuek, egundoko itzala dute beraien gainean, ia-ia haien protektaratu modukoak bilakatzen dira, baina Espainiaren garapen ekonomiko orokorrak eta Turkiakoak ez dute zerikusirik: Espainiarena, dudarik gabe, askoz ere solidoagoa da. Dena den, nire uste apalean faktorerik garrantzitsuena da Espainia Europar Batasunean integratzea orain dela 30 bat urte (1986an): hortxe dago zinezko aldea, hortik aurrera Espainiak laguntasun handi-handiak jaso baitzituen bere ekonomia modernizatzeko eta, horrekin batera, gizartea ere oso modernizatu zen. Espekulatu besterik ezin da egin zer gertatuko ote zen duela 30 urte Turkia Espainiarekin batera Europar Batasunean sartu izan balitz, baina zentzuzkoa da pentsatzea ez zuela alde handirik izango gaur egungo Espainia edo Greziarekin, ez ekonomian, ez gizartean; behintzat Turkiaren alde mediterranearrean (hori da alderik aberatseana eta garatuena).

Beraz, gaur egun abertzale euskaldun eta katalanek sarri errepikatzen dutenean Espainia Turkia bezalakoa da, zer da pentsatu behar duguna? Arrazoi dutela?

Berriz diot: ez. Egia da Espainiak eta Turkiak antzekotasun historiko oso markatuak dituztela, baina azken hogeita hamar urtetan bereziki, asko bereiztu dira: Espainia, argi eta garbi, mendebaldeko Europan integratuz joan da, bide horretan beti ere gabezia handiak baditu ere (euskaldunok edo katalanok ederki ezagutzen ditugunak), eta Turkia, tamalez, Europatik urrunduz joan da, gero eta gehiago nazio oriental bat bihurtuz. Eta hau, adibidez, ederki ikusten da beren gutxiengo nazionalen tratamenduan: argi dago Espainiak oraindik ez dituela erdietsi Danimarkaren, Erresuma Batuaren edo Kanadaren estandarrak, baina zerikusirik ez kurduek Turkian pairatzen dutenarekin. Badira antzekotasun deigarri batzuk, jakina, baina desberdintasunak ere begibistakoak dira.

Ildo horretan, argigarria izan daiteke Karl Marxen aipu ezagun xamar bat hemen osorik kopiatzea:

“Asi, pues, la monarquía absoluta española, a pesar de su superficial semejanza con las monarquías absolutas de Europa en general, debe ser más bien catalogada junto con las formas asiáticas de Gobierno. Como Turquía, España siguió siendo un conglomerado de repúblicas mal regidas con un soberano nominal al frente. El despotismo presentaba caracteres diversos en las distintas regiones a causa de la arbitraria interpretación de la ley general por virreyes y gobernantes; pero a pesar de ser despótico, el gobierno no impidió que subsistieran en las regiones los varios derechos y costumbres, monedas, estandartes o colores militares, ni siquiera sus respectivos sistemas fiscales. El despotismo oriental no ataca el autogobierno municipal sino cuando éste se opone directamente a sus intereses, permite muy gustosamente a estas instituciones continuar su vida mientras dispensen a sus delicados hombros de la fatiga de cualquier carga y le ahorren la molestia de la administración regular” (K. Marx, España revolucionaria, 1854-1855, in España y revolución, edición de Alberto Santamaría, Desvelo, 2017, 118-119. or.) [enfasia neurea]

Alegia, ziur aski asko ziren Europan, XIX. mendean, uste zutenak Espainiak antz handiagoa zeukala Turkiarekin Frantziarekin edo Ingalaterrarekin baino, baina XX. mendean eta, bereziki, Espainia Europar Batasunean integratzen denetik, diferentziak handitu egin dira. Eta antzekotasunak beti hor badaude ere (Espainiak demokraziaren ideia europarra onartzeko duen ezinean argi ikusen direnak), orokorrean hartuta garbi dago Turkiarekiko aldea handitu besterik ez dela egin. Momentuz behintzat.

Edward Said (argazkia: Akg images/Bruni Meya/East News)

 

III

Baina zertara dator Europari eta Orienteari buruzko kalaka hau guztia? Bada, oso garrantzitsua delako aipagai dugun liburua ondo ulertzeko. Kazetari kurdu batek egina baita, eta kurduak direlako, ziur aski Europaren identitateari buruzko arazoa ulertzeko ongien situatuta dauden intelektualak.

Alegia, Kurdistan, geografikoki eta kulturalki, argi eta garbi Ekialde Hurbilean dago (Orientean, Edward Said beti miretsiak trokelatu zuen terminologiari jarraiki), Tigris eta Eufrates ibaien iturburuak inguratzen duten mendietan eta, Turkiari dagokionez, haren eskualderik ekialdekoena eta pobreena da. Baina gaur egungo kurduak, bereziki Turkia aldekoak, Ekialde Hurbileko herririk modernoena eta mendebaldetarrena dira, turkiarrak, arabiarrak edo pertsiarrak baino askoz ere mendebaldezaleagoak. Kurduak dira, alde handiz, demokrazia europarra, gizartearen pluralismoa eta laikotasuna, edo, azkenik baina ez azken, emakume eta gizonen arteko berdintasuna, onartu ezezik aktiboki sustatzen duten bakarrak Ekialde Hurbilean.

Egoera hori paradoxikoa da eta zuzen-zuzenean zor zaio azken hamarkadatan PKK mugimenduaren eskutik sortu den abertzaletasun ezkertiarrari. Izan ere, historikoki kurduak, euskaldunak bezala, oso kontserbadoreak izan dira politikoki, sozialki eta erlijioski, baina Euskal Herrian abertzaletasun ezkertiar bat sortu zen bezala, beraien artean ere oso antzeko mugimendu bat sortu zen ia aldi berean (apur bat geroago) eta horrek gizarte osoa irauli zuen, Euskal Herrian baino askoz ere sakonago. Zeren eta Turkia edo Siriako kurduen artean PKKrekin nolabait identifikatzen den mugimendu politikoak duen itzala, Euskal Herrian EAJk eta Ezker Abertzaleak, biak batera bilduta, izango luketenarekin aldera daiteke, eta ziur aski artean ere handiagoa litzatekeela esatea ez da exajerazioa. Eta hori gertatzen da, hain juxtu ere, integrismo eta extremismo erlijioso muturrekoenak arabiarren artean (bereziki) eta pertsiarren artean (lehenagotik eta beste molde batez) izugarri zabaldu diren aldi berean. Kurduak, une honetan, salbuespen bat dira Ekialde Hurbilean.

Eta kurduak salbuespen bat direlako, aldi berean Turkiako demokrazia, Irango iraultza islamikoa, Siriako edo Irakeko garai bateko panarabismoa edo gaur egungo jihadismorik fanatikoena pairatzen dutelako, inork baino hobeto ezagutzen dute zer den zinezko demokrazia, herriaren gobernua, gizartearen pluralismoan eta autonomian zurkaiztua. Eta aldi berean Estatu Batuen edo Errusiaren interbentzionismoa eta bere ondorioak beren haragi eta larruan pairatzen dutenez gero, inork baino perspektiba hobeagoa dute munduko arazo globalak ulertzeko eta balioesteko.

Egia esanda, gaur egun esan daiteke kurdu izatea, intelektualki, zinezko pribilegioa dela. Baina aho txikiarekin esan dezagun, kurdu izatea, gaur egun, herri zapaldu eta sarraskitu bateko kidea izatea delako egiazki, demokrazioaren defentsan bakar-bakarrik gelditu den herri bulartsu baten kide izatea. Eta hori da, hain zuzen ere, liburu honetan gardentasunez ikusten ahal dena.

Lalesh, yezidien gune erlijioso nagusia (Roxane photo)

IV

Zeren bada ordua itzulinguruka ibiltzeari utzi eta liburuaz hitz egiteko. Azaleko argazkitik hasiko gara: emakume gerrillari bat, bere fusilarekin, Kurdistango mendietan. Irudi indartsua da, eta bat dator arestian iradoki dugun ideietako batekin: kurduen modernotasuna, mendebaldeko balioekiko konpromisoa, inon baino indartsuago islatzen da emakumeek beren gizartean azken urteotan lortu duten protagonismo izugarriarekin: PKKren ideologia politikoari jarraiki, maila politiko guztietan ardurako postu guztiak bikoiztuta daude, gizon bat eta emakume bat. Guztiak. Eta hori inon baino erradikalago ikusten da beren armada iraultzailean: unitate batzuk emakumez osatuta daude eta frontean borroka egiten dute gizonezkoek bezala, desberdintasunik gabe.

Zekine Türkerik aspaldi zeukan emakume gerrillari horiek elkarrizketatzeko gogoa. Kazetaria da, horixe du lanbide. Azkenean, 2014ko udan abiatu zen Kurdistan irakiarrera eta hilabete bat eman zuen bertan, goitik behera zeharkatuz; azken etapak, gainera, Kurdistan siriarrean eman zituen. Eta orduan ustekabea: hilabete horretan, hain juxtu ere, gertatu zen jihadismo berriaren eztanda, ISISek eskualde zabal-zabalak bereganatu zituen bat-batean (besteak beste Bilbo eta bere aldiriak baino handiago den Mosul hiria) eta, besteak beste, kurdu yezidien kontrako genozidio kupidagabe bati ekin zion.

Yezidiak. Kurduak dira nazioz, alegia, hizkuntzaz, baina ez dira musulmanak, erlijio zahar eta (guretzat eta musulmanentzat ere) bitxi baten fededunak. Jihadistentzat sekta demoniako bat besterik ez dira, hots, deabruaren adoratzaileak, eta heriotza besterik ez dute merezi, hilketa masiboen bidezko heriotza. Genozidioa. Zekine beren eskualdean barneratu eta haietako asko elkarrizketatzeko aukera izan zuen. Lekukotza lazgarriak, guztiz lazgarriak.

Baina jihadistentzat benetan zabala da heriotza merezi dutenen zerrenda. Adibidez, kurdu guztiak, kurdu izate hutsagatik, erlijioz gehienak musulman sunita izan arren. Baina abertzaleak dira, mendebaldezaleak, hots, kalifato berriaren etsai zuzenak. Heriotza merezi dute guztiek. Eta baita arabiar shiitek ere. Eta abar benetan luzea.

Baina zer da Ekialde Hurbilean gertatzen ari dena? Zeintzuk dira gerra luze eta kupidagabe horren gakoak? Badu logikarik, ala guztia hotsa eta ardaila besterik ez da, ergel batek kontaturiko ipuina?

Zekinek Zientzia Politikoa ikasi zuen Ankarako unibertsitatean eta formazio akademiko benetan sakon baten jabea da. Baina liburu honetan ez digu disertazio akademikorik eskaintzen, aitzitik, jendearen bizitza kontatzen digu, beren hautuak, beren iritziak, beren egunerokotasuna. Eta gu gara hariak bildu behar ditugunak, gertatzen ari denari logika bat aurkitu behar diogunak. Baldin eta halakorik balego.

Bederatzi kapitulu dira, denak laburrak. Protagonistak, ia beti, kurduak dira. Eta, ondorioz, ia beti bizitza gertakari lazgarriz beterik duen jendea: errefuxiatuak, militante politikoak, gerrillariak… baina, ororen buru, jende arrunta, eguneroko bizitza aurrera ateratzeko lan egiten duen jendea. Testuinguru benetan latz batean.

Lehen kapituluetan Makhmur izeneko errufuxiatu kanpaleku baten bizitza kontatzen digu: kurdu turkiarrak, orain dela hogeita hamar bat urte Turkiatik ihes egindakoak Turkiako armadaren erasoen beldurrez, Iraken babestu zirenak. Kurdistan barruan beti, baina gerraren eta errepresioaren mehatxupean beti. Muga zeharkatzearekin batera ia guztiek ahaztu egin zuten ordura arte ikasitako turkiera apurra. Hunkigarriak dira umeentzat eskolak (kurdueraz!) antolatzeko egin behar izan dituzten ahaleginen deskribapena. Hunkigarriak beren bizitzaren istorioak, beren egunerokotasuna.

Ondoren, Zekine Qandilgo mendietara mugitzen da, hots, gerrilla kurduaren menpe dagoen gune nagusira, eta oraingoan gerrillarien egunerokotasuna da mintzagai, beren bizitza mendietan. Hain juxtu ere, une horretan PKKren zuzendaritzak erabakitzen du bere indarrak yezidiak babesteko erabiltzea, ISISen erasoari buru eginez. Horri esker ehunka milaka lagun salbatu dira. Zekine yezidien lurraldera abiatzen da eta Lalesh-era ailegatzen da (yezidien gune erlijioso nagusia, gure Arantzazu moduko bat, mendien artean baita). Handik, Rojava-ra, hots, Kurdistan siriarrera. Eta hor berriz ere errefuxiatuen bizitza, beren borrokak, beren proiektu politikoak.

Azken kapituluan, gure kazetaria emakume gerrillarien unitate batean integratzen da egun batzuetarako, eta neska gazte borrokalariak elkarrizketatzen ditu. Beren ametsak. Beren arrazoiak. Istorio txikiak beti, teoria politiko handiekiko aipamenik gabeak. Beren borroka bizitzaren aldeko borroka da, askatasunaren aldekoa. Eta, bereziki, emakume gisa duintasunik izatearen aldekoa.

Emakumeen duintasuna. Dudarik gabe liburua alderik alde zeharkatzen duen gai nagusietako bat da. Testuinguru historiko eta sozial guztiz patriarkal baten (patriarkatua, han, Europan baino askoz ere gogorragoa da) emakume batzuk, kurduak, armak eskuan borrokatzen dira jihadisten kontra. Gertakari itzela da. Zaila da balorazio bat egitea motz gelditu gabe edo, kontrara, laudorio puztuean jausteko arriskuari amore eman gabe. Bego horrela.

Makhmurko eskola (argazkia: Alberto Hugo Rojas)

 

V

Zer esan amaitzeko?

Zaila, biziki zaila da guretzat Ekialde Hurbilean gertatzen ari dena ulertzea. Agian, utzi beharko genioke pentsatzeari europarrok orientalak epaitu ditzakegula. Edward Said palestinarrak aspaldi-aspaldi esplikatu zigun zer den orientalismoa eta, orain, Zekine Türkeriren liburu honek berriz ere horren froga praktiko argi bat eskaintzen digu. Irakur dezagun adorez eta apaltasunez.

Eta pentsa dezagun apur bat hango mendi eta ibarretan borrokatzen diren milaka gizon eta emakumeengan. Guk baino askoz ere gehiago dakite demokraziaz, askatasunaz, laikotasunaz, gizon eta emakumeen arteko berdintasunaz. Esperientzia zuzena dute, beren haragi eta larruan pairatzen dutena.

Beraiek dira guri asko erakusteko daukatenak.

HUMBOLDT, EUSKAL NAZIOA ETA IRAULTZA

Pruden Gartzia, 2018ko urtarrila

Zabaleta Gorrotxategi, Iñaki, Wilhelm von Humboldt eta Euskal Herria, Leioa: Euskal Herriko Unibertsitatea, 2017, 345 or.

Beste askotan bezala, kostatzen ari zait iruzkin hau idaztea. Liburua irakurri ahala burua ideiaz beterik neukan, baina aste pare bat igaro dira amaitu nuenetik, ez dut izan astirik (edo gogorik) ordenagailuaren aurrean jartzeko, eta orain kosta egiten zait nire lehengo ideia distiratsu haiekin gogoratzea. Baina sar gaitezen errekan, eta ur lasterrak eramango gaitu.

Ez da egoki, ezta zuzen ere, orain eta hemen Wilhem von Humboldt (1767-1835) nor zen eta zer egin zuen esplikatzen hastea. Pintzelkada pare batez konforma gaitezen. Adibidez, Entziklopedia Britanikoaren arabera: German language scholar, philosopher, diplomat, and educational reformer whose contribution to the development of language science became highly valued in the 20th century” (2008ko edizioa). Uste dut aski dela ideia orokor bat egiteko. Nik neuk gaineratuko nuke, apika, bere alderdi akademikoa azpimarratzen dela eta alderdi politikoa, aldiz, apur bat bigarren planoan uzten; alemanezko Wikipedian begiratuta irudiak orekatuagoa dirudi: Gelehrter, Schriftsteller und Staatsmann, alegia, akademikoa, idazlea eta estatu-gizona. Ez, ez dakit alemanez, baina aski da Google translate erabiltzea ideai orokor bat egiteko; hala eta guztiz ere, zalantzan gelditu naiz Staatsmann-ekin: ez da erraza euskaratzen, eta honez gero bat baino gehiago uzkur jarri da -gizona hori ikustean… baina ez zait ezer hobeagorik bururatu (hots, itzulpen literala), eta barkatuko zaidala uste dut, gizon jakin bati buruz ari baikara, eta ez termino generiko baten itzulpen zuzenaz ( Estatista? Wikipediak Statesman dio ingeleserako…).

Baina harira. Segitzen dut irakurtzen Entziklopedia Britanikoko sarrera laburra (30 bat lerro), eta berehala, sorpresa: “He also visited the Basque country and in 1821 wrote a study on the early inhabitants of Spain”. Bai, hala da, Humboldtek bi aldiz bisitatu zuen Euskal Herria, 1799an eta 1801ean. Eta nahikotxo idatzi zuen euskaldunei buruz; ezagunena, gure artean zabalduena, ziur aski, Die Vasken (1804) eta Prüfüng (1821). Ez, ez dizuet izenburuak osorik emango, ezta ere sortarazi duten itzulpenen, bertsioen eta argitalpenen mataza nahasiaren berri zehatza. Oso nahasia baita, zehatz-mehatz jasotzen denean ere, aipagai dugun liburu honetan bezala. Humboldten argitalpenak, jatorriz alemanez izateaz gain, oso nahasiak izan ziren, eta modu nahasian ailegatu ziren guregana.

Ondorioa, nire begietan, erabatekoa da: gutxi dakigu Euskal Herrian Humboldti buruz, azken ehun urtean inguruan gauza dexente publikatu den arren, baina, dirudienez, mundu anglofonoan ere ez da oso ezaguna, ziur aski bere anaia Alexander (naturalista eta esploratzailea) baino askoz ere gutxiago. Alemanian, aldiz, itxura guztien arabera Wilhem kontsideratuagoa da, zeren akademiko gisa oso errespetatua izateaz gain, Alemaniaren Historian leku nabarmen bat betetzen du politikari eta estatista gisa: Prusiako Hezkuntza sistemaren erreformatzailea, Berlingo unibertsitatearen fundatzailea… eta diplomatiko trebea. Begiratu egiozue beheko kuadroari: Vienako Kongresua (1815) da, Napoleon garaitu ondoren Europa berrantolatzeko orduko potentziek egindako kongresu handia (gaur egun gailurra deitzen zaie halakoei); eta hantxe dago Humboldt, bere garaiko politikari garrantzitsuenetako bat, Prusiako erregearen ordezkari gisa: 19. zenbakia daramana da; pare-parean, kuadroaren beste muturrean, 1. zenbakiarenkin, euskaldunontzat ere oso ezaguna den beste bat, Wellingtongo dukea, Waterlooko garailea, Donostiako erreketaren eta arpilatzearen arduradun gorena, Gasteizen monumentu handi bat duena Ama Birjina Zuriaren plazaren erdian eta kale eder bat Jaurlaritzaren atzeko aldean. Esaidazue, lagunok, ez litzateke zuzenago eta egokiago monumentu hori eta kale hori jakintsu alemaniarrari dedikatzea? Militarrak, beti militarrak, zaldi gainean, ezpata eskuan, soldaduak gidatzen… sarraskietara.

Humboldtek, ordea, Hezkuntzan jarri nahi zuen indarra, gizakiaren errespetu eta autonomian, haren gaitasunen langintza librean… Eta kulturan bezala politikan ere liberal bat zen ororen buru. Esan ote dizue inork nori dedikatu zion John Stuart Mill (1806-1873) liberalismo politikoaren pentsalari klasikoenak bere Askatasunaz [On liberty, 1859] entsegu sonatua? Bada, liberalismoaren aitalehenetako bati, Wilhem von Humboldti, hain juxtu ere.

Vienako Kongresua, Jean-Baptiste Isabey (Wikipedia)

 

Baina aski dugu pertsonaiaz. Zer esan liburuaz? Duela hogei urte Kolonian (alemanez, beraz) irakurritako doktorego-tesi baten euskal bertsioa da. Egilearen arabera, funtsean, tesia bere horretan utzi du, baina saiatu da hainbat kontu eguneratzen eta irakurle euskaldunen arabera moldatzen; bereziki, indar eta erabakimen handiz defenditzen du euskaldunon artean jakintza-gaiak euskaraz landu beharra, gure herriaren eta hizkuntzaren alde. Eta, kurioski, irakurle, baieztapen hori zuzen-zuzenean ondorioztatzen du bere ikergaitik, hots, Humboldten beraren pentsamenduetatik.

Izan ere, gorago iradoki dugun bezala, Humboldt politikaria batez ere Hezkuntzaren alorrean egindago lanengatik ezaguna bada ere, Humboldt akademilariaren baitan iruzkingile orok bereziki aipatzen dutena da Hizkuntzaren gainean egindako gogoetak, zeren ez omen da gehiegikeria esatea pentsalari prusiarra dela Hizkuntzari buruz sekula egon den ikertzailerik trebeenetako bat eta teorilaririk nagusietako bat, non eta ia-ia ezinezkoa den XIX eta XX. mendeko Hizkuntzalaritzaz ezer irakurtzea bere izena aipatua ikusi gabe. Zilegi bazait neure burutik ateratako adibide bat aipatzea, esango nuke XX. mendekoak direnez gero guretzat askoz ere ezagunagoak diren Saussure, Bloomfield edo Chomsky bezalakoen pare dagoela. Baina ez, lasai, orain ez naiz hasiko XIX. mendeko Hizkuntzalaritzaz lezioak ematen (banuke zerikasia, luze eta zabal, ezer erakusten hasi aurretik!), ni bezalako afizionatu hutsei egindako ohartzat har bedi, besterik gabe.

Aipatu beharko ote nuke, haatik, zertan datzan, edo datzaten, Humboldten teoriak Hizkuntzari dagokionez? Ez, ez naiz ausartzen. Zabaletaren liburua irakurri ahala azpimarraz eta oharrez josi dut, baina ez naiz menturatzen ur handi horietan murgiltzera. Argitu nahi nuke, bakarrik, egilea ez dela ez hizkuntzalari, ez filologo (Filosofian doktoratua da) eta hori, nire begietan, abantaila argi bat da, bere azalpenak ez baititu inoiz kokatzen soilik espezialistentzat interesgarri izango diren mendi-bidetan barna eta, hartara, edozeinek ulertzeko modukoak izaten dira. Edozein horrek, jakina, oinarrizko formakuntza unibertsitaria baldin badauka, baina hortik aurrera ez duzu jakintza berezirik behar liburuari segitzeko. Besterik da, ordea, txoko honetan horiek sistematikoki azaldu nahi izatea, horretarako bai, neurea baino trebetasun handiagoa behar duzu, besteak beste Zabaletak ez duelako Humboldten pentsamenduaren azalpen sistematikorik egiten, euskaldunekin zerikusirik duen neurrian agertzen baizik; norberak egin behar ditu loturak, eta nork bere ondorioak atera. Baina irakurri itzazu zuk zeuk zuzenean, ez zaizu damutuko.

Zer izango nuke, beraz, Humboldti buruz esateko, Hizkuntzaren gaineko hausnarketak alde batera utzita? Puntu kritikoa liburuan izenburuan bertan dago, zehatz-mehatz esanda horren bigarren zatian, hots, eta Euskal Herria horretan. Izan ere, horixe da hain zuzen Zabaletaren abiapuntua, Humboldten iruzkingile guztiek esana omen dena aurrez: euskaldunak ezagutzea, euskara ikertzea, guztiz, erabat eta zeharo erabakigarria gertatu zen bere pentsamendua finkatzeko orduan. Euskal Herrira etorri aurreko Humboldt eta gure herria ezagutu ondokoa desberdinak dira, euskaldunak ezagutu ondoren ikusi baitzuen argi zein den herri baten eta hizkuntza baten arteko lotura, eta gai izan zen lotura hori, nolabait, unibertsalizatzeko. Eta horren inplikazio guztiez gogoeta egiteko.

