BORROKA ARMATUAREN EPIKA

Pruden Gartzia

2017ko abuztua

Piarres Larzabal: Nere Mendixkatik: Apez bat ETAko gudariez mintzo, Tafalla: Txalaparta, 1999, 124 or.

I

Asko idatzi da ETAri buruz eta askoz ere gehiago idatziko da ondoko urteetan, bai hemen zein Espainian, Frantzian edo nazioarteko testuinguruan. Esango nuke gainera argitalpenen uholde nagusia oraindik ez dela hasi: urteek aurrera egin ahala, eta nazioarteko testuingurua lagun, ETAri buruzko historiak, istorioak, saiakerak eta hausnarketak guztiz arruntak bihurtuko dira, mundu akademikoan bereziki. Eta orduan, euskaldunok, euskaldun arruntok, gero eta arazo latzago bat izango dugu, alegia, alea eta lastoa bereiztea. Zein liburuk balioko digu ETA zer izan zen ulertzeko, eta zein ez?

Gaur aipagai dugun liburua ez dakit inoiz gai horretaz idatzi den garrantzitsuena ote den, baina hala ez balitz ere, ez lebilke oso urrun. Argiago ere esan dezaket: liburu hau da nik neuk ETAri buruz inoiz irakurri dudan garrantzitsuena, bertan esplikatzen delako, argi eta garbi, zergatik hamarkada luze batez (gutxienez) ETAk egundoko sostengua izan zuen Euskal Herriko iritzi publikoaren aldetik, eta oso sinpatia zabala Espainian eta nazioartean (Frantzian bereziki). Zeren uste dut hori dela hain juxtu ere ETAri buruzko historia bat edo hausnarketa bat egin nahi duen orok aipatu beharreko lehen-lehen puntua: ETA izugarri popularra izan zen hamarkada luze batez, sostengu itzela eta sinpatia guztiz nabarmena jasotzen zituen, hemen, Espainian, Frantzian…. Nola da posible gaur egun gertakari hori ezkutatzea? Nola da posible zuzen edo zeharka aldeztea ETA beti bat eta berdina izan dela iritzi publikoaren aurrean?

Aipagai izango dugun liburuaren egilea Piarres Larzabal da, baina nik neuk hura iruzkintzeko erabiliko ditudan hainbat ideia Joseba Zulaikaren eta Bernardo Atxagaren liburuetatik hartuak dira. Hiru hurbilpen oso desberdin gai berari, baina nire ustez konektatuta daudenak kontzeptu giltzarri baten bidez: epika, borroka armatuaren epika. Ondoko lerroetan saiatuko naiz kontua argitzen.

II

Nire uste apalean, ETAri buruz ezer ulertu nahi bada, gaur eta hemen hau litzateke galderarik egokiena: nola da posible horrelako sostengu zabala izan zuen erakundeak arbuio unibertsalaren artean amaitzea, hain gaitzetsia non zalantzazkoa den pentsatzea bere azken ekintzek inolako sostengurik edo adostasunik jasotzen zutenik ezta Ezker Abertzaleko militanteen artean ere. Eta ildo honetan beharbada komenigarria da gogoratzea ETAren azken komunikatuek eta erreibindikazioek etsipen argia eragiten zutela Ezker Abertzalearen oinarri sozialean. Edo ni neu baino ez naiz garai hura horrela gogoratzen duena?

Kasua ez da berria. Adibide historikorik aipatzekotan, gogora dezagun klasikoak diren batzuk, adibidez, Frantziako Iraultzarekin eta Napoleonekin lotutakoak. Oso ezaguna eta aipatua izan zen bere garaian Pariseko (bereziki, nahiz eta fenonomenoa Frantzia mailakoa eta, areago, europarra izan funtsean), Pariseko gizartearen kasua: urte gutxiren buruan pasatu ziren errege-erregina borbondarrak zoroki eta sutsuki txalotzetik, beren gillotinatzea eskatzera (eta hura handizki ospatzera), gero berriz ere Iraultzarekin dezepzionatzeko, berriz ere Napoleonekin piztu, berriz ere Napoleon gorrotatu… eta abar. Hemeretzigarren mendeko intelektual liberalen artean kontu aipatua izan zen hori (adibidez, Thiers-ek baditu oso lerro zehatzak horretaz ), eta, erantzun gisa, jende-masa handien txotxolokeria esentzialaz hitz egitea ez zen arraroa; ildo beretik, Erroma klasikoko adibideak jartzen ziren erruz, bereziki Errepublika garaikoak. Edo, berdin-antzera, herriaren goramena praktikatzen zen handikiro (adibidez Michelet batek), herri hori zer zen zehazki batere argitu gabe. Txanpon beraren bi aldeak dira, nire irudiko: herria goratzen da, edo jendaila nardatzen, batere argi utzi gabe zeintzuk diren horretako irizipideak. Gaur eguneko historialari eta soziologoek, aldiz, nahiago dute gizarteaz hitz egin, eta gaia serioski ikertu. Nik neuk ere horixe aldeztuko nuke, beharrezkoa dela euskal gizartea ikertzea, bere bilakaera, aldaketak, garapena, sektore sozialak, askotarikotasuna… eta epai moralak beste batzuei uztea, jakina.