Eta zein da delako lotura hori? Berriz ere esan beharrean nago ez dela bi hitzetan aurkezteko moduko kontua eta nahiago nukeela zeuk, irakurle, liburua zuzenean irakurtzea. Hori bai, argitzen dizut Zabaletaren asmoa izan dela, hipotesi hori ontzat emanik, Humboldtek euskaldunei buruz idatzi duen guztia xehe-xehe aztertzea (jatorrizko hizkuntzan, jakina). Eta guztia diot corpusa ez delako ikaragarri zabala, baina bai oso fragmentarioa eta nahasia. Aski da bukaerako bibliografia arreta apur batez kontsultatzea konturatzeko corpusa bera definitzea ez dela lan erraza izan. Hortik aurrera gure filosofo euskaldun (tesia egiteko garaian) gazte horrek tesi aleman bat gauzatu du, alegia, topikoari segituz geuk aleman batengandik esperoko genukeena: zerbait trinkoa, baina txukun-txukun ordenatua; sakona, baina argia. Aipu ugariz hornitua, jatorrizkoa alemana denean (gehienetan) ederki euskaratuak, eta gaztelaniaz, frantsesez edo ingelesez denean, bere horretan. Bikain. Bon, egia esanda, faltan aurkitu dut Humboldten idazlanen izenburuak jatorrizko alemanez gain, euskaraz ere ematea, ohar batean ez bada ere; bai, ez da misterio handirik Vasken irakurtzea, baina Prüfüng gora eta behera ibilita azkenean apur bat urduri jartzen zara, eta hori alemanezko izenburu luze baten lehen hitza besterik ez dela! Ea, argituko dizuet zuei ere, azterketa esan nahi omen du, Google translate-ren arabera. Eta ez zait bururatzen beste ezer gaineratzeko.

Wilhem von Humboldt (Wikipedia)

 

Liburu honek eragin didan gogoeta nagusia, ordea, lotuago dago euskaldunekin euskararekin baino, eta horretaz bai, horretaz nahi nuke hitz pare bat egin eta zuekin konpartitu.

Durangoko Azokan nintzela, liburu hau erosi berri, Joseba Agirreazkuenagarekin trikitx egin nuen eta, jakina, horretaz hasi ginen berbetan. Joseba garai hartako Euskal Herriaz aparteko ezagutza duen historialaria da eta, gainera, ondo ezagutzen du Humboldt ere; bere iritzia erabatekoa zen: Humboldtek Parisen ezagutu zuen euskaldun bat, Dominique Joseph Garat (1749-1833) lapurtarra, Frantziako Iraultza garaiko euskaldunik garrantzitsuena, eta berak bideratu zuen Euskal Herrira, berari esker interesatu zen gure herriaz eta hizkuntzaz. Josebarentzat konexio horretaz ikertzea oso interesgarria litzateke. Argitu dezagun, gaia xeheki ezagutzen ez dutenentzat, Garat hori Lapurdiko ordezkari gisa joan zela Parisko Estatu Orokorretara, 1789an, eta ordutik egundoko karrera politikoa egin zuela bertan: izugarrizko trebetasun politikoaren jabe, kide ugarik kartzelan edo gillotinan amaitu zuten bitartean, bera gai izan zen gobernu guztietan (tira, guztietan edo ia guztietan) kargu garrantzitsuak izateko; besteak beste berau izan zen, ministro gisa, errege Luis XVI.ari bere heriotza-zigorra komunikatu ziona eta, urte batzuk geroago, Napoleon enperadorearen zerbitzura, Fenizia Berria-ren independentziaren proiektua (sekulan ez gauzatua) asmatu zuena. Fenizia Berri hori, ezaguna denez, zazpi euskal herriek osatu behar zuten. Enfin, topikoak esaten badu ere euskaldunak asto xamarrak garela politikan, Garati begiratuta besterik ere egon dela ikus daiteke. Hura axeria!

Baina itzul gaitezen Humboldtengana. Josebaren hipotesia, dudarik gabe, oso zentzuzkoa da. Areago, ausartuko naiz bidezidor horretan pauso batzuk ematera.

Eta hauxe litzateke nire galdera: zein da Humboldten bizitzaren arazo zentrala, bere bizitzari eta lanari zentzua ematen diona? Erantzuna ebidentea da edonorentzat: Humboldt garaiko semea da eta, garaian, arazo zentrala Frantziako Iraultza da. Izan ere, Humboldtek 22 urte besterik ez zituen 1789an lehenengo aldiz Paris iraultzilea bisitatu zuenean (bide batez, hori zen Alemaniako intelektual guztien ametsik kuttunena, Paris iraultzailea ezagutzea!); ez dirudi denbora luzerik egin zuenik bertan, baina urte batzuk geroago, 1796an edo 1797an (ez dut datu zehatzik aurkitu), jada ezkondua eta ekonomikoki independentea (hilberri zen amaren herentziari esker), berriz ere Parisen da eta harremanetan jartzen da hango elite politiko-intelektualarekin. Bitartean, bere anaia Alexanderrek amaren herentzia Amerikako bidaia esploratzailea finantziatzeko erabiltzen du; datu interesgarria da bakoitzaren zaletasun, kezka eta lehentasuneei begira. Parisen, Wilhemek besteak beste Madame de Staël ospetsua ezagutzen du eta bere saloia bisitatzen hasten da sarri; han ezagutuko du Pariseko polikari eta intelektual ugari. Eta hain juxtu ere Garaten eraginez, Euskal Herria bisitatzea erabakitzen du. Eta euskaldunez maitemintzen da, deblauki, osorik eta betiko. Berriz ere esango dut, oso garrantzitsua delako hau ondo ulertzea: Humboldt euskaldunez maitemindu zen, deblauki, osorik eta betiko. Baina nola? Zergatik?

Erantzun txakal bat izan daiteke esatea gure hizkuntza paregabearen bikaintasunaz jabetu zela, gure paisaia natural zoragarriez, gure neska gazteen edertasunaz eta, azkenik baina ez azken, gure sukaldaritzaz, txakolinaz eta Errioxako ardoaren indar telurikoaz. Eta abar. Bai, oraindik ere mota horretako azalpen gehigi entzuten ditugu edozeinen ahoan. Enfin. Erantzuna askoz ere errezagoa da, ez baita batere zaila Zabaletaren liburua arreta apur batez irakurtzen duen edonorentzat (bereziki I-4 kapitulua, Euskaldunak eta politika, 117-164 or.): Humboldt euskaldunen sistema politikoaz maitemintzen da, hau da sistema foralaz. Prusiarraren arabera, hori da hain zuzen ere ezein estatista edo filosofok irudika dezakeen sistemarik hoberena, muturreko bi gaitz handiak (iraultza eta absolutismoa) ebitatzen duena. Zeren, euskaldunen artean ez dago beste herri batzuetan (Alemanian, Frantzian, Espainian, Italian…) ikusten den klaseen arteko zatiketa handia, aitzitik, euskaldunok pozik eta zoriontsu bizi dira beren errepublika txikietan, pobreenek ere eskubide politikoak dituzte (foruen arabera nobleak dira!) eta parte hartzen dute sistema politikoan, aberatsagoen gidaritzapean, jakina, baina aberats horien eta herritar xumeen artean ez dago Europako leku gehienetan ikusten den eten izugarri hori (iraultza biolentoaren azken kausa, finean), baizik eta gizarte beraren parte izatearen kontzientzia osoa. Exajeratzen ari naiz? Hona aipu bakar bat, Humboldti hartua, bere mirespenaren neurria emango diguna:

Nazio honek, nik berau ezagutu nuenean, konstituzio aske bat zuen eta udalerri txiki askotan banatutako estatu konfederatu moduko bat osatzen zuen, non udalerri horiek, berriz ere, lekuan lekuko ohituren arabera bereiztuta zeuden. Horrela, bada, bere konstituzioagatik eta bere karakterearen bizitasunagatik, euskal nazioak askotan ekarri zidan gogora Grezia zaharra bere estatu txiki askorekin.” (W. von Humboldt, I. Zabaletak aipatua, 160. or.)

Bai, Euskal Herria Periklesen garaiko Grezia moduko zerbait da gure alemanaren begietan, leku eder eta eredugarri bat. Utikan hemendik Parisko Iraultzaren desmasiak, lapurretak, erreketak, hilketak, gerrak, iraultzak dakarren zoritxar ugarien kate zoro hori guztia… Eta zeri zor zaio desberdintasun hori, zoriontasun hori? Puntu kritikora iritsi gara: Humboldtek Euskal Herriko Historia aipatzen du, jakina, bereziki bere foruak (oso garrantzisuak berarentzat) baina, adi hemen, ororen buru horren kausa hizkuntza da! Euskaldunen artean hizkuntzak, euskarak, sortzen duen identitate konpartitua da, bere begietan, euskaldunen demokrazia (ez dakit berak hitz hori erabiltzen duen, ez dut ikusi Zabaletaren aipuetan, baina kontzeptua argi dago), demokrazia, nioen, esplikatzen duena. Zeren hizkuntza bat gai da identitate bat sortzeko, komunitate bat trinkotzeko eta, ondorioz, egonkortasun soziala bermatzeko, absolutismoaren edo iraultzaren gehiegikeriei aitzi. Bai, hizkuntzaren gainean bermatzen den nazio politikoa baketsua eta zoriontsua da, Humboldten begietan. Euskaldunena bezalako herri txiki bat da horren froga argia. Ai, irakurle! Hortxe zaude oraindik? Ez zaitu nostalgiaren lantzurdak osorik estali?

Euskal Herriko bi bidaiak egin eta gutxira, Humboldt Prusiako erregearen zerbitzura sartzen da, kidego diplomatikoan; berehala enbaxadore izendatzen dute Erroman eta, hurrengo hogei urtean, garrantzi handiko karguak izango ditu estatuan. Horietan bera beti zentzu liberal batean lan egiten saiatuko da, iraultzaren kontra errepresio politiko-poliziala baino askoz ere hobeagoa baita herritarren heziketa eta formazioan sakontzea; hortik Hezkuntzaren erreforma Prusian, hortik Berlingo unibertsitatearen fundazioa, hortik Filosofia Politikoz idatzitako hainbat lan, beti estatuaren indarra galgatu beharraz eta herritarrei, hezkuntzaren bidez, duintasuna eta parte hartze politiko egokia ziurtatu beharraz. Humboldt, hitz batez, erreformista bat zen bere garaian, liberal moderatu eta erreformista bat. Hogei urte bide horretan gogotsu ibili ondoren, 1819ko azken egunean dimisioa eman zuen eta bere etxera erretiratu zen, bakeaz ikertzera eta idaztera (batez ere Hizkuntzalaritzaz); izan ere, Prusia, hogei urtean liberalismoaren eta absolutismoaren artean kordokatu ondoren, osorik abiatu zen absolutismorantza. Testuinguru horretan Humboldt sobran zegoen eta dimititu egin zuen.

Jenako gudua, Edouard Detaille (Wikipedia)

 

Koxka bat estuago, ordea. Non ikusten zuen Humboldtek euskaldunen espiritu nazional eta bakezale hori, oreka politiko eta sozialerako hain bide egokia eskaintzen zuena? Hizkuntza zen sakoneko eragilea, esana dugu, baina ikusi, beste gauza askotan ere ikusten da, adibidez, eta bereziki, euskaldunen dantzaldietan.

Bai, ondo irakurri duzue, dantzaldiak. Humboldtek euskaldunen ohitura asko aipatzen ditu bere lanetan, eta badirudi beti norabide berean aipatzen dituela, alegia, euskaldunen naziotasuna eta harmonia soziala nabarmentze aldera, baina nire uste apalean, ezer ez da dantzak bezain garrantzitsu eta nabarmen, eta Zabaletak beste hainbat kontu bezala xeheki deskribatzen baditu ere (ik. bereziki I-3 kapitulua, Euskaldunak eta herri kultura, 81-115 or.), ez die behar besteko garrantzirik ematen, beti ere nire uste apalean.

Adibidez, ezaguna da Humboldt miretsita gelditu zela Durangoko edo Bilboko erromeriak ikustean, eta ederki deskribatu zituela; Zabaletak, gainera, testigantza asko biltzen ditu, beti ere harmonia sozialaren gaia nabarmentzen dutenak. Aipu pare bat jasoko ditugu, hainbaten artean:

Biscayako egiazko dantza nazional denek, bere baitan, karaktere garaiago eta nobleago bat daramate herri dibertimendu soil batena baino eta, batez ere, euren prestutasunagatik eta duintasunagatik nabarmentzen dira.” (W. von Humboldt, I. Zabaletak aipatua, 93. or.)

edo beste hau:

Plazan egiten da dantza jendaurrean, hala, klaseen arteko ezberdintasunik gabe, igande eta jaiegun guztietan, elkarte osoaren kostura eta ageriko zaintzapean.” (W. von Humboldt, I. Zabaletak aipatua, 93-94. or.)

Badira testigantza gehiago ere, baina horretaz nahiko. Gogora dezagun orain Humboldt aristokrata bat zela eta, funtsean, orduko aristokraziaren moldeak ezagutzen zituela, alegia, aristokrata eta aberatsek beren etxetako saloietan antolatzen zituzten dantzaldi pribatuak, exklusiboki beraientzat, klase edo estatus banaketa zurrun-zurren baten arabera: erabat pentsaezina zen dantzaldi horietan herritar xeherik ikustea! Herriak, bestalde, bere dantza propioak egiten zituen, herriko plazetan, eta horietan nobleek eta aberatsek ez zuten parte hartzen. Alegia, klase edo estamendu banaketa erabatekoa zen. Eta hara non gure aristokrata aleman gazteak ikusten duen, Bilbon bertan, erromeria bat zeinetan herritar guztiek parte hartzen duen batera, aberatsek eta pobreek, guztiak batera. Erabat inpaktatuta geratu zen! Areago, erromeria alkatearen edo bere ordezkari baten zaintzapean egiten da, arratsaldez, eta iluna sartu baino lehen amaitzen da, alkatearen esanetara beti. Eta guztia ordena sozial perfektu baten barruan. Harrigarria.

Euskal erromeria (Uztarria)

 

Baina zergatik da harrigarria? Aipatu dugu gorago sakoneko inplikazio sozialak, baina oraindik pauso bat gehiago eman beharrean gaude. Izan ere, Humboldt Paris iraultzailetik zetorren, eta Iraultzaren ezaugarri bat oso kontuan hartzekoa da horren harira: carmagnolaz ari naiz. Bai, carmagnola, ez duzue inoiz entzun?

Carmagnola herri-kanta bat zen, anonimoa, Paris iraultzailean 1792ko abuztuan asmatua eta berehala kriston zabalkundea eta indarra hartu zuena; apur bat marseillesa bezalakoa da, baina oraindik popularrago eta iraultzaileago: carmagnola sans-culotteren benetako ereserkia zen, hots, iraultzaile paristar erradikalen kanta maitea. Ikus dezagun lehen estrofa eta errepika:

Madam’ Véto avait promis bis
De faire égorger tout Paris bis
Mais le coup a manqué,
Grâce à nos canonniers.

Refrain
Dansons la carmagnole
Vive le son, vive le son
Dansons la carmagnole,
Vive le son du canon!

(“La Carmagnole”, Wikisource)

Frantses gutxi dakitenentzat: “Madame Véto” Marie-Antoinette erregina gorrotatua da, hots, jende xehearen ustetan erregeari burua berotzen ziona konstituzioaren arabera zegokion “veto” eskubidea gauzatzeko (herriaren eskaeren aurka, jakina). Jakina denez, batari zen besteari burua moztuko zioten gillotinan, kanta asmatu eta handik gutxira. Baina ausart nadin itzulpen bat ematera:

Madame Veto-k agindu du

Lepoa moztea Paris osoari

Baina kolpeak huts egin du

Gure kanoilariei esker

 

Errepika

Dantza dezagun carmagnola

Gora soinua, gora soinua

Dantza dezagun carmagnola

Gora kanoiaren soinua!

Kanoi hori, jakina, armada iraultzaileen garaitzapen militarren gorazarrea da. Izatez, Konbentzio Nazionalean armada iraultzaileen garaipenen berri ematen zuten hitzaldi adoretsu eta hanpatuei carmagnola ere deitzen zien jendeak! Baina agian oraindik ez dugu kontua bere osotasunean azaldu, zeren carmagnola kantatu ezezik, dantzatu egiten zen. Izan ere, carmagnola batez ere dantza bat zen, herri xehe iraultzailearen dantza, iraultzaren bozkarioaren hordian herritar xeheek dantzatzen zutena, aristokraten palazio asaltatu berrietan, eliza okupatu eta profanatuetan, garaipen iraultzaileak ospatzeko dantzatzen zena. Carmagnola Iraultzaren gauzatze proberbiala zen, zeren zer zen funtsean askatasuna? Carmagnola kantatzea, dantzatzea, nonahi, nolanahi, beti ere aristokratei muturrean emateko, irabazi dugu esateko eta haien larderia zapaltzeko. Carmagnola Iraultzaren errepresentazioa eta gauzatzea zen, aldi berean. Tira, youtube-n pelikula baten zati hau aurkitu dut, hemen.

Ikusi duzue? Entzun duzue? Bada, orain pentsa ezazue carmagnolaren dantzaldiak Paris iraultzailean bere begiekin ikusi duen intelektual gazte aleman horrengan, Bilbon, gaur egun Albiako Lorategia deitzen den horretan (han egiten ziren erromeriak), hortxe bertan, nioen, euskal erromeria bat ikusten duela, zeinetan pobreek eta aberatsek, guztiek eskubide politiko egokiak dituztenak foruei esker, elkarrekin dantza egiten duten harmonia osoan autoritate zibilen zaintzapean, alaitasunez baina ordena bete-betean. Arraroa egiten zaizue miretsita gelditzea? Arraroa egiten zaizue euskaldunekin maitemintzea? Hortxe zegoen, bada, bere kezken erantzuna! Nola da posible iraultza ebitatzea, herriari dagokiona ematea eta bakea ziurtatzea? Nola, aldi berean absolutismo negargarriari bazter emanez? Begiratu egiezue euskaldunei dantzan, hor duzue erantzuna. Horra Humboldten mezua.

Tuilerien jauregiaren hartzea 1792ko abuztuaren 10ean; Jean Duplessis-Bertaux (Wikipedia)

 

Egia esanda, ez nago guztiz ziur bideo horrek ez ote duen oinarrizko akats bat: badirudi Bastilaren hartzea irudikatzen duela, eta carmagnola ez zen orduan asmatu, handik urte pare batera baizik, herritar haserretuek Tuileriak (erregearen jauregia Parisen) asaltatzen dutenean: gau horretan atxilotu zituzten erregea eta erregina, familiako beste kide batzuekin batera. Baina duda gutxi dago carmagnolaren esanahi sozialaz, hona frantsesezko wikipediatik hartutako aipu argi bat:

On la dansa autour des guillotines, mais aussi devant l’Assemblée de la Convention et autour des 60.000 arbres de la Liberté que la République fit planter en France. On la dansa dans les rues jusqu’au Consulat et chaque fois que survint un soulèvement populaire. Dans le Supplément au Dictionnaire de l’Académie, on trouve cette définition: «Faire danser la carmagnole à quelqu’un: au figuré, signifiait, dans les troubles de la révolution, le guillotiner, le mettre à mort par tous les supplices de ce temps». D’ailleurs, durant la Terreur, une pratique populaire courante – une forme d’insulte et de menace – consistait à obliger les ennemis de la Révolution à danser et à chanter une carmagnole dans la rue. Les journaux comme Le Père Duchesne et La Mère Duchesne incitaient les sans-culottes à ce comportement qui parfois entraîna l’arrestation et la mort des infortunés danseurs” (Carmagnole (danse) Wikipedia)

Azken ohar bat: Napoleonek 1799an, boterea hartu ondoren estatu-kolpe baten bidez, debekatu egin zituen, bai dantza, bai kantua. Garaitsu horretan abiatu zen Humboldt Euskal Herrira. Nire uste apalean, Iraultzaren izaerari buruzko galderaz eta zalantzaz beterik, eta soluzio baten bila, garai horretako hainbat eta hainbat intelektual bezala. Eta Euskal Herria bisitatu ondoren, Prusiako erregearen zerbitzura jarriko da, estatista-karrerari hasiera emanez.

Baina errepikatzen ari gara gorago esandakoa.

Gaur egun zenbait giro akademikotan mespretxuz tratatzen da Humboldtek Euskal Herriaz eta bere hizkuntzaz eta sistema politikoaz zituen iritziak: exajerazioak dira, Euskal Herriak klase-diferentziak oso handiak zirelako, foruak gorabehera, eta jauntxoen oligarkia mehar batek boterea monopolizatzen zuelako de facto. Arrazoi dute, dudarik gabe, Euskal Herria inoiz ez da izan arkadia zoriontsu bat, hori abertzaleok ere badakigu. Baina, beharbada, komeniko litzateke gure orduko sistema politikoa eta egoera soziala Europako beste lurralde batzuetakoekin konparatzea, eta aldeak neurtzea; hori da Humboldtek egin zuena, argi eta garbi. Eta gazte prusiar haren konparaketaren emaitzak ondorio zehatzak izan zituen, euskaldunen alde. Humboldt ez zen inozo bat, bere garaiko buru argienetako bat baizik, intelektual jantzia eta estatista trebea. Zergatik ezin dugu bere mezua aintzat hartu?

EUSKARA BATUA ETA SARTRE

Pruden Gartzia, 2017ko abendua

SARTRE, J.P., Begirada, Donostia: Jakin, 2017 [Hitzaurrea eta itzulpena, Juanmari Agirreurreta], 129 or.

Egia esanda, ez dut asko ezagutzen Jean-Paul Sartre (1905-1980). Bai, mila aldiz ikusi dut aipatua, era askotako liburutan, artikuluetan, prentsa orokorrean, telebistako erroportaje eta abarretan… baina oso testu gutxi irakurri dizkiot zuzenean: L´existentialisme est un humanisme (1945) sonatua bai, euskaraz lehenengo eta frantsesez ondoren, Gisèle Halimiren Le procès de Burgos (1971) gure artean hain aipatuari egin zion hitzaurrea ere bai, Mikel Lasak itzulitako Paretaren kontra (1980) [Le mur, 1939] esango nuke noizbait irakurri nuela… akordu handirik geratu ez bazait ere, baina Monika Etxebarriak Klasiko Unibertsalen bilduman duela ez horrenbeste itzulitako Goragalea (2003) [La nausée, 1938], adibidez, hori ez. Ez dakit, une horretan ez nion arretarik jarriko eta gero, ahaztu. Egia esanda, Sartre baino Txillardegi izan da beti interesatu zaidana, eta agian horregatik interes bigarrentiarra izan dut beti paristarrarekiko. Hala ere, Jakinek bere liburu baten itzulpena atera duela konturatu bezain laster, hura irakurtzeari ekin nion eta, orain, hura iruzkintzeari. Horra.

Liburuak inpresio gazi-gozoa utzi dit. Batetik, oso-oso ona, bestetik nahikoa kaxkarra. Argi dezadan kontua. Hitzaurrea eta itzulpena guztiz bikainak begitandu zaizkit, eta liburuaren itxura (bilduma berriztu egin dute) oso ona. Bon, egia esanda, hitzaurrea ona da, beste barik (hau da, produktu estandar bat, gaztelaniaz edo frantsesez ere normaltzat joko genukeena) baina itzulpena… itzulpena guztiz bikaina iruditu zait. Hain da zaila testua! Hain da bihurria, endredosoa, korapilotsua… eta hain da atsegina euskaraz hain airos itzulita ikustea! Alde horretatik poza, benetako poza sentitzen da ia-ia lerro bakoitzean. Bide luzea egin du euskal itzulpengintzak azken hamarkadetan. Eta gai horrek, apika, aparteko garapena merezi du.

Izan ere, uste dut ez dela desegokia une honetan Orixe hizpidera ekartzea. Oker ez banago, bera izan zen lehenengoa, Zaitegirekin batera, Filosofiako testuak euskaratzen edo Filosofiaz idazten euskaraz. Eta bai, egia da, beti aurki daiteke aurrekari historikoren bat, bereziki Iparraldean, zein kulturalki beti Hegoaldea baino aurreratuago egon den XX. mendera arte (edo apur bat gehiago), baina Jusef Egiategi bezalako bitxikeria bat albo batera utzirik, esango nuke XX. mende erdialdera arte itxaron behar dugula Filosofiako testurik ikusteko euskaraz, eta horiek Euzko Gogoa aldizkariaren inguruan sortu ziren inon baino lehenago, bide purista-elitistatik (Zaitegi) zein purista-populistatik (Orixe). Ziur aski aldizkari hori ondo arakatuta agertuko da bestelako egilerik ere, baina, mailua iltzeari, Orixe eta bere Agustiñ deunaren aitorkizunak (1956) dira eredu gailena, autoritatez hain zamatua non Jakin aldizkaria sortzen delarik (1956) eta idazle-belaunaldi berri bat euskaraz edozertaz (baita Filosofiaz edo Teologiaz) idazteko delibero irmoarekin agertzen, argi eta garbi Orixe hartzen dute gidaritzat. Sarritan aipatua izan den gertakaria duzu hori, beharbada zuri apur bat bitxia egiten bazaizu ere: Orixe Jakinen gidari? Bai, halaxe izan zen aldi batez.

Zeren idazle gazte hasiberrien artean Orixeren teoriak aplikatzen saiatu eta berehala nabaritu ziren lehenengo arazoak. Arazo latzak. Hitz batez, Orixerekin ez zegoen aurrera egiterik. Barruko krisiak berehala eztanda egin zuen: Joseba Intxausti gazte eta suhar batek idatzitako Illobira bultzaka (Jakin, 9. zk., 1959, 83-88 or.) artikulu tximistatsuak maisuaren zeharkako erantzuna eragin zuen (Izatea aztertzen Jakin, 10. zk., 67-71 or.), eta Intxausti beraren arrapostua (Orixe-ri erantzun bidez, Jakin, 10. zk., 1959, 28-35 or.). Gaur egun ere zirrara eragiten du Intxaustiren bi artikulu horiek eta Orixerena batera irakurtzeak, hain dira laburrak eta gardenak, arazoaren mamia ondo baino hobeto laburbiltzen dutenak.

Eta zein izan zen krisialdiaren ondorioa? Labur eta baldar esanda, Jakinen, Orixeren itzala Txillardegirenarekin ordezkatu zuten, kultura antimoderno eta populistaren aitapontekoaren ordez, euskal modernotasunaren profeta nagusitu zen, eta harekin, handik urte batzuetara, euskara batua izango zena. Zeren eta komenigarria da argitzea euskara batua ez dela soilik arau ortografiko eta gramatikal multzo bat, ez, ez da hori bakarrik. Hori baino askoz ere gehiago da. Euskara batua, batez ere, euskal kultura moderno bat eraikitzeko tresna bat da. Hori gabe, alegia, euskal kultura moderno bat eraikitzeko delibero irmoa tartean ez badago, euskara batuak ez du inolako zentzurik, alfer-alferrikakoa da. Eta hori ahaztu egiten zaigu batzuetan, arazo filologiko-gramatikaletan galduta. Ez da arraroa Orixeren ildoko hainbat euskaltzale handik urte batzuetara euskara batuaren kontra paratzea, zeren arazoa, egiazki, ez zen hatxea edo antzeko ezer, arazoa euskal kultura moderno bat egiteko deliberoa zen, eta egitasmo horrek nahita nahiez eskatzen zituen oinarri sozial eta politiko berriak. Hori zen arazoa, eta ez euskararen jatortasuna, herrikoitasuna, hatxea, edo orduan inbokatzen zen beste ezer.

Orixe (Wikipedia)

Baina zertara dator filipika historiko hori Sartreren itzulpen berri bat iruzkintzean? Bada, liburu berri honek, alderdi batetik baino gehiagotik, ederki baino ederkiago laburbiltzen duelako 1960 inguruan euskal kulturak egiten duen jira kopernikarra: Orixe eta San Agustinengandik, Txillardegi eta Sartrerengana pasatzen gara, euskara purista-populistaren gailur hartatik, euskara batuaren gailur txiki, baina biziki esanguratsu honetara. Euskal kulturak bide luzea egin du benetan bost hamarkadatan, eta hori liburu hau irakurtzean argi, garbi eta nabarmen gelditzen da. Orain badugu euskara moderno bat, kultura moderno bat behikulatzeko balio duena, aparteko problemarik gabe. Ez da makala lorpena.

Eta beharbada lerro hauek irakurtzean Juanmari Agirreurreta itzultzailea guztiz pozik sentituko da, baina baita apur bat lotsatuta ere (hitz horrek euskaraz duen adiera bikoitzean). Izan ere, apur bat kikilgarria ere izan behar du nork bere izena Orixe, Txillardegi edo Intxaustiren aldamenean ikusteak. Ez larritu, ez da batere arraroa, eta esango dut zergatik. Batetik, meriturik ez zaizu falta, jauna, itzulpen guztiz bikaina egin duzulako (eta zorionak eta mila esker!), baina bestetik, hara, pozgarriena da pentsatzea gaur egun, ziur aski, honen moduko itzulpen bat dozenaka lagunek egin dezaketela Euskal Herrian; bon, agian itzulpen zehatz hau ez, zu zeu Sartreren ezagutzaile aparta zarelako, espezialista bat, eta zaila litzatekeelako beste inor egokiagorik aurkitzea, baina ulertzen didazu: jende asko dago, gaur egun, antzeko testuak antzeko trebeziarekin itzuliko dituena euskarara. Eta hori bezain garrantzitsua dena, edo garrantzitsuago: milaka lagun dago, honez gero, horrelako testuak problema berezirik gabe irakurriko dituena, erran nahi baita, gaztelaniaz, frantsesez edo ingelesez irakurrita izango lituzkeen arazo berberak edo oso antzekoak izango dituena, ez gehiago, eta ez ezer bereziki euskara dela-eta. Hori, jauna, zure lorpen pertsonala da batetik, baina bestetik belaunaldi baten lorpen kolektiboa ere, besteak beste Jakin taldearena.

Joseba Intxausti (Zaldi Eroa, Armiarma)

Bukatzeko, zerbait esan beharko dut liburuari berari buruz. Laburra eta zintzoa izango naiz: paradoxikoa iruditu balezake ere, ez dut gauza handirik ulertu. Liburuxka honetan agertzen den Sartre ez da literatoa, filosofoa baizik, eta Ontologiaz dihardu, edo Ezagutzaren Teoriaz, edo horrelako zerbaitetaz. Kontu biziki teknikoa, biziki gatxa, eta biziki aspergarria (zertarako engaina). Aitor dut nik neuk ez dudala lortu liburua amaitzea, Ontologia, egia esan, ez baitzait interesatzen apenas eta liburu hori teknikoegia baita niretzat. Baina, esana dut gorago, gaztelaniaz edo frantsesez irakurri izan banu, oso antzeko arazoak izango nituzkeen, eta gozatu estetikorik batere ez. Enfin, hasieran pozez gainezka irakurri dut, erdiraino-edo pozik, baina apur bat nekez, hortik aurrera gero eta nekezago… eta azkenean utzi dut.

Izan ere, beste galdera bat gelditzen zaigu airean: Sartre garrantzitsua ote da gure gaur egungo kulturan? Irudi historiko gisa, ez dago batere dudarik baietz, baina filosofo gisa? Bere Ontologia? Nik ez dakit horretaz ia ezer, baina esango nuke klasikoen multzora pasatu beharko genukeela, alegia, Locke, Hume, Wittgenstein, Heidegger… funtsean espezialistentzat dira. Eta barka bekatu handirik esan baldin badut.

OHARRA: Sartreren liburua amaitu ezinik bertan behera utzi, eta, barruko harrak eraginda, gaiaren aldetik antzekotasun nabari batzuk dituen beste klasiko bati ekin diot, Bertrand Russell-en Filosofiaren arazoak (Klasikoak, 2002) [The Problems of Philosophy, 1912]. Hura ere, oker ez banago, bere garaian irakurtzen hasi eta, arrazoi beragatik (gaia Ezagutzaren Teoria da), biderdian-edo bertan beherea utzita. Oraingoan osorik irakurri dut, eta honetan ere biziki estimatu dut Agustin Arrieta Urtizberea itzultzailearen lana, Agirreurretarena bezain distiratsua iruditu ez bazait ere. Baina jatorrian dago arrazoia, alegia, liburu honetan behintzat, Russell Sartre baino askoz errezagoa da (liburu honetako Sartre, bederen), ziur aski, gauzak errazki, lau eta leun esaten saiatzen baita, frantsesaren asmoa, nonbait, kristo guztia bere jakintzarekin epatatzea den bitartean (edo errezelo hori hartu diot nik, tarteka, barka sartrezaleek). Frantses distirantak eta ingeles praktikoak, horra bi autore horien artean erraz seinalatu daitekeen desberdintasun bat! Baina estiloa oso desberdina badute ere, gizarte-ekintzan sintonia betean ibili ziren biak sarritan, eta gure Txillardegik berak aho-bilorik gabe aitortzen du: “Nik, monotematika horretaz asperturik (eta kezkaturik ere bai) ezkertiar heterodoxoen irakurketari ekin nion. Hatsa behar! Eta bi filosoforen lanetik hasi nintzen: Russell eta Sartre.” (Euskal Herria helburu, 1994, 274. or.). Gehiegizkoa ote da esatea gure kultura modernoa, neurri esanguratsu batean, bi autore horien itzaletik abiatu dela? Horiek tankeratu dutela, ez neurri txikian, gaur egun euskara batuan idazten denaren marko naturala? Agian bai, agian gehiegizko jeneralizazio bat da. Ikus, dena den, Intxausti eta Orixeren arteko urrutiko eztabaida haren harira, nola darabilen Arrietak “zerizana” hitza, liburu osoan zehar eta, bereziki, 167. eta 190. orrietan. Bai, Intxaustiren ametsa gauzatzen ari da. Aurrera goaz.

BARTZELONA ETA MADRIL (ATENAS ETA ESPARTA?)

Pruden Gartzia, 2017ko azaroa

PABÓN, J. Cambó (1876-1947), Barcelona: Alpha, 1999, 1521 or.

Azken hilabeteotan Kataluniara begira bizi izan gara danok eta, beharbada tenoreaz baliaturik, aspaldi-aspaldi bazter utzitako liburu bat hartu eta osorik irakurtzeko adorea bildu dut, alegia, Jesus Pabón-en Cambó (1876-1947) ospetsua. Eta bai, badakit, hau irakurtzen ari zareten gehienontzat, ia ziur, ez da batere ospetsua ez egilea, ez liburua, baina zuena da errua, edo gizarte moderno honena, edo gure bizimodu petralaren abiadura gupidagabearena, baina, bere garaian, Cambó liburu ospetsu bat izan zen, klasiko bat Espainiako historiografian. Aipatu egiten zen erreferentzia bat.

I

Francesc Cambó i Batllé (1876-1947) Kataluniako Historiako pertsonaia garrantzitsuenetako bat da, agian garrantzitsuena XX. mendean. Politikari eta enpresaburua, Kataluniako lider politiko ezagunena izan zen Espainian hogei edo hogeita hamar urtez, hau da, mende hasieratik Gerra Zibileraino. Katalunian bertan, apika, beste batzuk beste horrenbeste edo gehiago nabarmendu ziren (Prat de la Riba, Macià edo Companys, adibidez), baina Espainiari begira, Cambó zen beti erreferentzia nagusia, bera izan zen beti Bartzelona eta Madrilen arteko harremana bideratzeko kargua izan zuena. Zubi-gizon bat, nahi bada, baina ez gizon neutral bat, haatik. Izan ere, katalana eta katalanista zen zuztarreraino, eta II. Errepublikan Maciàren eskutik Esquerra Republicana nagusitu arte, alderdi nazionalista handienaren liderra, hots, Lliga Regionalista-rena (1933an izena aldatu eta Lliga Catalana bihurtu zena).

Hala ere, gaur egun ez da oso aipatua, arestian hizpidera ekarri dugun Macià edo Companys baino askoz ere gutxiago, dudarik gabe. Izan ere, Macià independentismoaren ikurra izan zen bere garaian, Espainiarekiko separatismoa lotsarik gabe sustatu zuen lider karismatikoa, gure Sabino Arana nolabait esan, aldeak alde; haren ondorengoa Esquerraren lidergoan eta Generalitatean, berriz, Companys, 1934ko urriaren 6an Generalitateko balkoitik Kataluniaren independentzia aldarrikatu zuena eta, zelan diren gauzak, mugimenduak porrot egin zuenean (egun berean) atzerrira ihes egiteari uko egin ziona; Puerto de Santa Marian kartzelaratu zuten, baina 1936an Espainiako hauteskundeetan Fronte Popularra atera zenean garaile, amnistiatu zuten, beste milaka preso bezala, eta berriz ere Generalitateko buru bihurtu zen. Denok dakigunez, gure lehendakari Jose Antonio Agirrerekin batera zeharkatu zuen muga 1939an, erbesteratua, baina gure lehendakaria ez bezala Companys Gestapok atxilotua izan zen 1940an, Espainiara extraditatua eta oso denbora laburrean epaitua, heriotzera kondenatua eta afusilatua. Dena legearen barruan, jakina. Tiroak jaso baino istant batzuk lehenago oihu egin zuen, Per Catalunya!, eta lurrera erori zen hilik. Ordutik legenda bat da katalanentzat eta baita ere, hala pentsatu nahi nuke, demokrata eta antifaxista guztientzat.

Ez, ez da arraroa Cambó gaur egun gutxiago aipatua izatea. Izan ere, non zegoen eskuin katalanistaren liderra Gerra Zibilaren denboran, Companynsek bere epopeia pertsonala bizi zuen bitartean? Bada, erbestean, baina Francori laguntzen, nola edo hala, guztiz agerian ez bazen ere (baina gehiegi ezkutatu gabe, haatik). Izan ere, badirudi nahiago zuela militar espainolen gobernua katalanista ezkertiarrena baino. Enfin, behin Txillardegiri entzun edo irakurri nion bezala (edo biak?) mejor la dictadura de la bota que la de la alpargata (horrela esaten zuen berak, erdaraz, euskaratu gabe ziur aski bere gazte denboran askoren ahotan egongo zen adagio politikoa), alegia, ziur aski Cambórentzat dilema ez zen demokrazia eta faxismoaren artean (Agirre lehendakariarentzat bezala), baizik eta diktadura militar eta iraultza komunista baten artean. Eta berak nahiago zituen Espainiako militarrak, berez oso gustukoak ez bazituen ere (eta badirudi garbi dagoela oso gustuko ez zituela).

Ez, ez da arraroa Cambó ez izatea oso aintzat hartua independentzia zaleen artean; bizi zenean ere, behin baino gehiagotan entzun omen zen Kataluniako kaleetako manifestazio jendetsuetan Mori Cambó! oihua, haren politika eskuindarrak beti Madrilgo agintariekiko konpromisoak eta hautsi-mautsiak lehenesten zituelako, egitasmo autonomisten kaltetan. Edo hori zen jende askok pentsatzen zuena. Horrela, adibidez, aipagai dugun liburuan gogoratzen zaigu Errepublika aldarrikatu zenean, 1931ko apirilaren 14an, guztiz ugaritu zirela oihu horiek manifestari askoren artean, jendeak Cambó beti Alfonso XIII.a errege espainolaren alboan eta segizioan kokatzen baitzuen. Gero itzuliko gara horretara, baina orain azpimarra dezagun bi gauza bahintzat guztiz dudaezinak direla Cambóri dagokionez: bata, eskuineko gizona izan zela, kontserbadorea eta antikomunista porrokatua, eta bigarrena, katalanista sutsua izan zela beti: zortzi liburuki sendok osatzen dute bere idazlan guztien bilduma (Els vuit volums de les obres de Francesc Cambó, Alpha), eta guztiz gehiena katalanez dago: katalanez ematen zituen mitinak, katalanez idazten zituen bere prentsa-artikulu guztiz gehienak, katalanez ematen zituen hitzaldiak, katalanez daude gai ekonomiko eta politikoz idatzi zituen hamalau liburuetatik hamabi (eta gaiak ez dira batere lokalak, baizik eta nazioarteko ekonomiaz eta politikaz sarri); orobat, katalanez idatzi zituen bere memoriak, katalanez dago bere gutuneriaren zatirik handiena… eta katalanez hitz egiten zuen, beti, etxean eta kanpoan, familian, lagunekin eta bere kide politikoekin. Alegia, katalana zen bere eguneroko hizkuntza maila guzti-guztietan, Madrilgo parlamentuan edo politikari espainolekin tratuan aritzeko ez bazen. Harrigarria, ezta?

Rara avis, pentsatuko duzue askok, apika. Beharbada ez. Euskal Herrian, zorionez edo zoritxarrez, beste historia bat izan dugu, hemengo aberatsak, salbuespenak salbuespen, euskararen kontrakoak izan dira sarri, eta erdaltzale praktikanteak ia beti; abertzale direnean ere, erdaraz ari dira eta, idazten dutenean (gutxi! hemengo aberatsek ez dute horretarako kulturarik!) erdaraz beti. Euskara ikuiluko hizkuntza da beraientzat. Katalunian, aldiz, XIX. mende bukaerako gazte abertzaleek katalana berreskuratzeari ekin zioten sendo, eta aberats eta aberats-ustekoak beren gurasoak baino askoz ere katalanago bihurtu ziren, oso erradikalak kontu horretan, politikan beti autonomista mantendu baziren ere. Bai, hori oso bitxia da guretzat, baina ez beraientzat: kulturalki oso erradikalak dira, bereziki hizkuntzari dagokionez, baina politikoki oso malguak, euskaldunak baino askoz ere gehiago. Eta, zergatik ez dugu esango, kulturalki euskaldunak baino askoz ere jantziagoak izaten dira, nabarmen. Cambóren kasua paradigmatikoa da.

Francesc Cambó (Wikipedia)

II

Izan ere, posible ote da katalan abertzalea eta espainol abertzalea aldi berean izatea? Cambórentzat, argi eta garbi, bai. Hori da, hain zuzen ere, bere egitasmo politikoaren laburbilduma. Kataluniaren alde eta Espainiaren alde, biak batera.

Eta hori nola esplikatzen da? Horra betidanik nire buruari egin izan diodan galdera bat. Zeren, jakina, nire esperientzia pertsonalean termino erabat antitetikoak dira, areago, antagonikoak ere sarri askotan. Eta betidanik onartu izan dut euskaltzale izateak ez dakarrela, halabeharrez, euskal abertzale izatea, eta alderantziz ere. Alegia, euskalduntasuna eta abertzaletasuna bi gauza desberdin dira, eta oso posible da (egunero ikusten dugu, apur bat begiratzen hasita) bi osagai horien konbinazio desberdinak pertsona beraren baitan; baina besterik da aldi berean Espainiaren eta Euskal Herriaren abertzale izatea. Bata ala bestea, biak batera ezin da. Hori da nire esperientzia pertsonala, eta horregatik, hain zuzen ere, betidanik intrigatu nau Cambó bezalakoen pentsaerak.

Zeren, berriz azpimarratuko dut, Cambó zinezko abertzale katalana da, oso-osoa, baina aldi berean abertzale espainola da, baita ere oso-osoa. Baina nola da posible?

Jakina, ni baino lehenago beste pertsona askok ere gauza bera galdetu izan dute, ez bakarrik beren buruari, baita Cambó berari ere, publikoki eta solemneki: zer zara zu, katalana ala espainola? Aipa dezagun tenore horietako bat, Espainiaren Historian garrantzi berezia duena eta iruzkindu nahi nukeen liburu honetan xehe-xehe analizatzen dena: 1918ko autonomia-estatutuaren saio zapuztua. Konkreta dezagun apur bat gehiago: 1918ko abenduaren 10ean eta 11n, debate biziki garrantzitsu bat egon zen Espainiako parlamentuan; mahaigainean, Kataluiniarentzako autonomia-estatutu baten proiektua; egitasmo politiko horren sustatzaile nagusia, Lliga Regionalistako liderra, Francesc Cambó. Egitasmoak ez zuen aurrera egin. Nola? Zergatik? Zer erantzun zioten Cambóri, zehatz-mehatz?

Egoera biziki bihurria da. Izan ere, I. Mundu Gerrak eta Errusiako Iraultzak sortutako egoera berriaren ondorioz, Espainian Berrezarkuntzako sistema politikoa krisi sakonean sartuta dago aurreko urtetik, gobernu egonkorrik osatu ezinik. Egiazki, sistema hila zen, ezinezkoa zelarik funtzionaraztea lehen bezala, baina protagonistak, elite politikoa, oraindik hura berpizten saiatzen ari ziren. Cambók berak, hilabete batzuk lehenago, operazio politiko guztiz arriskutsu bati ekin dio: Prat de la Ribaren heriotzaren ondoren bera da Lliga Regionalistako lider eztabaidaezina, eta goi mailako negoziazio politiko sekretu batzuen ondoren onartzen du Espainiako Gobernuko ministro bihurtzea; trukean, hilabete gutxi batzuen barruan, Kataluniak autonomia-estatutu bat izango du. Dirudienez, hori da tazituki agindu ziotena, baina beti oso modu eliptikoan, ziur aski. Kontura gaitezen aldaketa kualitatiboaz: ministro katalan abertzale batzuk Espainiako Gobernuko ministro! Oso apostu handia da, baina epe batez badirudi irabazi egingo duela eta Espainiko parlamentuak baietz bozkatuko duela. Eta, hortik aurrera, etapa berri bat zabalduko zaio Espainiari, sistema berriztatzeko eta demokratizatzeko bide argi bat. Ispilukeria hutsa izan zen; izan ere, proiektua parlamentura ailegatzen denerako, bera jada ez dago gobernuan, hilabete bat lehenago dimititu behar izan baitu, Santiago Alba gobernukide gaztelau eta antiautonomistak egindako oposizio gogorragatik; hortaz gain, debatearen aurreko astean Gaztela eta Leongo hainbat Diputaziok (Avila, Burgos, Palencia, Logroño…) asanblada berezi bat egin dute eta mezu gogor bat adostu dute Kataluniako pribilegioen kontra; Andaluziako diputazioek ere bat egiten dute Gaztela eta Leongoekin, eta Madrileko prentsa guztia dute atzean, giroa berotzen; debatearen bezperan, manifestazio handi bat egiten da Madrilen, Kataluniako estatutuaren kontra eta Espainiaren batasunaren alde. Eta, bitartean, Bartzelonan, jendea urduritzen hasita horrenbeste luzamendu eta ustekabeko oposizioaren aurrean, ustez aurrez guztia lotuta zegoenean.

Baina ez zegoen lotuta, edo ez ondo lotuta behintzat. Abenduaren 10eko debate horretan parlamentari liberal batek, Niceto Alcalá Zamora, gero II. Errepublikako presidente izango zena, estatutuaren proiektuaren kontra oso gogor mintzatu ondoren, bukatzeko, guztiz solemneki esaten dio: “Autonomia y hegemonía son dos cosas absolutamente incompatibles… No se puede ser a la vez Bolivar de Cataluña y Bismarck de España.” (593. or.). Hurrengo egunean, berriz, kontserbadoreen lider nagusia, Antonio Maura, Cambó ministro izan den bitartan gobernuburu izan denak eta guztiek Cambóren oso gertukotzat dutenak, diskurtsu erabat dramatikoa egiten du eta, amaieran, honela zuzentzen zaio: “No tiene S.S. opción, ni la tendrá nunca, ni la tiene nadie, porque no se elige la madre, ni se eligen los hermanos, ni la casa paterna, ni la patria en que se nace.” (595. or.). Agur estatutua, agur Cambóren apostu politikoa, kitto, galdu da dena, Espainiako parlamentuak ez du egitasmo autonomistarik onartuko. Honela bukatu zen Mauraren diskurtsua: “Estalló una gran ovación que interrumpió el final del discurso y que duró, en escaños y tribunas, más de cinco minutos [bost minutu txaloka!]. El señor Marua fue abrazado por muchos diputados, por el Presidente del Consejo [gobernuburua] y por casi todos los ministros.” (596. or.). Ez digute esaten guztiak batera kantuan hasi ote ziren Yo soy español-español-español… baina giroak nahiko antzekoa dirudi.

Baina harira: ea, Cambó, zer zara zu? Espainola ala katalana? Zein da zure aberria, Espainia ala Katalunia? Zer izan nahi duzu, Kataluniako askatzailea (Bolivar) ala Espainiako inperio berriaren sortzailea (Bismarck)? Eta ez, Cambó ez zen independentzia eskatzen ari, autonomia-estatutu bat baizik, eta hau zen bere erantzuna, etengabe errepikatua, mitin, hitzaldi, artikulu eta mota orotako idazkietan: Katalunia libre bat nahi dut Espainia handi baten barruan (Per Catalunya i l´Espanya gran da lelorik ezagunena, batzuetan, aldiz, honela ere ikusten da: Catalunya lliure dins l´Espanya gran), eta hori autonomia-estatutu baten bitartez, zeren Katalunia autonomiaren bidez indartu egingo da, eta hori ona izango da guztientzat, baita Espainiarentzat ere. Bada, ezin da, hori Espainian ezin da.

Gorago nire esperientzia pertsonalez mintzo nintzen, alegia, ezinezkoa dela aldi berean abertzale euskalduna eta espainola izatea. Cambó, berez, gogotik saiatu zen, baina erbestean hil zen, Argentinan, 1947an, ezer lortu gabe Kataluniarentzat. Eta hori beti posibilistetan posibilistena bezala agertu zelarik! Franco onartzeko ere prest agertu zen! Alferrik, Espainian ezinezkoa da, ez baitu inoiz fede onez inolako estatuturik emango, beti behin-behineko soluzio bat izango da, espainiar abertzaleak makal eta ahul sentitzen direnean emana, baina beti maniobra taktiko huts gisa, inoiz ez konbentzimenduz. Eta berriz ere indartsu sentitu orduko, desegiteari ekingo diote. Hori da nire iritzia eta, esango nuke, beste euskaldun askorena eta katalan asko-askorena. Horregatik gara independentistak.