Aipagai dugun liburuan, ordea, prozesuaren lehen fasearen argibideak aurkituko ditugu, hau da, ETA goraka ari zen garaiari buruzkoak, gizartean sostengu zabala zeukanean. Hurrengo faseaz, alegia, beherakada luzearenaz edo, beste modu batean esanda, gizartean sostengua mailaz maila galtzen joan zenekoaz, ez dugu ezer irakurriko, baina nire iritzia da lehen fase hori ulertzea (alegia, zergatik bildu zuen ETAk hamarkada batez izan zuen sostengu sozial zabala), gertakari ukaezin hori ulertzeak, esaten nuen, bidea emango digu gainetikoa ulertzeko. Edo hori da nire uste apala.

Jean Moulin Frantziako Erresistentziaren lider karismatikoari dedikatutako monumentua (Wikipedia)

III

Nire ustez posible da ETAren arrakasta sozialari data-muga aski argi batzuk jartzea eta, aldi berean, horien oinarri orokorrak zehaztea. Datak, grosso modo, 1970-1980 dira, hau da, hamarkada bat.

Eta bai, badakit, mota horretako baieztapen batek argudio sendo eta luzeak beharko lituzke, mota askotako ikerketa sektorialak, gertakari historiko nagusien haztapena, eta abar benetan luze bat, baina, batetik, ni ez naiz gai horretarako, eta bestetik, mota honetako iruzkin batean ez lukete lekurik. Beraz, nire proposamena petitio principii bat da, argi eta garbi, alegia, niri sinestea eskatzen dizuet nik neuk diodalako eta guztiz bat datorrelako nire oroitzapen pertsonalekin (eta iruzkin hau irakurtzen duzuen guztiz gehienenekin, adin batetik gora, horixe nire aierua). Gure oroitzapenak, norberarenak, momentuz ez dugu behar beste ezer esan behar dudana oinarritzeko. Eta norbait ez badago ados ikusmolde honekin, aski du irakurtzeari uztea, testu honetan ez baitu hortik aurrera ezer askorik aurkituko: oroitzapen (ustez) konpartituak, besterik ez funtsean.

Beraz, esango nuke ETAren arrakasta soziala, hamarkada horretan jaso zuen sostengu sozial guztiz zabala, bost faktore hauetan oinarritzen zela:

1) Borroka antifaxista internazionala. ETA ez da fenomeno espezifikoki euskalduna, aitzitik, testuinguru internazionalean ulertu behar da eta, testuinguru horretan, data giltzarria 1936 da; urte horretan abiatzen da Espainiako Gerra Zibila, zeina testuinguru global baten fenomeno askoz ere zabalago baten ataria (atarietako bat) besterik ez zen izan: Bigarren Mundu Gerra. 1936tik aurrera munduan bi aliantza ideologiko zabal antolatzen dira: faxistak eta bere aliatuak batetik, antifaxisten multzo askotarikoa bestetik; prozesu goraberatsua izan zen, adibidez, ez zegoen batere argi Erresuma Batuko indar politiko nagusiak noren alde zeuden 1936an, eta mila eta bat ñabardura egin daitezke kasuz kasu, baina 1941etik aurrera (Alemaniak Errusia inbaditzen du) kontua guztiz garbi dago: burges liberal-demokratek, sozialdemokratek eta komunistek bat egiten dute faxisten kontra. Hortik aurrera oso zaila da faxisten kontra armak eskuan borrokatzen den inor kondenatzea; bai, badakit, gerra irabazi ondoren Mendabaldeko potentziek eta Errusiak mundua euren gogara banatu zuten, baina, berriz diot, iritzi publikoaren aurrean oso zaila da borroka antifrankista kondenatzea, adibidez, Frantziako Erresistentzia kondenatu gabe, alegia, Gestapoko kideen kontra atentatu hilgarriak egitea zilegi bazen, zergatik kondenatu behar zen Espainiako Brigada Politiko-Sozialaren kide baten kontrako atentatu bat? Eta bai, eta berriz ere esan eta berresaten dut, soberan dakit mila eta bat ñabardura egin daitezkeela hemen, zentzu askotan, baina gertakari nagusiak hor dirau: Frantziako Erresistentzia zilegia izan bazen, zergatik ez Espainiakoa edo Euskal Herrikoa? Hori da, hain juxtu ere, Piarres Larzabalek bere liburuan garatuko duen argudio zentrala. Pisu handiko argudioa iritzi publikoaren aurrean, nire ustez erabat erabakigarria: jende askok horrela pentsatzen zuen Euskal Herrian, Espainian, Frantzian… edo munduko edozein bazterretan. Eta, ondorioz, ez zuten ETA kondenatzeko inongo arrazoirik ikusten, hura babesten ez bazuten ere, edota hilketak eta atentatuak desegokitzat eta kaltegarritzat jotzen bazituzten ere. Gauzak oso antzera joan ziren Frantzian bertan, eta beste leku askotan, 1940-1945 bitartean, jakina denez.