Francesc Macià (Wikipedia)

III

Baina honez gero ordua da hizpide dugun liburuaz beraz zerbait esateko. Egilea, Jesús Pabón (1902-1976), espainiar katedradun arketipikoa da, eskola zaharreko historialari bat, Espainian egon den onenetakoa. Liburu hau idatzi zuen anbiziotsuena da, ezagunena ere ziur aski, eta iraunkorrena. Egia esanda, ez da Historia liburu hutsa, aitzitik, Pabón parlamentari izan zen II. Errepublikan (CEDA koalizio eskuindarraren zerrendetan) eta pertsonalki ezagutu zituen bai Cambó, bai garaiko lider politiko guztiak; hortaz gain, monarkiko gisa aritu zen beti eta, dirudienez, Bartzelonako kondearen, hots, errege emeritu Joan Karlosen aitaren, kontseilu pribatuko kide izan zen. Alegia, frankismoan ere, katedradun izateaz gain (eta Historia Akademiako kide eta buru), polikari aktiboa izan zen, monarkikoen lerroan. Ez dakit zein jarrera hartuko zuen Joan Karlos Borboikoaren erabaki politikoen aurrean (hau da, onartuko ote zuen haren aita tronutik baztertzea) baina esango nuke Trantsizio Politikoa deitu izan denaren emaitzarekin nahikoa pozik geldituko zela, ziur aski. Izan ere, liburu hau ez da estriktoki Cambóren biografia bat, baizik eta, Cambó aitzikia hartuta, Espainiako XX. mendearen lehen herenaren analisi luze bat. Falta zait gaineratzea liburu hau ez dela egiazki liburu bat, hiru tomotako bilduma bat baizik: lehena 1952an argitaratu zen, eta bigarrena eta hirugarrena 1969an; eskuartean izan dudana, berriz, bigarren edizioa da, hiru tomoak liburuki bakar batean bildurik 1999an argitaratua (hortik bere luzeera, 1521 or.; egiazki hiru liburu dira).

Nire begietan, Pabónek bere barrenean duen arazoa erraz esplikatzen da: zergatik izan da ezinezkoa Espainian demokrazia liberal bat izatea, Ingalaterrak, Holandak, Belgikak edo Suediak (adibidez) duten bezalakoa? Zeren aipatu ditudan guztiak monarkia parlamentarioak dira. Zergatik Espainia ez? Zergatik diktadura militarrak, Primo de Rivera lehenengo, Franco ondoren? Hori da jatorrizko kezka, barneko arantza bere bihotzean. Eta erantzuna, liburuaren 1500 orrialdeak irakurri ondoren, baita ere erraz formulatzen da: orain arte (1969, orduan argitaratzen ditu bigarren eta hirugarren tomoak) ezinezkoa izan delako Katalunia Espainian integratzea. Eta, Pabónen begietan, integrazio hori posible ezezik, erabat ezinbestekoa da, eta ez da zaila: aski da Cambóren proiektua ontzat ematea. Eta ondoren Cambóren proiektuaren patua deskribatzen zaigu, 1521 orrialdetan. Porrot etengabe baten historia. Baina, batek daki, bizi izan balitz Kataluniako ezezik, Espainiako hamalau autonomia-estatutuak legez onartuta ikusteko, agian esango zigun Cambók, Mio Cid-ek bezala, hil eta gero irabazi zuela borroka. Edo Kataluniako azken urteotako gertakariak ikusita agian esango liguke, garraztasunez, istorio hori hamaikagarren aldiz errepikatzen ari ginela. Bai, ziur aski hori esango luke. Baina batek daki.

Dena den, inork liburu luze hau irakurtzeko pazientziarik baldin badu, erraz konturatuko da azken hilabeteotako gertakariek ia-ia prezisio milimetrikoz errepikatzen dutela Espainian 1902-1936 bitartean gertatutako hainbat krisialdi politiko. Berriz esango diot, badaezpada ere, prezisio milimetrikoz. Arestian aipatu dugu 1918ko krisia, oso gaingiroki; bada, kontakizun xehe bati ekiten zaionean harrigarria, benetan harrigarria da, zenbaterainoko kointzidentziak aurki daitezkeen. Eta krisialdi hori ez zen izan lehena, aurrez beste batzuk izan ziren 1905ean, 1907an, 1909an… eta ondoren beste batzuk 1921ean, 1923an, 1932an, 1934ean… Mekanismoa beti berdina da: katalanek, nola edo hala, beren eskariak mahaigainean jartzen dituzte eta Espainiako sistema politikoa erabat ezgai da horiei irtenbide adostu bat emateko. Areago, Espainiako partiduek, politikariek, presio taldeek, militarrek… gaia baliatzen dute bata bestearen kontra, botereaz jabetzeko edota beren interes partikularrak sustatzeko. Alegia, katalanen eskariei soluziobidea eskaintzeko ezgai izateaz gain, maltzurki erabiltzen dituzte joko politikero antzu eta zikinen arma gisa. Moret, Alba, Romanones, Primo de Rivera, Alcalá Zamora, Azaña… beti berdin, konspirazio leloetan endredatuta. Katalanen aldetik, jakina, egoera ez da hobea: Macià, Rovira i Virgili, Companys… beti sektarismo antzuetan, egoera bere osotasunean ulertu ezinik, edo ulertu nahi ez. Eta Francesc Cambók (tira, berak Francisco deitzen dio) pazientzia frantziskotarrez, jakinduria eta prestakuntza paregabeez, beti zentzu positiboan bultzaka… baina inoiz zorterik gabe. Hori, gainera, gaixotasun larri batek unerik txarrenean mendean hartzen ez duenean, egon zitezkeen aukera apurrak zapuztuz. Azkenean beti kale. Ama Birjina maitea! Espainiak ez du erremediorik!

Tira, esana dugu, Pabónen historiagintza oso tradizionala da: protagonistak beti elite politiko mehar bat da (erregea, ministroak, parlamentariak, kargu politiko nagusiak…) eta arazoa, beti, beren arteko zirikada, trikimailu, hautsi-mautsi eta sasi-konponketetara mugatzen da. Horrela, krisi politikoak bata bestearen atzetik xehe-xehe esplikatzen dira, beti protagonisten izaera, aiurria eta asmoei erabateko garrantzia emanez; horren aurrean, gizartearen protagonismoa oso-oso txikia da beti. Ez da nik unibertsitatean ikasi nuen historiagintza, hori argi dago (han egiturak edo gizartea ziren hitz gakoak, ez inoren izaera edo asmoak), baina atseginez irakurtzen den liburua da. Positiboan epaituta, birtute ukaezin bat du: gaur egungo krisi politikoak hobeto ulertzen laguntzen du, zer den kontatzen zaiguna eta zer ezkutatzen dena. Adibidez, Puigdemonten balkoira-atera-nahi-ez eta ondoko ihesaren inguruan ziur istorio oso zehatza dagoela… egunen batean jakingo duguna, ez gaur. Zeren episodioak ia milimetrikoki errepikatzen ditu 1934ko urriko gertaerak…

Nostalgia ere eragiten du liburu honek: hara, ematen zuenean Espainiak azkenean onartzen zuela Katalunia bere sistema politikoan integratzea, Cambók eta Pabonek amestu zuten bezala, eta sistema bera gainetiko erregio edo nazionalitateei aplikatzea, konturatzen gara PPk gaia baliatu zuela PSOE gobernutik botatzeko, eta PSOE barruan ere etengabe baliatzen dutela alderdiaren fakzio desberdinen artean dagoen botere-lehian aurrera egiteko. Eta, bihotz erdiragarriena, Podemos ere ez dabil hortik oso urrun. Eta abar. Ez, Espainiak ez du erremediorik.

Lluís Companys (Wikipedia)

IV

Baina Kataluniaren arazoa arazo politiko huts bat da, Pabónek azaldu nahi digun bezala? Espainiako sistema politikoaren akats bat? Hori besterik ez?

Uste dut ondoan baliatuko dudan aipua blog honetan bertan erabili izan dudala lehenago, baina hala balitz eta ez balitz ere, berdin egoki suertatzen da orain Pabónen historiagintza bere lekuan jartzeko. Tuzididesek, duela 2500 urte atenastarren eta lazedemoniarren arteko hogeita hamar urteko gerra deskribatu zuen Peloponesoko gerraren historia lan klasikoan (euskal bertsioa, hemen) eta hasiera xamarrean, argibide ezin garrantzitsuago bat eman zigun: saiatuko da gerra horren gertakariak zehatz-mehatz eta detaile osoz deskribatzen (Pabón bezala), baina gerraren arrazoi nagusiari dagokionez, ez dugu sinestu behar, batzuk esaten duten bezala, gertakari hau, hori edo bestea izan zirela gerrari ekiteko arrazoia, aitzitik, gerraren arrazoia estrukturala zen, ez koiunturala, eta honetan laburbiltzen zen:

“Atenastarrak eta peloponesoarrak izan ziren gerrari hasiera eman ziotenak, Eubea hartu ondoren sinaturiko hogeita hamar urterako itunak haustean. Eta hauste horren arrazoiei buruz hasieratik bertatik idatzi ditut zioak eta eztabaidak, inork ez dezan aurrerantzean Heleniarrenarteko halako gerra izugarriaren jatorriaz ikerketa egin beharrik.

Arrazoi egiazkoena, nahiz eta gutxien aipatua, honako hau dela uste dut: atenastarrak indartsu bihurtzeak beldurra eman ziela lazedemondarrei eta gerrara bultzatu zituela” [enfasia neurea] (23. atala, 55. or.)

Alegia, egunerkotasunari lotutako mila eta bat gertakari txikien oinarrian, arrazoi estruktural bat zegoen, Espartak bere hegemonia galtzeko zeukan beldurra. Izan ere, Esparta potentzia militar bat zen funtsean, bere ekonomia nekazaritzan oinarritzen zuena, zehatzago esanda, jopu nekazari ugarien explotazio kupidagabean, elite militar mehar baten eskutik. Atenasek, ordea, askoz ere ekonomia modernoagoa zuen, merkataritzan oinarritua, eta bere finantzak ahalbidetzen zioten ontziteria eta armada moderno eta eraginkor bat nahi zuenean antolatzea. Baina Espartako militarrak eta burokratak ez ziren ez tontoak, ez itsuak, berehala konturatu ziren Atenasen gorakada ekonomikoak bere nagusitasun politikoa ekarriko zuela epe labur edo luzean. Eta gerrari ekin zioten, mila eta bat aitzakia erabilita. Aitzakiak, besterik ez. Jakina, atenastarrak ere ez ziren tontoak, eta ez zioten beren inperio komertzial sortu berriari uko egin nahi, ezta hark ekarriko zien nagusitasun militarrari ere. Eta pozik abiatu ziren gerrara.

Ondorioz, Espartaren eta Atenasen arteko gerra luzeak oinarri sozioekonomiko oso argiak zeuzkan: bi ekonomia-mota oso desberdinak, bi gizarte-eredu oso desberdinetan kudeatuak. Eta, jakina, behin gerra abiatu ondoren, lider politiko eta militarren kalitatea, erabaki estrategikoak, beren armadak kudeatzeko arazo politiko-administratiboak… oso garrantzistuak dira. Tuzididesek, Pabónek bezala, xehe-xehe kontatzen dizkigu lider horien izakera eta arazo praktikoen gaineko kontuak. Baina Tuzididesek, Pabónek ez bezala, argi esaten du zein den gako nagusia, azken arrazoia.

Posible ote da Madril eta Bartzelona artean ere Espartaren eta Atenasen arteko bezalako lehia bat irudikatzea? Bi ekonomia oso desberdin (bata militar-burokratikoa, nekazaritzan eta interes finantzieroetan oinarritua, bestea komertzial-industriala, askoz ere modernoagoa eta produktiboagoa), bi gizarte-eredu oso desberdinen gainean eraikiak (Gaztelakoa eta Espainiako Hegoaldekoa oligarkia eta jauntxokeria hutsa, nekazarien explotazio basatian oinarritua, Katalunian partidu eta sindikatu politiko modernoen eta masa-politika klasistaren gainean oinarritua). Hori ote da gako nagusia? Zeren XX. mendearen lehen herenerako oso egokia dirudi, gaur egungo Espainia oro har modernoagoarentzat, ez horrenbeste, baina ez hain zentzugabea ere, oraindik ere Kataluniaren ekonomia Espainikoa baino askoz ere modernoagoa eta produktiboagoa baita. Beraz, zinezko arazoa ote da Madrilek beldur diola Bartzelonaren potentzia ekonomikoari? Ez dakit, baina ez egidazue esan ideia erakargarria ez denik.

Edonola ere, ez nintzeke guztiz zuzen ez banioke aitortuko Pabóni, behin gutxienez, borroka politiko xeheen mailatik gora hausnarketa anbiziotsuago eta orohartzaileago bat egin izana. 1933ko azaroan gaude, Errepublikak bigarren hauteskundeak izan ditu eta, lehenengoetan ez bezala, eskuineko taldeak nagusitu dira; badirudi inebitablea dela eskuineko talde bat, CEDA, gobernuan sartzea, baina CEDAren errepublikanotasunaz zalantza handiak daude, ezkertiarrek uste dute egoera baliatu nahi dutela Errepublika bera finitzeko. Puntu kritikoa da: CEDA erregimenean integratuko da ala ez? Denok dakigun bezala, ezkertiarrek ezetzean iraun zuten eta, urtebete geroago, 1934ko urrian, sektore erradikalenek iraultza bat bultzatu zuten. Pabónek, CEDAko diputatua orduan, argi eta garbi aldezten du eskuindarrak leialak zirela Errepublikarekiko, eta ezkertiarren sektarismoa izan zela beren erabateko integrazioa erregimenean eragotzi zuena, lehia politikoa gaiztotuz. Ez dakit arrazoirik duen, baina edonola ere, ondoko hausnarketa oso arnas luzekoa iruditzen zait, arazo handi baten muinean jotzen duelako:

“Se dice de la Segunda República Española; pero el fenómeno puede producirse en cualquier régimen. Tan pronto como se le concibe o se le vive, no como un régimen político, sino como una confesión religiosa o como un templo para el culto verdadero… Entonces se produce el maniqueísmo político del régimen: la República de los republicanos o la Monarquía de los monárquicos.” [enfasia neurea] (1293. or.)

Alegia, Espainian erregimen politikoa erregimen politiko gisa hartu beharrean, termino erlijiosotan hartzen zen, hau da, konfesio erlijioso bat balitz bezala, edo tenplo bat. Eta ondorio bakarra manikeismo politikoa da, beste hitzetan, sektarismo itsua. Pabónen ustez, hori izan zen Errepublikaren porrotaren eta Gerra Zibilaren arrazoaia, uste izatea Errepublika ez zela soilik erregimen politiko bat (hau da, adostu eta aldatu daitekeen gauza bat, negoziazioen bidez) baizik eta eliza bat, non eta Egia Berdaderoa bat eta bakarra den, eta adoratu besterik ez dagoen (eta disidenteak sutara).

Hori ote da Espainiaren gaitza? Hortik bere krisialdi politiko etengabeak? Horrek esplikatzen du zergatik espainolek ezin duten ulertu Konstituzioa hitzarmen politiko bat besterik ez dela, herriaren borondate librean oinarritzen dena, eta ez adoratu beharreko Jainko bat…

Gehiegi luzatu gara. Ni neu esplikazio estrukturalen aldekoagoa naiz (Esparta eta Atenas bezala irudikatu ditudanak, metaforikoki, jakina) baina garbi dago espainolen kultura politikoak, mendez mende hain setati eta sektario irauten duen katolikotasun zurrun eta biolento horrek, ez duela batere laguntzen.

Baina zurea da hitza, irakurle. Zein da zure esperientzia pertsonala?

OHARRA: Cambó aitzakia hartuta beste post bat idatzi nuen orain dela lau urte, hemen.

BORROKA ARMATUAREN EPIKA

Pruden Gartzia

2017ko abuztua

Piarres Larzabal: Nere Mendixkatik: Apez bat ETAko gudariez mintzo, Tafalla: Txalaparta, 1999, 124 or.

I

Asko idatzi da ETAri buruz eta askoz ere gehiago idatziko da ondoko urteetan, bai hemen zein Espainian, Frantzian edo nazioarteko testuinguruan. Esango nuke gainera argitalpenen uholde nagusia oraindik ez dela hasi: urteek aurrera egin ahala, eta nazioarteko testuingurua lagun, ETAri buruzko historiak, istorioak, saiakerak eta hausnarketak guztiz arruntak bihurtuko dira, mundu akademikoan bereziki. Eta orduan, euskaldunok, euskaldun arruntok, gero eta arazo latzago bat izango dugu, alegia, alea eta lastoa bereiztea. Zein liburuk balioko digu ETA zer izan zen ulertzeko, eta zein ez?

Gaur aipagai dugun liburua ez dakit inoiz gai horretaz idatzi den garrantzitsuena ote den, baina hala ez balitz ere, ez lebilke oso urrun. Argiago ere esan dezaket: liburu hau da nik neuk ETAri buruz inoiz irakurri dudan garrantzitsuena, bertan esplikatzen delako, argi eta garbi, zergatik hamarkada luze batez (gutxienez) ETAk egundoko sostengua izan zuen Euskal Herriko iritzi publikoaren aldetik, eta oso sinpatia zabala Espainian eta nazioartean (Frantzian bereziki). Zeren uste dut hori dela hain juxtu ere ETAri buruzko historia bat edo hausnarketa bat egin nahi duen orok aipatu beharreko lehen-lehen puntua: ETA izugarri popularra izan zen hamarkada luze batez, sostengu itzela eta sinpatia guztiz nabarmena jasotzen zituen, hemen, Espainian, Frantzian…. Nola da posible gaur egun gertakari hori ezkutatzea? Nola da posible zuzen edo zeharka aldeztea ETA beti bat eta berdina izan dela iritzi publikoaren aurrean?

Aipagai izango dugun liburuaren egilea Piarres Larzabal da, baina nik neuk hura iruzkintzeko erabiliko ditudan hainbat ideia Joseba Zulaikaren eta Bernardo Atxagaren liburuetatik hartuak dira. Hiru hurbilpen oso desberdin gai berari, baina nire ustez konektatuta daudenak kontzeptu giltzarri baten bidez: epika, borroka armatuaren epika. Ondoko lerroetan saiatuko naiz kontua argitzen.

II

Nire uste apalean, ETAri buruz ezer ulertu nahi bada, gaur eta hemen hau litzateke galderarik egokiena: nola da posible horrelako sostengu zabala izan zuen erakundeak arbuio unibertsalaren artean amaitzea, hain gaitzetsia non zalantzazkoa den pentsatzea bere azken ekintzek inolako sostengurik edo adostasunik jasotzen zutenik ezta Ezker Abertzaleko militanteen artean ere. Eta ildo honetan beharbada komenigarria da gogoratzea ETAren azken komunikatuek eta erreibindikazioek etsipen argia eragiten zutela Ezker Abertzalearen oinarri sozialean. Edo ni neu baino ez naiz garai hura horrela gogoratzen duena?

Kasua ez da berria. Adibide historikorik aipatzekotan, gogora dezagun klasikoak diren batzuk, adibidez, Frantziako Iraultzarekin eta Napoleonekin lotutakoak. Oso ezaguna eta aipatua izan zen bere garaian Pariseko (bereziki, nahiz eta fenonomenoa Frantzia mailakoa eta, areago, europarra izan funtsean), Pariseko gizartearen kasua: urte gutxiren buruan pasatu ziren errege-erregina borbondarrak zoroki eta sutsuki txalotzetik, beren gillotinatzea eskatzera (eta hura handizki ospatzera), gero berriz ere Iraultzarekin dezepzionatzeko, berriz ere Napoleonekin piztu, berriz ere Napoleon gorrotatu… eta abar. Hemeretzigarren mendeko intelektual liberalen artean kontu aipatua izan zen hori (adibidez, Thiers-ek baditu oso lerro zehatzak horretaz ), eta, erantzun gisa, jende-masa handien txotxolokeria esentzialaz hitz egitea ez zen arraroa; ildo beretik, Erroma klasikoko adibideak jartzen ziren erruz, bereziki Errepublika garaikoak. Edo, berdin-antzera, herriaren goramena praktikatzen zen handikiro (adibidez Michelet batek), herri hori zer zen zehazki batere argitu gabe. Txanpon beraren bi aldeak dira, nire irudiko: herria goratzen da, edo jendaila nardatzen, batere argi utzi gabe zeintzuk diren horretako irizipideak. Gaur eguneko historialari eta soziologoek, aldiz, nahiago dute gizarteaz hitz egin, eta gaia serioski ikertu. Nik neuk ere horixe aldeztuko nuke, beharrezkoa dela euskal gizartea ikertzea, bere bilakaera, aldaketak, garapena, sektore sozialak, askotarikotasuna… eta epai moralak beste batzuei uztea, jakina.

Aipagai dugun liburuan, ordea, prozesuaren lehen fasearen argibideak aurkituko ditugu, hau da, ETA goraka ari zen garaiari buruzkoak, gizartean sostengu zabala zeukanean. Hurrengo faseaz, alegia, beherakada luzearenaz edo, beste modu batean esanda, gizartean sostengua mailaz maila galtzen joan zenekoaz, ez dugu ezer irakurriko, baina nire iritzia da lehen fase hori ulertzea (alegia, zergatik bildu zuen ETAk hamarkada batez izan zuen sostengu sozial zabala), gertakari ukaezin hori ulertzeak, esaten nuen, bidea emango digu gainetikoa ulertzeko. Edo hori da nire uste apala.

Jean Moulin Frantziako Erresistentziaren lider karismatikoari dedikatutako monumentua (Wikipedia)

III

Nire ustez posible da ETAren arrakasta sozialari data-muga aski argi batzuk jartzea eta, aldi berean, horien oinarri orokorrak zehaztea. Datak, grosso modo, 1970-1980 dira, hau da, hamarkada bat.

Eta bai, badakit, mota horretako baieztapen batek argudio sendo eta luzeak beharko lituzke, mota askotako ikerketa sektorialak, gertakari historiko nagusien haztapena, eta abar benetan luze bat, baina, batetik, ni ez naiz gai horretarako, eta bestetik, mota honetako iruzkin batean ez lukete lekurik. Beraz, nire proposamena petitio principii bat da, argi eta garbi, alegia, niri sinestea eskatzen dizuet nik neuk diodalako eta guztiz bat datorrelako nire oroitzapen pertsonalekin (eta iruzkin hau irakurtzen duzuen guztiz gehienenekin, adin batetik gora, horixe nire aierua). Gure oroitzapenak, norberarenak, momentuz ez dugu behar beste ezer esan behar dudana oinarritzeko. Eta norbait ez badago ados ikusmolde honekin, aski du irakurtzeari uztea, testu honetan ez baitu hortik aurrera ezer askorik aurkituko: oroitzapen (ustez) konpartituak, besterik ez funtsean.

Beraz, esango nuke ETAren arrakasta soziala, hamarkada horretan jaso zuen sostengu sozial guztiz zabala, bost faktore hauetan oinarritzen zela:

1) Borroka antifaxista internazionala. ETA ez da fenomeno espezifikoki euskalduna, aitzitik, testuinguru internazionalean ulertu behar da eta, testuinguru horretan, data giltzarria 1936 da; urte horretan abiatzen da Espainiako Gerra Zibila, zeina testuinguru global baten fenomeno askoz ere zabalago baten ataria (atarietako bat) besterik ez zen izan: Bigarren Mundu Gerra. 1936tik aurrera munduan bi aliantza ideologiko zabal antolatzen dira: faxistak eta bere aliatuak batetik, antifaxisten multzo askotarikoa bestetik; prozesu goraberatsua izan zen, adibidez, ez zegoen batere argi Erresuma Batuko indar politiko nagusiak noren alde zeuden 1936an, eta mila eta bat ñabardura egin daitezke kasuz kasu, baina 1941etik aurrera (Alemaniak Errusia inbaditzen du) kontua guztiz garbi dago: burges liberal-demokratek, sozialdemokratek eta komunistek bat egiten dute faxisten kontra. Hortik aurrera oso zaila da faxisten kontra armak eskuan borrokatzen den inor kondenatzea; bai, badakit, gerra irabazi ondoren Mendabaldeko potentziek eta Errusiak mundua euren gogara banatu zuten, baina, berriz diot, iritzi publikoaren aurrean oso zaila da borroka antifrankista kondenatzea, adibidez, Frantziako Erresistentzia kondenatu gabe, alegia, Gestapoko kideen kontra atentatu hilgarriak egitea zilegi bazen, zergatik kondenatu behar zen Espainiako Brigada Politiko-Sozialaren kide baten kontrako atentatu bat? Eta bai, eta berriz ere esan eta berresaten dut, soberan dakit mila eta bat ñabardura egin daitezkeela hemen, zentzu askotan, baina gertakari nagusiak hor dirau: Frantziako Erresistentzia zilegia izan bazen, zergatik ez Espainiakoa edo Euskal Herrikoa? Hori da, hain juxtu ere, Piarres Larzabalek bere liburuan garatuko duen argudio zentrala. Pisu handiko argudioa iritzi publikoaren aurrean, nire ustez erabat erabakigarria: jende askok horrela pentsatzen zuen Euskal Herrian, Espainian, Frantzian… edo munduko edozein bazterretan. Eta, ondorioz, ez zuten ETA kondenatzeko inongo arrazoirik ikusten, hura babesten ez bazuten ere, edota hilketak eta atentatuak desegokitzat eta kaltegarritzat jotzen bazituzten ere. Gauzak oso antzera joan ziren Frantzian bertan, eta beste leku askotan, 1940-1945 bitartean, jakina denez.

2) 68ko iraultza. Fenomeno politiko-sozial-kultural guztiz zabal bati buruz ari naiz, jakina, baina hura izendatzeko komunzki erabiltzen den etiketa arruntena darabilt. Fenomeno hori 1960 aldean abiatu zen (gutxienez) eta hiruzpalau hamarkadaz luzatu da, zentzu zabalean hartuta (oraindik ere ez da arraroa pertsona bati 68ko progre bat dela esatea, etab.). Fenomeno zabal horretatik orain interesatzen zaiguna: mota orotako deskolonizazio-prozesuak eta haiek eragindako borrokak, mota orotako talde iraultzaile eta gerrillarien sorrera, Vietnamgo gerra, Txe Guevara bezalako ikono iraultzaileak… guzti-guztiek egundoko sostengu zabala zeukaten Europako gizartean, bereziki gazte unibertsitarien artean. ETA testuinguru horretan sortu zen, bat gehiago besterik ez zen munduko jende asko eta askorentzat. Baita Euskal Herriko askorentzat ere. Larzabalek ere behin baino gehiagotan aipatzen du fenomeno hau, bereziki herri txiki eta zapalduen eskubideak eta deskolonizazio-prozesuak; ez dugu ahaztu behar Frantzia potentzia kolonial nagusietako izan zela; bada, frantses askorentzat ETA Aljeriako FLN bezalako bat zen, horrek dakarren aldekotasun eta kontrakotasun guztiekin. Faktore guztiz garrantzitsua da.

3) Eliza katolikoaren krisia eta aggiornamento-a. Eliza katolikoak izugarrizko pisua izan du euskal gizartean gutxienez azken bi mendeetan, horretaz ez dago duda handia egiterik. Baina, erakunde gisa, II. Mundu Gerratik aurrera krisialdi latz batean dago: Pio XII.a aitasantuaren nolabaiteko aliantza Hitlerrekin, eta ondoren edozein erreforma blokeatzeko hartu zuen erabaki irmoa, Eliza ataka gaizto batera eraman zuten: sektore katoliko aurrerakoientzat ezinbestekoa zen aggiornamento bat, hau da, gizarte modernoaren ezaugarriei egokitzea, hitz batez, eguneratzea; hori zorakeria hutsa zen sektore tradizionalistarentzat; bada, bi sektore horien arteko talka oso nabaria izan da azken hamarkadetan. Baina orain axola diguna hauxe da: 1960ko hamarkadan egiten den Vatikano II.a Kontzilioak egundoko inpaktua dauka euskal gizartean eta dantzan jartzen du Eliza eta gizarte osoa; sarritan iruzkindu den fenomenoa da: oso urte gutxian seminarioak hustu eta seminarista horietako asko militante politiko bihurtzen dira, batzuk militante armatu. Krisia, batetik mundiala da, eta mundu mailan modan jartzen du Vatikano II.aren kontzeptu zentrala: herria, Eliza herria da, herriaren zerbitzura egon behar du, eta abar. Baina bestetik krisiak ezaugarri propioak ditu hemen: euskal elizaren zatiketa sakona 1936an gertatzen da, eta biziki sakona izan zen, agian inon baino sakonagoa; lehen unean gainditutzat eman bazen ere, esango nuke frankismoak Elizaz egin zuen erabilera alderdikoia guztiz gaiztotu zuela euskal kristauen fedea: eliz hierarkiarekiko mesfidantza eta herriko apaizarekiko hurbiltasuna oso sakona zen euskal gizartean; hitz gordinagoekin esanda, fededun askorentzat apezpikuak frankista hutsak ziren, arbuiagarriak, eta, aldiz, herriaren zerbitzura zeuden apaiz apalak miresten eta goratzen zituzten. Larzabalen liburuan krisialdi hau oso nabaria da, bere askotariko ezaugarri eta ondorioekin.

4) Euskal abertzaletasuna. Denok dakigun bezala, ETA abertzalea da eta bere asmoa beti izan da abertzaletasunaren kapital sinbolikoa eta politikoa bereganatzea. Alferrik ibili dira EAJ inguruko sektore batzuk ETAren abertzaletasuna ukatzen edota zehaztu nahian ez direla benetako abertzaleak; iritzi publikoaren aurrean (eta horretaz ari gara orain) ETA guztiz abertzalea izan da beti, areago, EAJ bera baino abertzaleagoa (erran nahi baita, erradikalagoa abertzaletasunean). Eta beldur handirk gabe esan daiteke 1970-1980ko hamarkadan, behintzat, ETAk lortu zuela abertzaletasunaren kapital sinbolikoa bereganatzea. Beharbada erantzungo didate jende gehiagok ematen ziola boza EAJri ezker abertzaleari baino, baina orain ez naiz hauteskundeez ari; garai horretan, hamarkada horren hondarrean, boza ezker abertzaleari ematen ez zion jende gehienak ere neurri batean ulertzen zuen ETA, eta nolabaiteko babesa ematean zion, eta ez bakarrik EAJri boza ematen ziotenen artean, baita PSOEri ematen ziotenen artean ere: ETA ez zuten babesten, baina ezta salatzen ere, isildu egiten ziren. Gertakari sozial hau milaka aldiz aipatu da azken hamarkadatan, bereziki intelektual antiabertzaleen ahoan. Ni neu ez naiz gai gertakari hori zehazki neurtzeko, baina orientazio orokorra eztabaidaezina iruditzen zait: 1970-1980 bitarteko hamarkadan, ETAren kontra paratzea euskal abertzaletasunaren kontra paratzea zen, eta oso jende gutxi, benetan gutxi, aurkituko zenuen euskal gizartean horrelakorik egiteko prest. Ezta botoa Adolfo Suarezen UCDri emango ziotenen artean ere. Azken ohar bat: Larzabalen abertzaletasunaz duda egingo duenik biziki nekez aurkituko duzu inon.

5) Borroka abertzalearen epika. Zer da ETA? Erakunde bat, erantzungo didate (edo banda bat, beste batzuen ahoan). Eta erantzuna zuzena da, baina ez osoa. ETA, baita ere, bere militanteak dira, bereziki borrokan hildako gudariak. Eta puntu honetan Piarres Larzabalen liburuak hartzen du bere garrantzi osoa: nire uste apalean, hauxe da ETAk 1970-1980ko hamarkadan herritarren artean lortu zuen sostenguaren arrazoi nagusia: bere militante gazteen sakrifizioa. Zaila egiten zait definizio zehatzik ematea, eta puntu hau bereziki minbera da nabarmenak diren arrazoiengatik, baina, hitz batez, hamarkada horretan euskal gizartearen gehiengoak ETAko militante hilak zinez miresten zituen, heroitzat zituen, herriaren alde bizia emandako gazteak ziren, eta haien ekintzak ontzat ematen ez zituztenek ere (guztiz gehienek), izugarrizko begirunea zieten. Puntu hau bereziki nabarmena da Piarres Larzabalen liburuan, parterik handienean hildako militanteen hiletetan irakurritako sermoiak baitira. Sermoi gogoangarriak.

Edozein arrazionalizazio-saiok baditu bere mugak eta hutsuneak eta, horiekin batera, baita bere dohainak ere, alegia, hitz gutxitan prozesu guztiz konplexu baterako azalpen global bat ematea. Baina beti dago gertakari historikoaren banakotasuna, ihes egiten digun faktore atzemanezin hori, prozesu osoa nolabait bakun eta aldi berean konplexu bihurtzen duena. Nik neuk esango nuke ETAren arrakastaren esplikazioa gorago aipatu ditudan bost faktore horietan dagoela. Jakina, bostek elkar elikatzen zuten, bakoitzak bere aldetik emaitza askoz ere mugatuagoak lortuko baitzituzten. Adibidez, Espainiako komunista eta anarkista batzuk saiatu ziren Gerra Zibileko borroka armatua luzazen 1940-1960 bitartean, baina herri-sostengu benetan txikia lortu zuten; 1960etako hamarkadan talde iraultzaile berriak sortu ziren, 68ko iraultzaren haizeak bultzatuta, baina ez zuten sostengu sozialik erdietsi; Eliza Katolikoaren krisiak ez zituen ondorio berdinak izan Espainian eta Euskal Herrian; EAJ inguruko hainbat gazte ere (hots, abertzale hutsak), saiatu ziren borroka armatuan engaiatzen, baina inolako arrakastarik gabe: hain juxtu ere gazte horiek guztiak, epe laburrean, ekintza armatuak uzten zituzten edo ETAn integratzen ziren (alegia, abertzale iraultzaileekin). Baina, bat-batean, Burgosko epaiketa etorri zen eta gazte iraultzaile horiek Eusko Gudariak kantatu zuten tribunal militarraren aurrean; eta, ez dakit oso ondo nola edo zergatik, baina heroiak bihurtu ziren herritar guztiz gehienen aurrean, atzoko eta gaurko gudariak, martiriak, antifaxistak, abertzaleak eta iraultzaileak aldi berean. Txabi Etxebarrieta, Txikia, Txiki eta Otaegi, Pertur, Argala… izen mitikoak bihurtu ziren. Heroiak, herriaren heroiak. Irakurle, benetan ez zara gogoratzen?

Hori guztia 1970-1980 bitartean gertatu zen eta, zentzu estrikto batean, prozesu bakana eta errepikaezina izan zen. Faktore berak, beste leku eta garai batean, edo leku berean baina apur bat lehenago edo geroago, ziur aski ez zuten emaitza berdina izango. Zeren bada Historiaren joairan arrazionalizatu ezin den zerbait, eta kasu honetan uste dut muga horrekin aurkitzen garela, hots, ez dakigula zergatik gertatu zen gertatu zena. Eta nik neuk ez daukat horretaz azken hitza esateko inolako pretentsiorik baina, azken hitz hori inon aurkitzekotan, hildako militanteen sermoietan bilatuko nuke, Larzabalen sermoietan, adibidez. Ez zehatz-mehatz aztertuta eta arrazionalki analizatuta esaten dutenagatik, beste zerbaiteagatik baizik, hots, esaten ez den horregatik, agian ezin delako hitzetan esan. Esanezinagatik. Epikagatik.

Piarres Larzabal (EKE)

IV

Zeharka baino ez dugu aipatu Piarres Larzabalen (1915-1988) liburua, baina uste dut aski izan dela ideia orokor bat egiteko. Sermoi bilduma bat da funtsean, hildako militanteen hiletetan irakurriak. Guztiak 1970-1980ko hamarkadan, azkena izan ezik; azken hori berezia da, hildakoa ez zelako ETAko militante bat, Telesforo Monzon lider abertzale historikoa baizik, 1982an hila. Monzon, politikoki behintzat, Larzabalen anaia bikia dela esan daiteke. Esan dezagun, halaber, goian paratu dugun azala bigarren ediziokoa dela, 1999koa hain juxtu ere, baina lehen aldiz 1978an argitaratu zela. Guztira, hamasei sermoi biltzen ditu, eta sarrera guztiz mamitsu bat, Larzabalen beraren planteamenduak jasotzen dituena. Hor zehazten du bera ez dela ETAkoa inoiz izan, baina sostengatzen duela eta laguntzen diola, nola eta zergatik. Eta hori apaiz katolikoa izan arren. Eta abar.

Luze beharko genuke hemen Larzabalez mintzatu, baina ez da lekurik aproposena. Esan dezadan, bakarrik, alde batetik benetan pertsona bitxia izan zela, biografia berezia izan zuena, baina bestalde irudipena dudala oso-oso erraza litzatekeela Larzabal bezalako pertsonak dokumentatzea XX. mendean, ez Europa osoan bakarrik, baizik eta bost kontinentetan, eta ezta apaiz katolikoen artean soilik, beste erlijio guztietan ere. Ez, Larzabal bitxi egin nahi digute, baina ez da hain bitxia XX. mendeko borroka sozial eta politikoen testuinguruan.

Baina, hortaz, zergatik da interesgarria? Bada, nire uste apalean liburu honetan laburbiltzen duelako gorago aipatu ditugun bost faktoreak, modu ezinago argian. Eta sentiarazten digulako, batetik, euskaldunak garela, hots, herri bat bere historia eta nortasun propioa duena, baina bestetik beste herri guztiak bezalakoak garela, eta ezinezkoa dela gure historia ulertzea beste guztiena ere begiratu eta kontuan hartu gabe. Herri bat gara, baina gurea ez da oso kasu berezia, berezitasun batzuk izan baditzake ere. Herri txiki eta zapaldu bat gara, beste asko bezalakoa, kitto. Hori da Larzabalen sakoneko mezua.

Joseba Zulaikak eta Bernardo Atxagak liburu oso onak idatzi dituzte ETAri buruz, lehenak analisi antropologikoak eginez, bigarrenak kontakizun literarioak. Biengan nabari da fenomenoaren muinera, ezagumendu osora, ailegateko irrika; ez ikerketa sektorialak, baizik eta fenomeno osoaren ezagutza osoa. Jakina, helburu utopiko bat da, ideal gisa planteatzen dena, ez egiazko programa praktiko bezala. Eta biengan epikak oso leku garrantzitsua betetzen du. Nik neuk aitor dut buelta asko eman izan dizkiodala autore bi horien ideiei, bereziki epikaren kontuari, ulertu ezinik zertaz ari ziren. Harik eta Piarres Larzabalen liburu hau berriki irakurri nuen arte, apur bat karanbolaz, sarritan pasatzen zaidan bezala.

Zuek ere liburua irakurtzera animatzen zaituztet. Ez dizuet hemen laburtuko edo analizatuko, ez. Irakurri ezazue, agian Iliada edo Eneida irakurtzeko darabilzuen espiritu berberarekin. Diferentzia batekin, jakina: guk geuk oraindik gogoratzen ditugun gauzak dira.

Azken hitz bat hala ere: epika genero literario bat da, eta ederra izan daiteke, baina ez da inola ere eredugarria. Esparta, Liliput, kantatzen zuen Ruper Ordorikak (Atxagaren poema bat da, jakina), edo beste modu batean esanda, inork ez dezala hartu eredutzat Akiles edo Lope Agirreko, literatura egiteko ez bada (apur bat Mirande bezala). Eta hori da epikari dagokionez behin ere burutik kendu behar ez dena.

Billy Budd filmeko eszena (1962)

V

Gure iruzkina, gure liburua, 1980 aldean gelditzen da. Eta hortik aurrera zer? Esango nuke ETA lehengo bera dela, zentzu batean, baina guztiz desberdina dela, halaber. Eta, batez ere, egoera guztiz desberdina da. Espainia demokrazia mendebaldar bat bihurtu zen, beste edozein bezalakoa, eta hortaz bere arrakasta sozialerako lehen faktorea (antifaxismo internazionala deitu duguna) desagertu zen, beste barik; bigarren faktorea, 68 iraultza, moteltzen hasita zegoen aspaldi Europan, eta baita Espainian eta Frantzian ere (apur bat beranduago); hirugarren faktorea, Elizaren krisia, nola edo hala gainditzen hasi zen aitasantu berri baten eskutik, eta euskal gizartea sakonki laikotu zen (nolabait esateko) oso denbora gutxian; laugarren faktorea, euskal abertzaletasuna, instituzionalizatu egin zen eta normalizatu gizartearen aurrean, banalizatu arte; eta bostgarrena? Eta epika?

Paradoxikoki, epikak inoiz baino indar handiagoa hartu zuelakoan nago: gerra zikina deitu denak (GAL, torturak…) gehi kartzela-politika mendekatiak (lege-gogortze etengabeak, izugarrizko kondenak, sakabanaketa, lehen gradua sistematikoki, erredentziorik eza, etab.) indartu besterik ez zuten egin atzoko eta gaurko gudarien irudi epikoa gizartearen aurrean. Baina, adi, hemen baitago gakoa, bakarrik sektore baten barruan, ez gizarte osoaren aurrean, lehen bezala. Gizarte sektore hori, gainera, higatuz joan zen poliki-poliki, hainbat faktoreren eraginez; horien artean, eta ez garrantzi txikikoa, oso zaila delako gudarien epikak bat egitea ETAren ekintza gero eta krudelago eta indiskriminatuagoekin. Prozesua bikoitza zen, nire uste apalean: batetik, gobernuaren politika antiterrorista gogor eta gupidagabeak indartu besterik ez zuen egiten gudarien epika, baina bestetik, ETAren beraren bilakaerak, haren ekintzen gogortze eta krudelagotze etengabeak, higatu besterik ez zuen egiten bere militanteen irudi epiko hori. Gauza biak batera. Beharbada horrek esplikatzen du, beste ezerk baino hobeto, sektore sozial batek ETAri etengabe erakutsi izan dion sostengua, gizartearen gehiengoak gero eta tinkoago bizkarra ematen zion bitartean: nago bestelako politika antiterrorista liberalago (adimentsuago?) batekin, sostengu sozial hori ere askoz ere lehenago higatuko zela.

Baina batek daki. Nolanahi ere, iruzkin honetan Larzabalen liburuaz hitz egin nahi izan dugu, funtsean, hots, 1970-1980 garaiaz, eta gainetiko prozesuaz agian beste noizbait arituko gara.

Eta epikaz, orokorrean, hausnarketa gehiago nahi lituzkeenak, hortxe dauka eskura, adibidez, Herman Melville-n Billy Budd, mariñela: barnetiko kontakizuna, (Alberdania, Erein, Igela, 2012, Literatura unibertsala bilduma). Akiles, Eneas, On Kixote bera… agian urrutiegi daudelako, eta Joyceren Ulises beharbada abstraktuegia delako emoziorik sortzeko gure baitan. Billy Budd-en patua hurbilagoa da.

EUSKAL ABERTZALETASUNAREN MITOAK

Pruden Gartzia

2017ko uztaila

Goyhenetche, Jean, Les basques et leur histoire: mythes et réalités, Baiona: Elkar, 1993, 361 or.

Liburua 001

I

Goian idatzita ikusten duzuen “Jean Goyhenetche” hori, gure artean “Manex Goihenetxe” gisa ezagutu genuen beti. Manex, gure Manex, Iparraldean azken hamarkadatan sortu den intelektual eta euskaltzalerik nabarmenenetako bat. Goitik beherako abertzalea eta euskaltzale osoa. Zergatik erabaki zuen liburu honetan bere izena frantses erara idaztea?

Gaiak badu interesik Manexen pentsamendua ondo ulertzeko, baina ez da, halaber, bere langintza intelektualaren giltza edo ultima ratio argigarria. Lerro batzuk dedikatuko dizkiogu, hala ere, nire ustez oso egokia delako ondoren esango den guztiaren sarbide gisa.

II

Gure artean, hots, euskaldunen artean, Manex ahoz beti “Manex” izan bazen ere, suposatzen dut frantsesen artean, giro formaletan bereziki, “Jean” izenago zela sarri; eta idatziz ere, bietara ikusten dugu, “Jean” eta “Manex” (inoiz ere “Manez”, tradizioan forma erabiliena izan omen dena, gaur egun galduxe dagoen arren), eta “Goyhenetche” zein “Goihenetxe” (eta inoiz edo beste “Goienetxe”, Iparraldean ere ez dena harrigarria, nahiz eta h-duna baino gutxiago ikusi). Inoiz ez nuen berarekin kontu horretaz hitz egin, eta ez dut inolako froga positiborik esan behar dudana esateko, baina nire esperientzia pertsonalaren arabea, eta nire inguruan urte askoan ikusi dudanagatik, ez dago forma bat ala bestea noiz erabiliko den ziurtatuko dizun irizpide erabakigarririk; aitzitik, sarritan zori hutsaren arabera ezarriak dirudite, gaur hau, bihar bestea, honetan A, bestean B, irizpide argirik gabe. Areago, pertsona asko eta askoren kasuan, nekez esan daiteke beren izen-deiturak beti forma kanoniko eta bakar baten arabera emateko deliberoa hartu dutenik, alderantziz, normalki bizpahiru forma eta grafia dituzte eskura, batzuetan dozena erditik gora, eta horiek (edo horien konbinazioak) irizpide aski anarkikoen arabera erabiltzen dituzte. Ez beti zoriz: adibidez, testuinguru legal eta administratiboan forma legezko eta osoa da balio duen bakarra, eta testuinguru familiar edo lagun artekoan, txikikariak eta goitzizenak indar handiz nagusitzen dira; baina tarteko eremu osoan, adibidez, liburu edo artikulu bat sinatzerakoan, bada, denetarik ikusten da sarri. Eta bai, Manex beti da Manex, baina bere izen-deiturak forma diferentetan ikusiko ditugu, logika argirik gabe ezarriak; soilik kasu gutxi batzuetan ematen du guztiz berariaz eta apropos jarriak direla. Adibidez liburu honetan. Zergatik?

Berriz ere hasieratik hasita: nire ustez argi dago pertsona askok (eta ez soilik euskaldunek, baita frantses, espainol edo amerikano ingelesdunek ere, adibidez) beren izen-deituren forma eta grafia bat baino gehiago erabiltzen dituztela, konbinazio desberdin bat baino gehiago osatuz gainera, eta kasu askotan ez dagoela hori esplikatuko duen irizpide argi bat. Baina kasu batzuetan guztiz berariaz erabiltzen dute dena delako forma edo grafia, beraiek hautatua kasu horretarako. Adibidez, Manex Goihenetxek bere doktorego-tesia argitaratzen duelarik (hots, aipagai dugun liburua), bere izen-deiturak forma frantsesean/legezkoan idaztea erabakitzen du, eta horrekin esan nahi diguna da liburu hori ez dela soilik euskaldunentzat, ezta soilik abertzale edo abertzaleen aldekoentzat, ez, liburu horien hartzaile potentzialak frantsesak direla (edo espainolak, edo ingelesak, edo munduko hiritar oro), edo beste modu batean esanda, euskal abertzaleak ezezik, euskal abertzaletasunaren kontrakoak, indiferenteak edo ezer ez dakitenak ere. Nazioarteko publiko akademiko zabala, ez soilik bere inguru hurbila.

Beraz, liburu hau nazioarteko publiko akademikoari begira egina dago, bertako abertzale eta euskaltzaleak baztertu gabe, jakina, baina aldi berean beraiengana mugatu gabe. Eta horren seinale argia da egileak bere izena forma eta grafia frantsesean paratzea.

Erabaki ona ote da? Zentzuazkoa? Egokia? Praktikoa? Ala amore emate lotsagarria? Adibidez, Koldo Mitxelena idatzi ordez, Luis Michelena idaztea, zer da? Amore emate lotsagarria ala erabaki pragmatiko hutsa, nazioarteko publiko ikasiari begira? Eta abar.

Ez, gaur ez gara eztabaida horretan sartuko, soilik seinalatuko dugu liburu honetan Manexek gogoan daukan publikoa ez dela soilik euskaldunak, publiko akademiko zabala baizik. Kasu honetan, hori da giltza (eta beste kasu askotan… banan-banan aztertu behar dira).

Manex Goihenetxe

Manex Goihenetxe

III

Publiko akademiko zabal horrekin Manexek eztabaidatu nahi duena, funtsean, euskal abertzaletasunaren mitoak dira. Zeren gazteagoak direnak agian ez dute kontu hau gogoratuko, baina duela 30 bat urte euskal intelektualen artean boladan zegoen debatea euskal historiografiaren “mitoak” ziren edo, modu apur bat modernoagoan formulatua, euskal abertzaleok gure Historia mitifikatzeko dugun joera irreprimiblea. Apur bat geroago argitaratu zuen Hobsbawn-ek bere Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality (1991), zeina The Invention of Tradition (1983) neurrigabe goratuarekin eta orain aipatuko ez ditugun beste batzuekin, debate intelektualaren tonua markatu zuten hamardaka pare baterako gutxienez: euskaldunon nazioa asmakizun hutsa da (invention) eta Historia/Historiografia mitozale eta mitifikatzaile batean oinarritzen da. Mitoa eta asmakizuna, horra euskal abertzaletasunaren laburpen motz eta erabateko bat. Abertzaleok gezurti kuadrila bat gara, besterik gabe, edo inozo totalak. Kitto.

Euskal intelektual asko apuntatu ziren interpretazio horretara. Garai bateko Euskadiko Ezkerra izan zen beren gotorlekuetako bat (alderdi horren lelo nagusia desmitifikatu beharra zen, gameluak edota elefanteak berak ere aspertzeraino errepikatua) baina argi dago ez zela fenomeno lokal bat; areago, beste inoiz aldeztu izan dudan bezala, parte handi baten 68ko iraultzaren marea behera izan zen funtsean, hots, nazioarteko fenomeno bat, gure artean ETAren kontrako borrokaren forma hartu zuena. Bestalde, euskal abertzaletasunaren kontrako borroka ideologikoa etengabea izan da espainolen artean, jakina, baina fase honetan berrikuntza aipagarri bat izan zuen: abertzale sutsu (are eta armatu) izandako batzuk ere, bapatean desmitifikazioaren sukarrak jo zituen eta fronte antiabertzalera pasatu ziren, txundidura eta harridura ez txikia sortuz ordura arte segitzaile izandako askoren artean. Garai nahasia izan zen, dudarik gabe, eta garaiaren zigilua, gainera, eztabaida akademikoa borroka politikoarekin guztiz nahastekatzea izan zen, non eta inoiz ez zen oso garbi gelditzen ETAren ekintzen gaineko balorazioa eta XVIII. mendeko gertakari batzuena, adibidez, gauza desberdin bi ote ziren, edo gaiztakeria abertzale esentzial beraren manifestazio huts eta paraleloak. Edo, kontrako espaloitik, edozein gertakari bortitz edo armatu (Matalezek Zuberoan gidatutako matxinada, kasu) goratu eta laudatu behar ote zen, sutsu, armatua izatearen arrazoi hutsez. Haiek garaiak, Jaungoikoa!

Zorionez edo zoritxarrez, nire inpresioa da orduko borroka politikoak guztiz iraganak direla eta, gaur egun, ez dutela pisu handirik, zenbait politikari, kazetari eta katedratiko jubilatu edo erdijubilaturen bazkalondoko berriketaldietan ez bada. ETArena, faktore politiko gisa, joan zen, hori faktu hutsa da, nire irudiko. Baina euskal abertzaletasuna hortxe dago beti, eta bidean gauza garrantzitsu bat galdu zaigulakoan nago, alegia, debate akademiko hartan (akademikoa zen neurrian, jakina) zerbait gelditu zitzaigun argitu gabe. Eta hori ere nire iritzi hutsa da, baina debate hura ondo itxi gabe joan zitzaigula iruditu izan zait beti. Beharbada arazo pertsonala da.

Eta beharbada horregatik erabaki nuen nik, duela hilabete pare bat, Manex Goihenetxeren liburu hau berrirakurtzea. Hogeita bost urte joan dira argitaratu zenetik, eta nire inpresioa da oso oharkabean pasatu zela bere garaian. Eta liburu garrantzitsua da, bi arrazoriengatik gutxienez: bata, Manex ez zelako izan Damaskora bidean tximistak jota zaldi gainetik erori eta Egiaz jabetutako konbertso bat, abertzale izateari inoiz utzi gabe eboluzio pertsonal oso interesgarria izan zuen militante bat baizik, eta bestea, Manex goi mailako ikertzaile bat izan zelako, Historian igeri egiten zuena bere konpromiso pertsonala argitzeko, baina beti diziplina akademikoaren oinarriei uko egin gabe. Hitz batez, Manex historialari militante bat izan zen hitzaren adiera onenean, eta liburu honetan jasotzen duena da, nire ustez, 80-90etako debate akademiko horietatik salbatu daitezkeen gauzarik interesgarrienak.

Zeren, garbi esan dezadan: euskal abertzalearen mitoak azalaretzea, azaltzea eta porrokatzea, akademikoki ona eta onuragarria izateaz gain, abertzaletasunaren ikuspuntutik oso beharrezkoa eta eskergarria da. Gure Historia ezagutzea oso beharrezkoa da, bertsiorik fidelena eta egokiena, mitorik gabea. Hori da liburu honetan Manexek eskaintzen diguna.

Pegaso zaldi hegalaria

Pegaso zaldi hegalaria

IV

Kostata irakurtzen den liburua da. Tesi bat da, eta egileak ez du ia-ia ukitu edo moldatu. Astuna eta luzea da, tesiak izan ohi diren bezala. Frantsesez irakurtzea, gainera, faktore astungarria da Hegoladekoentzat eta, hortaz gain, Iparraldeko Historia ezagutu behar da! Eta, tamalez, hori ere ez dugu apenas ezagutzen.

Historiografiari buruzko liburu bat da, gainera, eta hor aipatzen diren egile guztietatik… zenbat ezagutzen digutu, izenez sikiera? Zenbaten lanak irakurri ditugu? Eta gero gure herriaren Historiaz hitz egiten dugu… ze oinarrirekin?

Liburu hau irakurri beharrekoen zerrendan egon beharko luke beti, aipatu ditugun arrazoiengatik, baina hortaz gain, eta ororen buru, oso ikerketa ona delako eta Euskal Herriaren Historiaz ikuspegi berri bat ematen digulako.

Bi zati nagusitan banatzen da, lehena XVI-XVIII. mendeak hartzen dituena, eta bigarrena XIX. mendeari dedikatua. Kasu bietan, Euskal Herriaren Historiaz idatzi duten egileen lanak aztertzen ditu, lehen zatian ia-ia banan-banan (guztira hamaika baino ez dira), bigarrenean zenbait multzotan bilduz (guztira 66 egile dira, kontuak ondo atera baditut); ez zait oso argi gelditu zein iripide zehatz erabiltzen dituen zerrendak osatzeko, baina ez zait kontu bereziki garrantzitsua iruditzen: corpus bat definitzen du, batez ere irizpide geografikoa kontuan hartuta (hots, Ipar Euskal Herriaren Historiaz idatzi dutenak) eta nik corpus hori ontzat ematen dut, besterik gabe (edozein zuzenketa planteatzea eruditismoaren sailean barneratzea litzateke, eta oso-oso ez-gai sentitzen naiz horrelakoetarako). Manex eskola frantsesekoa da, alegia, anglosaxoiak ez bezala, beti saiatzen da taldeak, multzoak, klaseak… sortzen eta bere analisiak horien arabera gauzatzen, apur bat Durkheim handiak markatutakoaren bidetik, baina funtsean historialaria denez gero (eta ez soziologoa), nahita edo nahigabe banako egileen analisiei ere gogotsu ekiten dio (anglosaxoien erara) eta, esango nuke, horiek dira nire gusturako bere orrialderik distiratsuenak: Oihenart, Bela, Sanadon, Polverel… beti testuinguru soziopolitiko jakin batean txertatzeari ekiten badio ere, beren banakotasuna oso nabaria egin zait hainbat pasartetan; XIX. mendeko historialariekin zailagoa da banakotasunak nabarmentzea, baina Hariztoi, Duvoisin, Jaurgain… nahi gabe ere nabarmentzen dira. Nik neuk, zer esango dizuet, nahiago nukeen egile nabarmen batzuk hautatu izan balitu eta horiek bakarrik aztertu, banan-banan, besteak laburki aipatuz, baina ez da izan hori Manexen hautua: gizartea gizonaren gainetik jartzen saiatzen da beti, eta hori bere hautua da (bide batez, “gizona” guztiz apropos jarri dut, guzti-guztiak gizonak direlako; liburu honetan aipatzen diren emakume bakarrak, memoriak hutsik ez badit egiten, Joana Albret erregina eta Madalena Larralde martiri katolikoa dira, hots, pertsonaiak, ez egileak).

Azken atal labur batean ondorio orokorrak jasotzen ditu. Ez da bereziki distiratsua, bai ordea argia eta zehatza. Esana dut arestian, Manexen orrialderik onenak egile zehatz batzuen iruzkinari dedikatuak dira, eta analisi horien sakontasuna eta aberastasuna ez ditu ordezkatzen laburbilduma lehor xamar batek. Ezta nire aipamen are laburrago eta lehorrago batzuek ere. Liburuan murgiltzeko eskatzen dizuet, beraz, baina neure aldetik ondorio orokorrak jaso eta kritikatuko ditut gaingiroki.

Arnaut Oihenarten liburu ezagunena

Arnaut Oihenarten liburu ezagunena

V

Bada hitz bat hasierako hitzaurrean eta bukaerako ondorioetan hainbat aldiz agertzen dena eta liburua goitik behera markatzen duena: desjabetzea (“dépossession”). Nire ustez, liburuaren leit motiv-a da eta liburu honen asmoa ondoen laburbiltzen duen kontzeptua. Alegia, euskaldunok gure Historiaz desjabetuak izan ote gara? Edo modu gordinago batean esanda, kanpoko indar zapaltzaile batzuek (frantsesak nagusiki Iparraldeari dagokionez) gure Historiaz, hots, gure identitateaz, gabetu nahi izan gaituzte? Horien kontra erreakzionatu izan ote dugu, mendez mende, eta eraso zapaltzaileari ihardukitzeko asmoa izan ote da liburuan zehar aipagai izango diren historialarien asmoen giltza, ultima ratio-a?

Ezaguna denez, Manexek, bere lehenengo liburu eta artikuluetan, bete-betean bat egin zuen planteamendu horrekin, (Ipar) Euskal Herria herri kolonizatu gisa aurkeztuz (frantsesek kolonizatua, erran beharrik ez). Denboraren poderioz, ordea, iritziz aldatu zen, eta gure Historia beste termino konplexuago batzuetan esplikatzeari ekin zion; eta puntu honetan zilegi bekit anekdota pertsonal bat kontatzea: ondo gogoan daukat kontu horietaz hitz egiten ari ginelarik behin (Iruñeko UEUko ekitaldiren baten ondoko bazkari edo kafealdian), argiki arropustu zidala kolonizazioaz baino, maiteago zuela integrazioaz hitz egitea; alegia, azken lau mendeetako Ipar Euskal Herriko Historiari so, gaztetan ez bezala, jada ez zuen kolonizazio-prozesu bat ikusten, integrazio-prozesu bat baizik, frantses monarkian lehenengo eta Errepublikan gero. Iritzi aldaketa hori ez dirudi bat-batekoa izan zenik, prozesu luze baten ondorio baizik; prozesu horretako giltza nagusietako bat (ziur aski ez bakarra) Historiaren ikerketa sistematikoa izan zen, eta hain zuzen ere aipagai dugun liburua izan zen Manexen ikerketa nagusia, sakonena, erabakigarriena. Hori da nire ikuspuntua.

Ondorioz, Oihenart, Bela, Sanadon, Polverel… eta zer esanik ez, Duvoisin, Hariztoi edo Jaurgain, edo Xaho bera ere, ez dira kanpoko zapaltzaileari atzi altxatzen diren ahotsak, baizik eta testuinguru nagusiki frantses batean esplikatu behar diren historialari/intelektualak. Biraketa kontzeptuala erabatekoa da, edonor erraz konturatuko den bezala.

Baina, hortaz, zer dira egiazki Oihenart edo Xaho bat, nabarmenenak baino ez aipatzearren? Ez ziren, bada, nolabaiteko abertzaleak? Edo protoabertzaleak? Edo abertzaletasun modernoaren nolabaiteko inspiratzaileak? Zer esan behar dugu orain, erdipurdiko intelektual frantses probintziano batzuk besterik ez zirela? Ez, Manexek ez digu horrelako ezer esaten, esplizituki behintzat, baina ez ote da hori, finean, bere analisietatik ondorioztatu behar dena, azken buruan?

Ez da zaila ikustea tesi akademikoak eta ondorio politikoak oso erraz nahastu daitezkeela hemen. Gorago hitz egin dut horretaz, eta orain apur bat gehiago findu eta zehaztu nahi nuke esandakoa: politikari dagokionez, Manexek abertzale iraun zuen beti, horretaz ez dago dudarik txikiena ere ez, baina ahalegin handiak egin zituen debate politikoa eta ikerketa akademikoa argiki bereizteko; eta, halaber, Historiaren ikerketan sakondu ahala (tesia eginez) bere ikuspuntuak osoki atxilipurdikatu zituen. Oso-osoki. Aipu bakar batek balioko digu esan nahi dudana berresteko: Oihenart du aipagai nagusi, hots, euskal abertzaletasunaren panteoian leku garai batean egoteko baldintza guztiak betetzen dituen intelektuala, baina gaur egun hain aipatuak ez diren beste batzuk ere hartzen ditu barne:

Au niveau des auteurs les plus signifitcatifs des XVIIe-XVIIIe siècles (Oihenart, Béla, Sanadon, Polverel), il n´y a pas eu vraiment, quant au fond, une production historiographique spécifique du Pays basque, sinon dans la transmission des archétypes qui ont été analysés. Inutile de porter au pinacle A. d´Oihenart; il n´a rien d´exceptionnel pour le XVIIe siècle, si ce n´est son appartenance, avec bien d´autres historiens à “cette génération exceptionnelle”, issue de l´Humanisme et dont “tous les membres (…) sont ou seront de hauts magistrats animés d´un sens élevé de leur loyauté envers la Couronne”.” [azken lerroetako aipua Marc Fumaroli-rengandik hartua da, oharrean zehazten duelarik; enfasia neurea da] (249. or.)

Aipu bakar horrek, dudarik gabe, zer jorratu franko eskaintzen digu, baina askoz ere azalpen luzeagoak eta testuingurutze zabalagoa beharko luke. Orain, muinari baino ez diogu helduko, eta muin-muinean Manexek dioena da Oihenart ulertzeko gako nagusiak Frantziako giro intelektual eta politikoan aurkitu behar direla, eta ez Euskal Herrian. Zotz eta motz esanda, hori, eta ez besterik.

Baina zer esan nahi du horrek? Nola interpretatu behar da tesi hori? Borroka ideologiko antiabertzalean engaitutako hainbat historialarirentzat, argi dago: abertzaleok Historia faltsutzen dugu, Oihenart bat (kasurako) mitifikatuz eta abertzale gisa aurkeztuz, egiazki frantses intelektual bat besterik ez zenean, koroa frantsesaren interesen zerbitzura (Richelieu kardinalaren bidez, zehazki). Euskal abertzaletasuna gezur handi bat besterik ez baita egiazki. Iritzi bereko ote zen Manex?

Nire irudiko, garbi dago ezetz: hain juxtu ere Manexen ahalegina izan zen debate akademikoari bere autonomia aitortzea, tesi politikoen (alde batekoak zein bestekoak) morrontzatik askatzea aldarrikatuz; politikan, esana dugu gorago, abertzale iraun zuen, baina mundu akademikoan eman zuen ageriko biraketa hori apur bat zehatzago pisatu beharko genuke orain. Nire uste apalean Manex mutur batetik bestera mugitu zen, kolonialismotik erabateko integraziora, tarteko eremu zabala mespretxatuz. Muturreko posizio bat hartu zuen gaztetan, oso zalantzazkoa zena orduko testuinguru intelektualean ere, eta muturreko posizio bat hartu zuen ondoren, baita ere oso zalantzazkoa orduko giro intelektualean ere. Bi mutur, eta tartean eremu zabal bat, zeinetan abertzaleek eta anti-abertzaleek ere, zintzotasun intelektual pittin bat medio, ez genukeen aparteko arazorik izan behar oinarrizko kontu batzuetan bat etortzeko.

Adibidez, Oihenart. Argi dago abertzale (edo protoabertzale) gisa aurkezteak ez duela oinarri handirik; era berean, garbi dago ez zela extralurtar bat, orduko gizartean, politikan eta mundu intelektualean ondo kokatutako gizon bat baizik, eta mundu hori frantses monarkiaren mundua zen, nabarmen eta nabariki. Beraz, badirudi zentzuzkoena dela Oihenart giro horretan kokatzea eta gako horien arabera bere lanak irakurtzea. Baina horretan agortzen ote da Oihenart? Nire uste apalean ez. Bere garaiko ikerketa historiko serioenak egiteko gai izan zen gizona, euskarazko lehen gramatika aldi berean idatziz eta bere liburuan txertatuz (Larramendik baino mende bat lehenago), euskarazko poesia kultu eta landuak idatzi zituena halaber (era berean euskal poesigintzaz teorizatuz!), hori guztia egiteko eta latinez argitaratzeko (hots, ez soilik frantsesentzat, baita espainolentzat eta Europa osoko intelektual guztientzat), hori guztia egiteko gai izan zen gizonari, berriz diot, ez ote diogu aitortu behar maila intelektual nabarmen bat, beste guztien gainetik kokarazten duena? Ez ote dugu aldeztu behar zinezko intelektual bat zela, hots, bere giroaren eta garaiaren gainetik nabarmentzen den pentsalari eta idazle bat? Ala herri txikien intelektualak beti dira probintziano, eta Parisen bizi eta argitaratzen dutenak baino ez dira unibertsal?

Moises Michelangeloren begietan

Moises Michelangeloren begietan

VI

Bukatuko dut. Biziki estimatu eta miretsi nuen Manex bizi izan zen bitartean, uste dut hori garbi geratu dela, baina esango nuke liburu honekin (liburu guztiz garrantzitsu honekin) gehiegi aldendu zela sen onetik. Bere abertzaletasuna arrazoi garbiz oinarritzeko delibero argiak ikerketan sakontzera eraman zuen, zintzotasun intelektuala beste guztiaren gainetik ezarriz, baina beharbada urrunegi joan zen. Jean Goihenetche sinatu izanak zantzu argi bat ematen digu ildo horretan: kasualitate hutsa izan daiteke, ados, edo garrantzi berezirik gabeko gertakari hutsala, baina nire uste apalean beste zerbaiten zantzu bat da: Manexek mundu intelektual eta akademikoaren onespena bilatzen zuen, debate akademikoan sartu nahi zuen, eta zintzotasun osoz bere posizioak argitu. Abertzale iraunez beti, jakina, baina eremu horretan barna menturatuz, beste aldean zintzotasun berberarekin erantzungo zion norbait edo norbaitzuk aurkituko zituelakoan.

Aurkitu ote zituen? Ez dakit. Debatea bera, bestalde, bai politikan zein akademian, iraungita dago aspaldi, edo beste termino batzuetan planteatzen da, orduko aldean oso desberdinak (adibidez, orain ETAz hitz egiten da, abertzaletasunaz baino; aldaketa nabarmena da).

Nire ustez Manexen tesiak badute exajerazio-puntu bat; pena dut berarekin ezin eztabaidatzea bere liburua, argitaratu eta hogeita bost urtera berriz ere irakurri dudalarik. Zer erantzungo lidake? Idatzitako guztiak literalki mantenduko lituzke, edo zerbait goxatu formulazioa?

Edonola ere, liburu hau lehenago edo geroago irakurri beharrekoen zerrendan jar ezazue. Ez zaizue damutuko.

VII

HITZOSTEA: Testua osorik irakurri eta kontu bat aski azpimarratu ez izanaren sentsazioarekin geratu naiz. Hauxe da: liburu honetan ez da laburbiltzen Manexen pentsamendu osoa; aitzitik, ontzat ematen badugu bere pentsamenduaren giltza (azken urteotan bederen) izan zela debate politikoa eta akademikoa argi bereizten saiatzea, ondorioztatu behar dugu ez dela haizu liburu honetako tesiak beste alor batzuetara besterik gabe zalbaltzea. Alegia, liburu honetan duguna Manex historialaria da, Manex ikertzailea, hau da, Manex osoaren zati bat, ez besterik. Gainera, bere tesi akademiko zentralak ez ditugu ia aipatu ere egin (testuinguruaz aritu izan gara nagusiki) eta zinez mereziko lukete; adibidez, Baionaren eta barnealdearen arteko dialektika, hau da, (Ipar) Euskal Herriak ments izan duela benetako hiri bat zeinetan garatu kultura urbano bat (diskurtso historiko bat barne); tesi hori oso arnas luzekoa da eta ondorio praktiko handiak ditu; beste ildo garrantzitsu bat: (Iparrraldeko) euskaldunak, XIX. mendera arte, ez dira gai izan diskurtso historiko propio bat sortzeko (ezta Oihenartek ere!), eta XIX. mende bukaeran ere betiko klixe eta topiko basko batzuk errepikatu besterik ez dute egin funtsean, hau da, lau mende klixeak errepikatzen… non dago gure Historia? Eta ez ahantz, Historiarik gabe ez dago egiazko nortasunik, topiko batzuen errepikapen merkea baizik. Eta abar. Agian beste noizbait itzuli beharko genuke alderdi horiek jorratzera. Gaurkoz, aski da.

GILGAMEX-en IBILERAK

Pruden Gartzia, 2017ko ekaina

Gil Bera, Eduardo, No hallarás la vida que buscas: Gilgamesh y la épica antigua, Madrid: Dioptrías, 2017, 234 or.

Liburuaren azala

Eduardo Gil Bera euskal idazle interesgarrienetako bat da, edo hala iruditu zait niri beti. Urte asko dira bere lehen liburua argitaratu zuela, Atea bere erroetan bezala (Pamiela, 1987) eta ondo gogoan daukat euskal letren panorama beti estu eta etxekoian eragin zuen iraultza txikia: euskara batu perfektuan idatzita egon arren, idaztankera guztiz berrizalea zen orduko parametroetarako, nolabaiteko nafar-lapurtera bat, Axularren oihartzun nabarmenak zekarzkiena. Gaiaren aldetik ere erabateko berritasuna zen: entsegu filosofiko bat zen, zotz ala motz esanda, batere itxura akademikorik ez zuena; aitzitik, Montaigne-ri edo Gracián-i irakurtzea bezalakoa zen, baina euskaraz. Hitz batez, liburuari bete-betean zerion horrelako anakronismo bitxi bat, euskal pentsalari barroko baten emaitza balitz bezala, baina XX. mendearen bukaeran. Eta baliteke berez hala izatea; izan ere, ez zait Gil Beraren definizio egokiagorik bururatzen: euskal pentsalari barroko bat, originaltasun handikoa.

Ni berehala bihurtu nintzen Gil Beraren jarraitzaile, eta miresle, eta esango nuke ordutik bere hainbat liburu erosi eta irakurri ditudala, gehienetan atsegin handiz. Asko ez ginen izango, apika, baina esango nuke lorratz nabarmena utzi zuela euskal letretan, haietara emana bizi izan zen urte gutxian. Zeren, nire irudipen hutsa izan daiteke, baina esango nuke berak markatu zuela euskal literaturan euskara batuaren sorreratik hona egon den bihurgune nagusietako bat, alegia, berak erakutsi zigun, beste inork baino erradikalago, euskara batua ez zela soilik nolabaiteko gipuzkera estandarizatua, baizik eta guztiz posible dela euskara batu perfektuan idaztea bestelako tradizio eta oihartzun batzuei segituz, kasu, Nafarroako euskara, bere zabaltasun eta indeterminazio osoan. Aingeru Epaltzaren estilo hain karakteristiko horren posibilitatea, ez ote zuen Gil Berak lehen aldiz sinesgarri bihurtu? Anjel Lertxundiren Otto Pette (Alberdania, 1994) bikaina, ez ote zuen berak iragarri? Areago, Sarrionandiaren bizkaiera-behenafarrera nahasketa bitxi eta durduzagarri hura, ez zuen berak nolabait sendotu eta nolabaiteko nafarrera batera osoki lerratu? Izan ere, gogoan gorde dudan oihartzun urrun baten arabera, Gil Berak eta Sarrik elkar ezagutu zuten hura gartzelara sartu aurretik… Tira, ez da erraza jatorrizko aipua aurkitzea, baina ez dut uste nire memoriak engainatzen nauenik.

Baina beste modu batera ere esan dezaket gauza berdina edo antzekoa: 1989a izan zen Atxagaren Obabakoak-en kontsagrazio-urtea eta ordutik, Asteasuko semeak mugatu zuen ezin hobeki zein zen euskal literaturaren kanon ofiziala, bai gaiari dagokionez zein idaztankerari buruz. Bada, nire hipotesia da urte bertsuetan Gil Berak, nolabait, kanon alternatibo bat marraztu zuela, kanon neonafarra, zilegi bazait bataiatzea, eta mugimendu berean ikus dezakegula Sarrionandiaren, Lertxundiren eta Epaltzaren ekarpen argiak. Gil Bera izan zen eragilea, ala soilik kanon alternatiboaren definizio muturrekoena eta argiena eman zuena, mugimendu zabal eta koral baten barruan? Ez dakit. Garbi dago aipatu ditudan hiru egileek beren eboluzio pertsonala izan zutela, nork bere bidea, Tuterako semearengandik aparte (Gil Bera tuterarra da), eta bakoitzaren estiloaren bilakaerak ziur aski norberaren barne-garapenari zor diola bultzada nagusia, beste barik. Baina, aldi berean, bada euskal literaturan hari gorri (neo)nafar bat, Diez de Ultzurrunekin, Epaltzarekin edo Gil Berarekin hasita Pello Salabururenganaino luzatzen dena, batuan, euskara batua perfektuan, idazteko molde berezi bat, inoren begietan berehala nabarmentzen dena. Ez dakit Gil Bera guraso fundatzailetzat hartu behar den edo soilik aintzindaritakotzat, baina ildo horrek kolore berri batez aberastu du gure literatura eta Atxaga-Izagirre-Saizarbitoriaren idaztankera hegemonikoari alternatiba sinesgarri bat aurkeztu. Beti ere euskara batu, moderno eta urbanoan ari garelarik, jakina.

0094 Eduardo Gil Bera Atea bere erroetan bezala

Dena den, agian exajeratzen ari naiz Gil Beraren papera. Euskaraz dozena eskas bat liburu idatzi ondoren (hiru saiakera filosofiko, poema liburu bat, haur literaturako eleberri labur pare bat eta itzulpen batzuk, ezer ez bazait ahaztu), euskaraz argitaratzeari utzi zion lehen liburua atera eta handik zortzi bat urtera. Eta beharbada apur bat ahaztua eta baztertua gelditu zen gure errepublika txikiaren plazan. Eta gaztelaniaz argitaratzen hasi zen, ziur aski lumatik bizi beharrak eraginda eta euskal merkatuaren txikitasunak hartaratuta. Ez diot inoiz irakurri erabaki horren gaineko adierazpen asaldagarririk, hainbat euskal idazleren artean garai batean (Mirande, Aresti…) hain arruntak izaten zirenak, eta hortik kontu egin dut ez dagoela euskarari uko egiteko inolako deliberorik, bestelako zirkunstantzia eta aitzingibel batzuk baizik. Izan ere, maiztasuna asko jaitsi badu ere, segitu izan du euskaraz itzulpenak argitaratzen (Hölderlin-enak, adibidez) eta badira urte batzuk jakin genuela Homeroren Odisea osorik itzulita duela euskarara, baina ez dugu liburu hori argitaratuta ikusteko zoririk izan, ziur aski arrazoi komertzialak direla medio, eta ez besterik. Nire albiste ez bereziki zehatzen arabera, gaur egun ere Baztanen bizi da eta, ziur nago, euskara eguneroko hizkuntza du tenore askotan.

Gaztelaniaz bi dozenatik gora liburu argitaratu ditu, itzulpenak barne (bereziki alemanetik aritzen da). Nik neuk ez diot segimendu esturik egin, besteak beste Espainiako argitaletxetan atereak direlako gehienak eta, gainera, aspaldi utzi niolako autore baten lan guzti-guztiak irakurtzeko irrika jubenilari, baina bada bat bereziki azpimarratu nahi nukeena: Os quiero a todos (Pre-Textos, 1997). Eta bai, miresten dudan beste nafar autore batek (Zaldierok) esan ohi duenaren ildotik, ez dut asmorik Aranbururen Patria (2017) irakurtzeko, baina liburu horren inguruan antolatu den zirku eta porrujotze nabariaren erdian ez naiz geldituko aitortu gabe inork ETAri buruzko eleberri on bat irakurri nahi badu gaztelaniaz, Gil Beraren Os quiero a todos hortxe daukala aukeran, eta euskal terrorismoa dela-eta batzuk Espainia osoa miraz betetzeko darakusten ahalari dagokionez… hara, hobe isiltzen banaiz. Oso ospetsua bihurtu dira gure artean nik ere biziki miresten dudan Rafael Chirbes eta bere nobelagintza, besteak beste garai baten lekukotasun gisa; bada, Gil Beraren horrek, nire uste apalean, ez dio inbidia handirik Chirbesen edozein lani, eta antzekotasunak ere badituela esango nuke: bizia, umoretsua, esperpentikoa batzuetan, oso-oso urrun edozein korrektotasun progre-espainoletik. ETAren gaineko gaztelaniazko eleberriek izan ohi duten arrakasta ikusita, misterio bat da niretzako nola ez den behin baino gehiagotan berrargitaratu. Agian ez dator bat errelatoarekin (tira, esanguratsuki Chirbes ere ez dator bat Trantsizio Demokratiko Eredugarriaren errelatoarekin, baina horretarako behintzat badago tolerantziarik Espainian, zorionez) … galdu naiz, zer esaten ari nintzen? Bai, falta zitzaidan gaineratzea ni bezalako abertzale batentzat Gil Berarena ez dela plater bereziki goxoa, hori ere argi dago, baina hala eta guztiz ere (edo horregatik ere, apika) oso pozik irakurri nuen.

Eduardo Gil Bera (El Boomerang)

Eduardo Gil Bera (El Boomerang)

Eta bi orrialde luze idatzi ondoren, badirudi ordua heldu dela gaur okupatu beharko nindukeen liburuaz zerbait esateko. Eta iruzkin hain inkongruente hau honez gero asko luzatu denez gero, labur bukatuko dut: No hallarás la vida que buscas Gil Beraren azken liburua besterik ez da, erran nahi baita, aldi berean biltzen ditu egilearen dohain eta tatxa guztiak, biak. Izatez, Gilgamex poema epiko sumeriarraren gaztelaniazko itzulpen bat da funtsean, hitzaurre moduko testu sorta luze batez aurre-hornitua baina, adi, zuzenean sumerieratik itzulia. Bai, zuzenean sumerieratik itzulia.

Baina Gil Berak ba ote daki sumerieraz? Poliglota zela ezaguna zen: euskara, gaztelania, frantsesa, ingelesa, alemana, latina, greziera… denak obsesiboki ikasiak, zuztarreraino. Baina sumeriera? Bada, ez soilik ikasi du hizkuntza hori, baizik eta bere burua gai ikusten du aditu orori zuzenketak egiteko eta, betiko euskal tradizio filologiko-eruditoari jarraiki, gure hizkuntzarekin harremanetan jartzeko. Entzuten duzuen bezala, euskara eta sumeriera, biak lotzen ditu, apur bat Jurgi Oteitzak egiten zuen tankera berean. Edo oso antzera.

Eta zein da emaitza? Emaitza liburu irreberente bat da. Beste bat, Gil Beraren liburu guztiak bezala. Eta horretan datza bere meritu nagusia, eta baita bere demeritua ere. Gil Bera irreberentea da, originala, epatantea, eruditoa, bizia, alegera, bihurria, joria eta atsegina. Baita ipurterrea ere, nabariki, eta ororen buru, petrala. Baina zoragarri idazten du, bai euskaraz, bai gaztelaniaz. Hitz batez, Gil Beraren idaztankera xarmangarria da. Zer besterik behar duzu liburu honi ekiteko, euskalduna?

Gilgamx-en irudia (Wikipedia)

Gilgamx-en irudia (Wikipedia)

Eta bai, Juan Errandonea beratarra ez da, ziur aski, mentorerik gomendagarriena euskara-sumerieraren labirinto filologikoetan barna. Ez dakit, ni ez naiz filologoa, baina beste modu batera esanda, ez da gaur egungo erreferentzia akademiko bat, unibertsitatean aintzat hartuko dutena. Bitxia da Errandonea hau, ziur aski mereziko luke norbaitek haren gaineko ikerketaren bat egitea, gaur egun ezagutzen ditugun bizpahiru pintzelkadetaz haruntzago (doktore Erroman, unibertsitateko katedradun Madrilen, sumerieran, akadieran eta antzekoetan aditu…), baina, azpimarratu nahi nuke, ni neu filologoa ez banaiz ere, esango nuke gaur egun ez dagoela boladan gure Filologia fakultateetan. Gil Beraren digresio linguistikoak ere, ziur naiz, unibertsitatean ez dituzte aintzat hartuko.

Eta zer? Gil Bera ez da filologo bat, ez. Gil Bera pentsamenduaren poeta bat da, barrokismo ororen labirintoan bertan goxo gelditua. Umberto Eco euskaldun bat, haren dimentsio unibertsitaria kenduta. Hitz batez, euskal literaturaren Oteitza berpiztua. Nik atsegin biziz irakurtzen ditut haren liburuak. Adibidez, hau.

Baina gure artean horrelako idazle mutiririk maite ez dituztenak ere badirenez gero, azken aholku bat: ekiozue liburuari 137. orrialdetik, hots, Gilgamex poemaren itzulpenetik. Ederra da testua, biziki ederra. Ondoren, poema amaitu ondoren, erabakiko duzue Gil Beraren digresioak eta azalpenak irakurri nahi dituzuen. Eta on egin.

ASKATASUNAREN ERRETOLIKA

Pruden Gartzia, 2017ko apirila

Hayek, F.A. The Road to Serfdom : Text and Documents : The Definitive Edition / edited by Bruce Caldwell, Chicago: The University of Chicago Press, 2007, 283 or.

Liburu azala Road to Serfdom_Hayek

I

Bada hilabete pare bat liburu honen irakurketa amaitu nuela, eta ordutik zerbait idazteko asmoa izan badut ere, sekula ez naiz mahai aurrean jarri. Zer esan? Gogoan dut noizbait, irakurraldi baten erdian, eten bat egin eta Biblian hasi nintzela aipu baten bila; bat baino gehiago dago, nahiko antzekoak guztiak, Isaias profetaren liburuan, baina hau da gaur berriz ere bilatu, gogoan erabili eta gehien asebete nauena:

Orduan, otsoa eta bildotsa elkarrekin biziko dira, lehoinabarra eta antxumea elkarren ondoan etzango; zekorra eta lehoikumea batera haziko dira, eta haurtxo batek zainduko ditu.” (Is 11,6)

Esango nuke aipu horretan laburbiltzen dela askatasunaren arazo osoa, bere adar guztiekin, Hayek-ek aurkezten digun heinean behintzat. Izan ere, gauza ederra da askatasuna, ederragorik ez, ziur aski, baina otsoari askatasuna ematea, ez ote da bildotsaren kaltetan? Soil-soilik beste mundu batean, Jainkoaren erresuman, edota haren paradisuan, hil eta biztu ondoren, izango da posible erabateko askatasuna guztiontzat, hots, otsoa eta bildotsa elkarrekin bizitzea bakean, lehoinabarra eta antxumean elkarren ondoan etzatea, zekorra eta lehoikumea elkarrekin haztea eta bi-biak haurtxo errugabe batek zaintzea, adi, inolako indarkeriarik erabili behar izan gabe, maitasun hutsez baizik. Baina gure mundu honetan, hala diosku Isaiasek, halako ezer ezinezkoa da guztiz, eta hortik profetaren deitore etengabeak. Justizia eta bakea nahi izatea ulertzekoa da, baina Jainkoaren etorrerari itxaron behar, ez dago besterik hemen, zeren mundu triste honetan otsoa eta bildotsa ezin dira bakean bizi.

Isaias profeta Vatikanoko Kapera Sixtinan

Isaias profeta Vatikanoko Kapera Sixtinan

II

Arazo klasiko bat da goiko lerroetan marraztu duguna, askatasunaren arazoa, mila eta bat hausnarketa eragin dituena historian zehar. Geu Bibliaz baliatu gara hura aurkezteko, baina ez da hori Hayekek segitzen duen bidea nahiz eta, funtsean, ekonomilari austriar honek kontatzen digun guztia arazo klasiko honen gaineko hausnarketa bat besterik ez den. Enegarren hausnarketa, kasu honetan XX. mendeko ekonomilari baten tresneria intelektualez irudikatua.

Liburuak badu eskaintza guztiz ospetsu bat, bere intentzioa laburbiltzen duena: “To the socialists of all parties”. Ez da broma, Hayekek oso seriotzat hartzen baititu sozialistak, mota orotakoak (eta mota horiek zeintzuk diren beherago ikusiko dugu). Zeren gure egilearentzat bada zerbait mota orotako sozialistak batzen dituena, erran nahi baita, mundu inperfektu honetara perfekzioa ekarri nahi izatea, bidegabekeria guztien bukaera, justizia (soziala)-ren erresuma. Askatasuna, berdintasuna, zoriontasuna, bakea, horra sozialistek mundu honetara ekarri nahiko luketena, diosku Hayekek. Eta hori erabat ezinezkoa da, zeren gure gizartean mota askotako jendea bizi da eta erabat ezinezkoa da guztiek balio berberak partekatzea eta, ondorioz, elkarren asmo eta gurariei amore ematea. Hau da, gure munduan gizarte-atal desberdinen arteko gatazkak erabat inebitableak dira. Sozialistek, hala diote, uste dute gizartea klase desberdinetan banatzen dela eta klase horien arteko desberdintasunak ezabatuz (alegia, bidegabekerien oinarrizko sortzaile den produkzio-indarren jabetza guztiona eta inorena bihurtuz, hots, sozializatuz) guztion arteko anaitasunezko erresuma etorriko dela, ez dela arrazoirik egongo gizakien artean borrokatzeko. Hayekek, ordea, uste du otsoa eta bildotsa beti egongo direla borrokan, otsoak, otso denez gero, ezin baitio inola ere otso izateari utzi, eta ondorioz sozialisten asmo ederrak gezurrezkoak dira eta haien atzean, nahitaez, diktadura gogor bat ezarri besterik ez dago, otsoak bildotsaren asmoei amore eman diezaion.

Beraz, Hayeken interpretazioaren arabera bada oinarri-oinarrizko huts bat mota orotako sozialisten teoria eta asmoetan: uste badute ere gizarte barruko kontresanak eta gatazkak gainditzea posible dela, plangintza ekonomiko egoki bat martxan jarriz, oker daude, gizarte barruko kontraesanak gaindiezinak dira, gizakiek oso balio desberdinak dituztelako eta ezinezkoa delako guztiak ados jartzea aberastasunaren banaketa justu baten eretzean. Ondorioz, sozialisten asmo ederrek, beti, halabeharrez, diktadura gogor bat ezartzea dakarte, gutxi batzuk erabaki duten plangintza ekonomiko justu hori inposatzeko, zeren armaz eta indarkeriaz inposatu beharko da halabeharrez.

Etengabeko gerra batean bizitzera kondenatuta gaude, beraz? Ez, ez da hori Hayeken mezua. Aitzitik, haren arabera askatasuna da gure bakearen bermerik handiena. Baina nola? Oraintxe bertan esan dugu Hayekek gogor porrokatzen dituela sozialisten utopia bakezaleak, faltsuak eta galgarriak irizten baitie, egiazki diktadura batera daramatenak beti eta halabeharrez. Baina sozialestek predikatzen duten bakea ezinezkoa bada, otsoa eta bildotsa ezin badira bakean bizi, nola da posible esatea askatasuna dela gizarte hobeago baten soluzioa? Nire uste apalean puntu honetan Hayeken pentsamendua kontraesan garbi batean jausten da eta aldezten duen bidea, askatasunarena, erretolika hutsa bihurtzen da. Askatasunaren erretolika, horra Hayeken pentsamenduaren muina. Pentsamendu faltsu bat, kontraesankorra bere premisekiko.

Osoa bildotsa

III

Beraz, nola izango dugu askatasuna eta bakea, biak aldi berean? Bada, gure arteko desberdintasunak merkutuaren bidez banatzen badira, guztiok onartuko ditugulako ontzat eta naturaltzat; aldiz, gizaki-talde jakin batek, diktadura baten bidez, alde horiek estali eta disimulatu nahiko balitu, gatazka handitu besterik ez da egingo. Merkatuari askatasuna ematea, ahalik eta handiena, da gure bakearen bermea, gizakiek ontzat emango dutelako lehia librearen ondorioak.

Hayeken arrazoibidea, jakina, hori baino sofistikatuagoa da; mailaz-maila azaltzen digu erabat ezinezkoa dela guztiontzat justua eta zuzena izango den ordena ekonomiko egoki bat egitea (plangintza guztiak gezurtiak dira puntu horretan), erabat ezinbestekoa izango dela plangintzagileentzat aukera desberdinen artean hautatzea eta, horrekin batera, gizartearen sektore batzuk saritzea eta beste batzuk kaltetzea. Hayekentzat hori erabat inebitablea da, ez dago guztiontzat justizia eta onura ekarriko duen inolako plangintzarik. Beraz, inebitablea da plangintzagileek, erran nahi baita, sozialistek, diktadura bat ezartzea pozik ez daudenen protestak kontrolatzeko. Inebitablea.

Eta zer proposatzen du berak? Horra auzia: desberdintasunak merkatuak (lehia libreak) sortuak balira, den-denok askoz ere hobeto onartuko ditugu diktadura politiko baten ondorioz sortuta baino. Zu pobrea bazara eta aldamenekoa aberatsa merkaturaren ondorioz, ontzat emango duzu egitatea; ordea, erabaki politiko baten ondorioz bada, errebelatuko zara. Horra Hayeken argudio nagusia.

Demokrazia (Ruben Sadaren blogetik)

Demokrazia (Ruben Sadaren blogetik)

IV

Hori ote da benetan Hayeken mezua? Hain sinplekeria handia? Benetan ari zara, Pruden? Bada, oker egon naiteke, noski, baina tamalez nik ez dut beste ezer ikusi liburu ospetsu horretan. Jakina, gorago esan dudan bezala, Hayeken argudiobidea hori baino askoz ere sofistikatuagoa da eta, aitor dut, puntu askotan distiratsua eta konbentzigarria. Baina funtsean ez du otsoaren eta bildotsaren paradoxa gainditzen: soil-soilik baieztatzen du askoz ere eragingarriagoa dela bildotsa askatasunaren erretolikarekin konbentzitu nahi izatea, errepresio zuzenaren bidez zapaldu nahi izatea baino. Baina otsoa beti nagusi.

Esan nahi ote du honek geuk pentsatu behar dugula Hayek guztiz oker dagoela eta plangintza ekonomiko bat ezartzeak ez dakarrela arazo berezirik? Nabarmena da ezetz. Besteak beste, ezaguna delako, eta ondo frogatua, edozein plangintza ekonomiko ezarri nahi izateak automatikoki sortzen dituela gatazkak gizarte barruan, beti baitaude sektore batzuk faboratuagoak eta beste batzuk kaltetuagoak. Batzuk zerga bidez batzen den dirua Abiadura Handiko Tren bat egiten gastatu nahi izango dute, beste batzuk zahar-etxetako langileei hobeto ordaintzen, edo parke naturalak finantziatzen. Eta abar. Zentzu horretan, hemen inork ez du otsoaren eta bildotsaren paradoxa gainditu, ez sozialistek, ez liberalek, ez ezkerrak, ez eskuinak. Baina, agian, eta hipotetikoki ez bada ere, merkatuaren lehia hutsa baino hobe da dena delako plangintzaren bat adostea, horrek berez arazo guztiak konponduko ez baditu ere. Zeren ezinezkoa da arazo guztiak konpontzea eta otsoa eta bildotsa elkarrekin bakean bizitzea, ume errugabe baten zaintzapean, inolako indarkeriarik gabe. Ez, mundu honetan ezinbestekoa izango da indarkeria maila bat. Beti. Zenbat? Nolakoa? Hori da eztabaidatu eta adostu behar duguna.

Plangintza batek ez gaitu berez salbatuko, ados, baina merkatu libreak ere ez eta, sarritan, askoz ere kaltegarriagoa da plangintza bat baino, hura partziala eta zuloz josia bada ere. Horra nire iritzia.

Rodin-en "Pentsalaria" (Wikipedia)

Rodin-en “Pentsalaria” (Wikipedia)

V

Bukatzeko, bi puntu berezi nahi nituzke laburki aipatu, biak garrantzi berezia baitute Hayeken pentsamenduaren interpretazio okerrak saihesteko.

Batetik, berarentzat ez dago diferentzia handirik faxisten eta sozialisten artean, guzti-guztiak askatasunaren etsaiak dira eta ekonomia eta gizartea diktadura baten bidez gobernatzearen aldekoak. Biak plangintza ekonomikoak ezartzen dituzte, produkzio-indarren hedapen askea oztopatuz. Gehienera ere onartzen du sozialista guztiak ez direla berdinak eta batzuk ez direla, beren bihotzean, diktaduraren aldekoak, eta zinez eta egiazki sostengatzen dutela demokrazia, baina beren burua engainatzen dute: plangintza ekonomiko bat ezarri nahi izateak, beti, kasu guztietan, dakar diktadura bat ezartzea. Beraz, sozialista demokratak, gehienez ere, inuxente batzuk dira, ez besterik. Faxistak eta komunistak, jakina, anaia bikiak dira, biak diktadura gogorren aldekoak eta askatasunaren etsaiak.

Eta bigarrenik, Hayekek behin eta berriro onartzen du estatuak baduela erantzukizun bat gizartearekiko eta ongizatearen maila minimo bat ziurtatu behar diola hiritar guztiei. Bai, behin eta berriro aipatzen du lehia libreak ere bere mugak dituela eta, kasu guztietan, estatuak ongizate maila minimo bat ziurtatu behar diola hiritarrei. Baina non dago maila minimo hori? Noraino iritsi behar da, hortaz, estatuaren esku hartze ekonomikoa? Puntu honetan ez du argibide gehiagorik ematen. Nire ustez, bere pentsamenduaren bigarren kontraesan handia da: bere hainbat ikasle eta segitzaile ez bezala, ez da ausartzen erabateko askatasuna predikatzera, baina aldi berean edozein plangintza gaitzesten du…

Reagan eta Hayek (El Diario Exterior)

Reagan eta Hayek (El Diario Exterior)

VI

Finean, Hayekena askatasunaren erretolikan preso gelditzen den pentsamendua da. Puntu batzuetan distiratsua eta konbentzigarria izan badaiteke ere, azken buruan erretolika hutsa da, eta ez besterik. Askatasunaren erretolika hutsala, eguneroko esperientziarekin zerikusi oso txikia daukana.

AKITANIA, BASKONIA… ETA EUSKAL HERRIA?

Pruden Gartzia

2017ko otsaila

Lopez de Luzuriaga Martinez, Iñaki, Euskaldunak eta karolingiar iraultza: Akitania eta Baskonian barrena, Udako Euskal Unibertsitatea, 2016, 198 or.

Liburuaren azala

Liburu honek ere ez zaitu indiferente utziko, baina ez nuke jakingo esaten zehatz-mehatz zergatik. Historiako liburu arrunt bat da, funtsean, eta bere berezitasun nagusia euskaraz izatean datza. Eta besterik ez? Bon, hortxe hasten dira kontuak: gai bereziki polemiko bati buruz dihardu, Euskal Herria garai ilun batean, VII-IX. mendeak K.o., borroka historiografiko edo sasihistoriografikoetarako primerako aukera. Gogora Iruña-Veleiako saltsa. Baina ez, laguna, ez ihes egin, mesedez, Arabako lautadako hiri ezagun hori lau bat aldiz baino ez da aipatzen testuan, eta guztietan bidenabar, inolako polemika asmorik gabe. Beraz, ez beldurtu, laguna, ez goaz hemen betiko matrakari buelta berri bat ematera. Bestelakoa da guztiz liburu honen tonua eta interesa. Izan ere, neurri batean behintzat, Iruña-Veleiako aferaren antidototzat ere har daiteke liburua, alegia, Iñaki Lopez de Luzuriagak ezer frogatzen badu liburu honetan gauza xume baina garrantzitsu bat da: posible dela Erromatar Inperioaren gainbeheraren ondoko Euskal Herriaren Historiaz hitz egitea mendibide esentzialistetan galdu gabe. Ez da gutxi.

Baina has gaitezen hasieratik.  Garai hori, aipatutako mendeak, bereziki iluna da Europa osoan, baita Euskal Herrian ere. Iturri gutxi eta legenda asko. Klasikoki, nazioen sehaskatzat hartu izan den garaia da, alegia, gerora estatu modernoak sortuko zituzten nazioen formazio-fase ilun eta heroikotzat; adibidez, mende asko geroago sortuko ziren Frantzia eta Alemania estatuen sehaska, jaioberriaren lehen garrasia, Karlomagnoren heriotzako ondoko urte hurbiletan ikusi nahi izan da klasikoki (hots, XIX. mendean); ildo beretik, azken hamarkadatan Europa batu berriaren jaiotza (edo halako zerbait, metaforatan gabiltza beti) Karlomagnori berari esleitu nahi izan zaio Bruselako erakunde eta prentsa-bulegoetan. Legenda nazionalak, badakizue, frantsesek, alemanek, espainolek… poz-pozik sortu eta garatu zituztenak XIX. mendean (momentuz hortxe geratuko gara). Eta baita euskaldunek ere, ildo berean eta garai bertsuan (ziur aski, apur bat geroago eta dezente motelago, geu ez baikara inoiz frantsesak, espainolak edo alemanak bezain abertzaleak izan); baina geu ere bai, jakina, Ibañeta, Errolan… poz-pozik hortxe. Beraz, Lopez de Luzuriagaren hau ildo bereko enegarren lana ote da? Ez adiskideak, hau historia kritikoa da; ez da ikerketa bat zentzu estriktoan, gehiago kokatuko nuke goi dibulgazio historikoan, baina ez du legendak lantzeko asmorik. Ezta porrokatzeko ere, bide batez esanda. Egilearen hautua argia da: hiru mende ilun horien laburpen historiko bat egitea, hau da,  garai hartako euskaldunez dakigun apur hori narrazio historiko-kritiko baten parametroetan biltzea, edozeinek irakurtzeko moduan.

Zeren badago euskaldunen artean mota honetako lanak irakurtzeko gogoz daudenak. Asko dira? Gutxi? Bagara batzuk. Ez dugu espezialistentzako lanik irakurriko baina, aldi berean, ezta dibulgazio errazegia ere. Historiako liburu bat, horixe, eta garai horretaz dakiguna ordenatuta irakurtzeko aukera.

Errolanen Kantorea (Historia General)

Errolanen Kantorea (Historia General)

 

Eta zer da dakigun hori? Puntu honetan kritikari ekin behar diot. Nik ez dakit gauza handirik garai historiko horretaz, baina dakidantxoa da gure ezagutza bi iturri nagusitatik elikatzen dela, bata, garaiko kronika historikoak, eta bigarrena, indusketa arkeologikoak. Esango nuke Luzuriagak lehenari baino ez diola erreparatu, funtsean (ez dut liburu osoan gogoratzen datu arkeologikoren bati buruzko aipamenik eta, aldiz, oso ugariak dira garaiko kronikei egiten zaizkienak). Beraz, garaiko kronika historikoen laburpen bat da esku artean duguna, funtsean. Eta horrek ondorio zehatz batzuk ditu: batzuetan xeheegia eta astunegia suertatzen da. Gertakariak kontatzen dira, bata bestearen atzetik; protagonisten izenak (dozenaka eta dozenaka) eta beren ekintzak (gehienetan ekintzak izaten dira, ez egintza huts); matxinadak, altxamenduak, erregeari egindako omenaldiak eta, berehala, traizioak eta hilketak. Etengabe, bi mendetan zehar. Bai, badakit, honez gero bat baino gehiago ari da Game of Thrones-ekin pentsatzen, eta ez dabil guztiz galduta, beste ezaugarri argi bat ondo atxikitzen badu gogoan: hemen ekintza lehorrak besterik ez ditu irakurriko, ez haien motibaziorik edo testuingururik (eta, gutxiago, politika eta botere-demarekin nahastutako maite-istorio eta joko erotiko bihurriak). Gertakariak beren lehorrean, besterik ez.

Egilearen tesia, baldintza horietan, ez da argi eta garbi nabarmentzen, baina ez da zaila ere atzematen: VII-VIII. mendeetan Akitania izeneko erresuma independente bat izan zen Loira ibaia eta Pirinioen artean; oso epe laburrean hartu zuen erresuma izena, sarriago dukerri gisa ibili zen; orobat, oso tarte laburretan izan zen zinez independente, normalki frankoen botere nagusiarekiko abaroan eta menpean bizi izan zen, baina orduan ere autonomia oso zabal batez. Eta Akitania horren barruan, edo alboan, Baskonia izeneko dukerri bat izan genuen, gutxi gorabehera Garona ibaia eta Pirinio artean (edo hegoalderantzago ere, batzuetan). Jakina, independentzia/menpekotasun kontzeptuak bere garaiko testuinguruan ulertu behar dira, ez gurean, baina zehaztapenetan hasi baino nahiago nuke azpimarratu liburuaren ekarpen nagusia, nire begietan, hauxe besterik ez dela: Baskoniako dukerriaren garrantzia azpimarratzea eta haren oinarrizko menpekotasuna eta eragina iparraldetik zetorkiola argi nabarmentzea, hots, frankoen aldetik, merovingiarrak lehenengo, karolingiarrak gero. Hori da Luzuriagaren tesiaren zurkaitz nagusia.

Beste paragrafo bat dedikatuko diogu kontu horri. Hara, gure artean Historiaz ari garela arruntena izan da, beti, begiak Espainia aldera jiratzea eta hara begiratzea: godoen erresumari lehenengo, Kordobako botere musulmanari gero; kasu bietan Euskal Herriko Historia beti hara begira idatzi da nagusiko, godoek edota musulmanek gure herrian izan zuten itzalari eta eraginari begiratzea. Luzuriagak, aldiz, begiak iparraldera jiratzen ditu, frankoen erresumari eta bere gorabeherei, errege merovingiarrekin lehenengo, karolingiarrekin ondoren. Eta, jakina denez, frankoen erresumaren erpina Karlomagno da, Erromatar Inperio berriaren berpiztailea, nolabait esanda, Bizantziorekiko azken lotura formalak hautsi zituena eta bere burua enperadoretzat koroatu zuena (ingeles historiografian, dirudienez, eta beste batzuetan ere ziur aski, Erdi Aroaren hasiera hortxe dago, eta ez V. mendean).

Karlomagno. Guretzat ere, euskaldunontzat, lehen-lehen mailako pertsonaia historikoa, Ibañetako gudu ospetsuari esker. Gure herriaren historia azaldu nahian, zergatik ez begiratu berari, eta ez godo eta musulmanei? Hori da Luzuriagaren proposamena.

Karlomagno: Albrecht Dürer-en olioa (Biografías y vidas)

Karlomagno: Albrecht Dürer-en olioa (Biografías y vidas)

 

Liburu honetan, beraz, euskaldunon historiaren ikuspegi europar bat jasoko duzu, ohikoa izaten den ikuspegi hispanikoaren kaltetan. Hori da bere meritu nagusia eta, ziur aski, bere ahuldade nabarmenena ere. Izan ere, iparraldera larregi begiratzeak ez ote du ekarriko hegoaldearen eragina gehiegi apaltzea? Ez dakit, ez naiz aditua.

Azken galdera bat geratu zaigu zintzilik: Baskoniako dukerri horrek zein lotura du Euskal Herriarekin? Zeren garbi dago Pirinioetako magaletan euskaldunak bizi zirela garai horretan, bi isurialdeetan,  Bizkaiko itsasotik Andorraraino, gutxi gora-behera, baina iparraldeari eta hegoaldeari begiratuta, noraino bizi ziren euskaldunok? Ebroko ertzeraino? Garonako erriberaraino? Hori, argi eta garbi esanda, ez dakigu. Horregatik, ziur aski, Luzuriagak ez du inoiz (edo agian, oso-oso gutxitan) euskaldunak aipatzen, ezta Euskal Herria ere, eta horren ordez Baskoniako dukerria eta baskoiak. Baskoi horiek euskaldunak ziren? Batzuk ziur baietz. Guztiak? Ziur ezetz. Beraz, ze desberdintasun dago Baskonia eta Euskal Herri artean? Horra milioiaren galdera. Oihenart izan zen, oker ez banago, gure artean baskoien eta euskaldunen arteko lotura zuzena aipatu zuena, eta, baita ere, hegoaldeko euskaldunen (Garibai eta enparauak) kantabrismoaren kontra aipatu zuen; Oihenart, jakina, Parisera begira ari zen, eta Garibai, Madrilera begira. Bai, XVI-XVIII. mendeetan zehar ere bi ikuspegi izan genituen, bata kantabrista, bestea baskonista, eta dikotomia horren aztarna oraindik ere ez da guztiz desagertu. Luzuriaga, jakina, Oihenarten lorratzean jarri behar dugu, Nafarroako erresumaren zentraltasunaren inguruan. Nafarroa, hori da Luzuriagaren liburuaren amaieran agertzen den zerumuga, Nafarroako erresumaren sorrera, Karlomagnoren politika inperialistaren kontra euskaldunek emandako erantzun nagusia.

Horregatik, irakurle maitea, liburu honek ziur aski ez zaitu indiferente utziko, Nafarroako erresumaren genesiaz jardutean begiak Europa aldera jiratzen dituelako eta, nahita nahiez, Espainiatik hastantzen. Oihenarten jarauntsia. Baina Euskal Herriaren lurralde zabalena eta populatuena Pirinio mendietatik hegoaldera dago, ez Garona ibarrean. Beraz?

Liburua ondo idatzita dago, euskara ederrean, baina luzeegia, xeheegia eta, bukaeran, astuna suertatzen da. Hala ere, interes handiz irakurtzen da, hasi eta amaitu. Ez da legenda apologetiko baten enegarren kontakizuna, Historia kritikoaren goi dibulgazio-saioa baizik. Pozik irakurtzeko modukoa.

 

GABILONDO: EKAITZA GURE GOGAMENEAN

2017ko urtarrila

Joseba Gabilondo, Globalizazioak eta Erdi Aro berria, Donostia: Erein, 2016, 239 or.

liburuaren-azalaBerriz ere natorkizue Joseba Gabilondoren liburu bat iruzkintzera eta beldur naiz gauza berri gutxi ditudala esateko, baina hala eta guztiz ere lerro batzuk idaztea merezi duelakoan nago eta lanari ekingo diot, ahal bezain labur. Horra.

Gabilondo Estatu Batuetan bizi da eta hango unibertsitate batean ari da lanean. Hori da daturik garrantzitsuena bere liburuak ulertzeko, alegia, Gabilondo akademiko estatubatuarra da funtsean, eta bere ideien jatorria zein haiek azaltzeko estiloa ulertzeko Amerikara begira jarri behar dugu beti. Amerika, hori da Gabilondori ulertzeko hitz gakoa.

Arazoa da, niretzat behintzat, ia ez dakigula ezer Amerikaz, Hollywoodeko pelikulak eta telebista-serieak alde batera utzita. Edo, beste modu batera esanda, ikaragarrizko informazio pila dugu Estatu Batuei buruz, baina guztiz gehiena, edo potenteena behintzat, Hollywoodeko iragazkitik pasatuta, eta horrek efektu bitxi bat eragiten du gugan: alde batetik uste dugu ia guztia dakigula, bertakoak bagina bezala, baina bestetik, zer da egiazki dakiguna Ipar Amerikako gizarteaz? Pelikula eta telefilmetako topiko sorta bat, besterik ez. Jakite eta ezjakite horiek biak aldi berean izateak ondo laburbiltzen du gure egoera paradoxikoa eta, ondorioz, gure zailtasunak Gabilondori ulertzeko. Zeren, beti bezala, zaila da Gabilondori ondo ulertzea, hain da bihurria gizona! Baina, beharbada, arazo pertsonala da gertatzen zaidana, gure gizartearekin zerikusirik ez duena. Beharbada.

Edonola ere, aski da ez-ulertzearen gaineko kontu horretaz! [http://www.unibertsitatea.net/blogak/txoroen-untzia/2015/08/30/joseba-gabilondok-belaunaldi-bati-buruzko-liburua-idatzi-du/] Bai, Joseba Gabilondok oso mundu desberdin batera eramaten gaitu bere liburuetan, askori arrotza egiten zaigun mundua, baina aski arrazoi ote da hori alderrai ibiltzeko bidezidor horietan barna? Ez. Iruzkin honetan aldeztuko dut funtsean ondo ulertzen diodala eta ez dela zaila horretara iristea, beti ere oinarrizko ezjakintasun batez ondo jabetzen bagara eta soka horretan dantza egiteko prest baldin bagaude. Alegia, ondo ulertzen diot, bai, baina beti ere Amerika ondo ulertzen dudan neurrian. Ez gehiago, baina ezta gutxiago ere. Hori.

Ekin diezaiodan, beraz, Gabilondok eragindako ekaitza deskodetzeari, ekaitza, benetako ekaitza baita hark eragiten duena gure gogamenean bere liburua irakurri ahala.

Ekaitza (Irutxuloko Hitza)

Ekaitza (Irutxuloko Hitza)

Joseba Gabilondo ez da modernoa, hori da guztia. Postmodernoa da, hortaz? Ez dakit nola deitu behar zaion, baina dakidana da bera ez dela modernoa hain juxtu ere modernitatearen oinarri-oinarrizko postulatuari ihes egiten diolako, hau da, Michigango irakasleak bere gogotik hastantu egiten duelako aurrerabidearen ideia. Progresoa, progresismoa, horra berak aiher duen guztiaren laburbilduma. Premoderno bat hortaz? Erreakzionario bat apika? Ez, ez halakorik inondik inora, Gabilondo konformismo eta kontserbadoretasun ororen antipodetan aurkitzen baita, argi, garbi eta nabarmen. Kontua da postmodernitate hitza hain dagoela gure artean higatua, ezen ez naiz ausartzen berari esleitzen, eta delibero horrek umezurtz uzten nauela: ez dakit zein etiketa jarri haren pentsamenduari, baina badakit, ordea, zein ez zaion jarri behar (progresista). Hori da guztia.

Gogora dezagun, laburki, zertan datzan progresoa edo aurrerabidearen ideia: Historia aurrera doa gero eta etorkizun hobeago bati buruz; batzuetan ematen du gelditu egiten dela, are ematen du atzeraka ere ari dela, baina krisialdi laburrak dira, oinarrizko oldar soziala beti baita aurreraka segitzea; esaten dugunean Historia aurrera doala esan nahi duguna da gure gizartea, gure mundua, bere osotasunean, ekonomia, ongizatea eta kultura orokorra barne, aurrera doala aldi berean edo bertsuan. Gizartearen Historia aurrerabidearen historia da, askatasun eta betetasun gero eta beteago batera, muga argirik gabe. Progresoa. Bada, hain juxtu ere horretan datza Michigango irakaslearen oinarrizko desadostasuna: mundua ez doa aurrera, ez, aitzitik, Erdi Aro berri batera doa zuzen-zuzenean eta erremediorik gabe. Globalizazioa deitu dugun fenomeno zabal hori, funtsean, hori besterik ez da, progresoaren porrot osoaren agerkundea, globalizazioak Erdi Arora baikaramatza. Globalizazioa esaten dugun lekuan, hobe gainbehera esango bagenu edo, apika, dekadentzia eta endekapena. Baina argiago eta gordinago ere esan daiteke, eta ez gara hortaz lotsatuko, hauxe baita afera: gure umeak gu baino okerrago biziko dira, erremediorik gabe, eta haien umeen umeak, okerrago oraindik. Maldan behera goaz Erdi Arora. Hori da ideia zentrala.

Erdi Aroa (Ugaoko Marrazki Lehiaketa, Geuria)

Erdi Aroa (Ugaoko Marrazki Lehiaketa, Geuria)

 

Kontu ezaguna da ideia hori ez dela batere berria, ezta originala ere. Egia esanda, gaia oso azaletik baino ezagutzen ez badut ere, topikoa da esatea Antzinate osoa, Erdi Aroa eta Ernazimentu bera ere (Barrokoa barne) gainbeheraren ideiaren mendean bizi izan direla funtsean. Adibide gutxi batzuk jarrita, oker ez banago Platon bera ere guztiz komentzituta omen zegoen endekapen-aro batean tokatu zitzaiola bizitzea. Kristautasunak zer esango dizut, hil ondoko munduan jartzen du esperantza: Zorionekoak orain negar egiten duzuenok, barre egingo baituzue (Lk, 6, 21); Ernazimentuak berak Antzinateko loriara itzultzea baino ez zuen aldezten, ez aurrerabidea. Progresoaren ideia oso berria da (XVIII. mendea) eta fase historiko zehatz bati lotuta dago (Mendebaldean behintzat!), Modernitatea deitu ohi duguna. Fase historiko hori agortu dela? Ez da batere arrotza horrelakoak entzutea XX. mendean zehar, Nietzschegandik aurrera behintzat. Eta ez dut uste Gabilondok ez dakienik halakorik (neuk baino dexente hobeto, zabalago eta sakonago). Hortaz, zergatik ez du hausnarketa estandarrago bat plazaratzen, nola esango dizut-ba, Filosofiaren Historia akademikoarekin errazkiago moldatuko dena? Zergatik aurkeztu behar du kontua Erdi Arora itzultze baten gisan, oso abstraktua eta badaezpadakoa den metafora bat erabiliz? Zergatik horrelako bihurrekeria bat? Ez ote litzateke hobe gauza lauak eta zelaiak esatea? Ai aixkiria! Hortxe dago koxka! Hortxe aurkitzen dugu Amerika, On Kixotek eta Santxok Eliza aurkitzen zuten modu berean! Hortxe mundu akademiko amerikarra, non badirudien ez duela merezi ezer esaterik ikuskizuna paratzeko ez bada! Hitz batez, Hollywood akademikoa. Hori ote da sekretu guztia?

Bon, beharbada ez, beharbada hori ez da guztia. Beharbada hori kipularen lehen geruza baino ez da. Geruza biziki ederra, bide batez esanda, zeren nire uste apalean behintzat, gure zibilizazio mendebaldarraren lorpen garaien artean Hollywood garaienetako bat da (ez dago ikuskizun hollywoodar bat baino ikuskizun hobeagorik, begiratzen diozun lekutik begiratzen diozula). Beste hitz batzuekin esanda, mozdade hutsa da Hollywood gutxiestea. Besterik da mundu akademikoaren hollywoodizazioa ez ikusi nahi izatea. Joera biziki indartsu bat da eta, laster, gu guztiok irentsiko gaitu, apika. Baina oraindik ere Euskal Herriko txoko txiki honetan europarrak gara eta apur bat gaindituak sentitzen gara mota horretako baliabide akademiko-estilistikoen aurrean, neu bai behintzat. Tamalez, ziur aski ez da denbora askorik beharko akademiko madrildar bipilen artean horrelako joerak ikusten hasteko eta hortik aurrera, akabo, gure probintziotako unibertsitari ernai guztiak ere berehala horretara jarriko dira. Hipotesi bat baino ez da, baina gurean horrela funtziontzatzen dute gauzak, badakizue zein den gure herriaren kultur giroa. Hala eta guztiz ere, Gabilondo, beti geldituko zaigu Paris, alegia, beti geldituko zaigu esatea zeu benetako aitzindaria izan zinela, zinezko amerikano bihurtua madrildarrak baino lehenago eta Madrildik pasatu gabe! Bai, honek ez du erremediorik, ni ere molde hollywoodarrean jausi naiz-eta.

West Hollywood (Airbnb)

West Hollywood (Airbnb)

 

Baina segi dezagun kipula zuritzen, liburu honek horretarako eta beste askotarako soberan ematen du-eta. Formari buruzko oinarrizko ohar hori kenduta, esango nuke Gabilondoren pentsamendua, liburu honetan, bi gurpilen gainean dabilela: batetik gorputza, erran nahi baita, norberaren gorputz fisikoa, eta bestetik mundua, erran nahi baita, mundu zabala, ez Amerika, ez Europa eta, jakina, ezta gure Euskal Herri txiki eta maitagarri hau ere. Gizaki indibiduala eta gizartea. Baina gizaki hori gutako banako bakoitza da (milaka miloi banako) eta gizartea, mundu zabala. Hortik aurrera Gabilondoren arazoa auzi soziologiko klasikoa da: nola lotzen duzu banakoa eta gizartea? Michigango irakaslearen kasuan ez dut ikusten lotura argirik: etengabe nahasten ditu bi mailak, batetik bestera salto eginez azkar eta etengabe. Bai, egia da formalki eskema aski estrikto eta logiko bat proposatzen digula sarreran (9-33 or.) baina, nire irudiko, liburuak aurrera egin ahala eskemak indarra galtzen du eta bi mailen arteko nahasketa, kiribila nahiago bada, etengabea da eta gero eta estuagoa. Ondorioz, argumentazioaren hasierako eskema linealaren ordez, dekorazio barrokoarekin zerikusi handiagoa duen hausnarketa exuberante xamar bat dugu funtsean. Ez dut uste hori berez ona edo txarra denik, bai, ordea, apur bat nahasgarria, itxura batera zerbait arrazionalago egitea baita egilearen asmoa baina, gero, etengabe amore ematen dio bere argudiobideari eta behin eta berriro kontsiderazio berri eta epatantetan galtzen da, kontu gutxi eginik hari nagusiari. Hori da nire inpresioa behintzat.

Nire gusturako, banakoen gorputzari buruzko atalak eta pasarteak dira liburuko interesgarrienak. Nabari-nabaria da egileak ezagutza zabala duela, interes bizia eta, ziur aski, horretaz beste ezertaz baino gehiago hausnartu duela. Freud eta Foucault dira iturri nagusiak, dudarik gabe (Lacan oraingoan oso gutxi agertzen da, biziki eskertu beharreko gauza) baina esango nuke ideia nagusi guztiak originalak direla, edo hori iruditzen zait niri behintzat. Homosexualitateari buruzko atalak ederrak dira zinez eta pertsonen gizentasunari buruzkoak (bai, ondo irakurri duzue, pertsonen gizentasuna) zoragarriak, zinez zoragarriak. Bon, agian apur bat neurriz gainekoak une batzuetan, gorago aipatu dudan estilo exuberante horren gehiegikeriak gehiegi tiratuta, baina edozeinek poz-pozik irakurtzeko modukoak.

Aldiz, Erdi Aroari buruzko kontuekin hasten denean, liburuaren interesa apaltzen da, nire begietan behintzat. Aurreko gaiean ez bezala, honetan ez dut atzeman mentore argirik eta, ondorioz, ez dakit zein puntutaraino aldezten dituen ideiak bere zakukoak ote diren, hala inori hartuak eta moldatuak. Itxura guztien arabera honetan ere Gabilondok sakon hausnartu eta mamitu ditu kontuak, oso bere kolkoan, baina nire gusturako ideia gehiegi, erreferentzia gehiegi eta kiribil gehiegi egiten du orrietan barna. Aipatzen dituen autoreak ere ugariak dira eta nik ez dut apenas inor ezagutzen. Ondorioz nire juzkuak oso badaezapadakoak dira, baina esango nuke ideia distiratsu asko plazaratu arren, apika ideia gehiegi direla, gehiegizko joera dagoela analogia errez eta arbitrarioetara jotzeko eta, ondorioz, sinesgarritasuna galtzen duela. Su artifizialak? Batzuetan inpresio hori ematen du: suziriaren txistua, eztanda, argitasuna, ohhhh! labur bat eta, ia arnasa hartzeko betarik gabe, beste suziri bat atzetik. Suziri gehiegi.

Joseba Gabilondo liburuaren aurkezpenean (Joseba Ruiz ARP)

Joseba Gabilondo liburuaren aurkezpenean (Joseba Ruiz ARP)

 

Dena den, liburu osoa hitz batean laburbildu beharko banuke, hauxe da erabiliko nukeena: boterea. Liburu hau boterearen gaineko hausnarketa bat eta funtsean eta, neurri handi baten, boterearen kontra matxinatzeko deiadar larri bat, tonua oro har oso jaizalea bada ere. Eta honekin iruzkinaren hasierara itzuliko naiz, berehala bukatzeko. Joseba Gabilondo ez da modernoa, baina ez da erreakzionario bat ere, aitzitik, matxino bat da funtsean, boterearen kontrako matxino bat. Argi eta garbi. Botere indibiduala, guri bakoitzari gure gorputzaren gainean ezartzen zaiguna eta, baita ere, botere soziala, goitik behera herri edo gizarte gisa menperatzen gaituena. Horra berak porrokatu nahiko lituzkeen jainko izunak, mamu gaizto eta galgarriak, Gabilondo aldi berean borrokatzen baita boterea ulertzeko eta hura porrokatzeko, aldi berean diot, eta zentzu horretan Foucault da, beharbada, berarengan eragin erabakigarria duen autorea. Hari zor dio, apika, hainbat ideia on, baina baita hainbat ameskeria ere eta, forma aldetik, kriptikotasunerako joera deitoragarri bat. Laburbilduz, nire aholku partikularra hauxe litzateke: segitu egiozu Foucaulti ideiatan, nahi baduzu, baina ez haren idazkera bihurrian; hortxe aldamenean duzu Freud, prosa argiaren eredu nabarmena. Idazkerari dagokionez behintzat, Foucault gutxiago eta Freud gehiago. Eta zure liburuek asko irabaziko dute.

OHARRA: Iruzkina berrirakurtzen dut eta konturatzen naiz ez dudala ezer esan Gabilondoren ideia zentralari buruz, alegia, Erdi Arora itzuliko ote garen erremediorik gabe. Ez da guztiz egia, bi gauza behintzat esan baititut: batetik, analogia/metafora horrek argitu baino bihurritu egiten du autorearen mezua, eta bestetik, zinezko gai zentrala liburuan Gabilondo matxinoa dela, bere jarrera eta bere prosaren distira, eta ez horrenbeste bere aurreikuspenen logikotasuna edota egiazkotasuna. Erdi Arora ote goaz? Batek daki. Nik neuk oso pozik irakurri dut liburua, tarteka-tarteka bihurgune batzuetan apur bat nekatuta sentitu banaiz ere, baina balantzea bikaina da oro har. Eta bereziki garrantzitsua iruditzen zait autorearen hitz hauek, liburuaren hasieran idatziak, oso kontuan hartzea:

“…eta irakurleak ez abandonatzea saio honen helburua denez, esan dezagun halaber, globalizazioaz mintzatu behar garela, ez dakigunaz zer dakigun adierazi behar dugula, gure betebehar saihestezina delako […] Beraz, saio honen promesa desesperatua, globalizazioaren ezintasunaren jakintza bat—mapa bat—emango duela iragartzea da: zer ez dakigun…” (13. or.)

Hitz ederrak, dudarik gabe, egilearen zintzotasun intelektualaz goraki mintzo direnak. Nik ere ez dakit ezer globalizazioaz, Gabilondo, zeuk baino askoz ere gutxiago dudarik gabe, baina liburu hau irakurrita zerbait ikasi dudalakoan nago eta, bide batez, ondo pasatu dut denbora gehienean. Eta zure teoriak hemen aztertu eta auzitan jartzeak beste iruzkin luze bat eskatuko luke. Beste noizbait, agian.