2) 68ko iraultza. Fenomeno politiko-sozial-kultural guztiz zabal bati buruz ari naiz, jakina, baina hura izendatzeko komunzki erabiltzen den etiketa arruntena darabilt. Fenomeno hori 1960 aldean abiatu zen (gutxienez) eta hiruzpalau hamarkadaz luzatu da, zentzu zabalean hartuta (oraindik ere ez da arraroa pertsona bati 68ko progre bat dela esatea, etab.). Fenomeno zabal horretatik orain interesatzen zaiguna: mota orotako deskolonizazio-prozesuak eta haiek eragindako borrokak, mota orotako talde iraultzaile eta gerrillarien sorrera, Vietnamgo gerra, Txe Guevara bezalako ikono iraultzaileak… guzti-guztiek egundoko sostengu zabala zeukaten Europako gizartean, bereziki gazte unibertsitarien artean. ETA testuinguru horretan sortu zen, bat gehiago besterik ez zen munduko jende asko eta askorentzat. Baita Euskal Herriko askorentzat ere. Larzabalek ere behin baino gehiagotan aipatzen du fenomeno hau, bereziki herri txiki eta zapalduen eskubideak eta deskolonizazio-prozesuak; ez dugu ahaztu behar Frantzia potentzia kolonial nagusietako izan zela; bada, frantses askorentzat ETA Aljeriako FLN bezalako bat zen, horrek dakarren aldekotasun eta kontrakotasun guztiekin. Faktore guztiz garrantzitsua da.

3) Eliza katolikoaren krisia eta aggiornamento-a. Eliza katolikoak izugarrizko pisua izan du euskal gizartean gutxienez azken bi mendeetan, horretaz ez dago duda handia egiterik. Baina, erakunde gisa, II. Mundu Gerratik aurrera krisialdi latz batean dago: Pio XII.a aitasantuaren nolabaiteko aliantza Hitlerrekin, eta ondoren edozein erreforma blokeatzeko hartu zuen erabaki irmoa, Eliza ataka gaizto batera eraman zuten: sektore katoliko aurrerakoientzat ezinbestekoa zen aggiornamento bat, hau da, gizarte modernoaren ezaugarriei egokitzea, hitz batez, eguneratzea; hori zorakeria hutsa zen sektore tradizionalistarentzat; bada, bi sektore horien arteko talka oso nabaria izan da azken hamarkadetan. Baina orain axola diguna hauxe da: 1960ko hamarkadan egiten den Vatikano II.a Kontzilioak egundoko inpaktua dauka euskal gizartean eta dantzan jartzen du Eliza eta gizarte osoa; sarritan iruzkindu den fenomenoa da: oso urte gutxian seminarioak hustu eta seminarista horietako asko militante politiko bihurtzen dira, batzuk militante armatu. Krisia, batetik mundiala da, eta mundu mailan modan jartzen du Vatikano II.aren kontzeptu zentrala: herria, Eliza herria da, herriaren zerbitzura egon behar du, eta abar. Baina bestetik krisiak ezaugarri propioak ditu hemen: euskal elizaren zatiketa sakona 1936an gertatzen da, eta biziki sakona izan zen, agian inon baino sakonagoa; lehen unean gainditutzat eman bazen ere, esango nuke frankismoak Elizaz egin zuen erabilera alderdikoia guztiz gaiztotu zuela euskal kristauen fedea: eliz hierarkiarekiko mesfidantza eta herriko apaizarekiko hurbiltasuna oso sakona zen euskal gizartean; hitz gordinagoekin esanda, fededun askorentzat apezpikuak frankista hutsak ziren, arbuiagarriak, eta, aldiz, herriaren zerbitzura zeuden apaiz apalak miresten eta goratzen zituzten. Larzabalen liburuan krisialdi hau oso nabaria da, bere askotariko ezaugarri eta ondorioekin.

4) Euskal abertzaletasuna. Denok dakigun bezala, ETA abertzalea da eta bere asmoa beti izan da abertzaletasunaren kapital sinbolikoa eta politikoa bereganatzea. Alferrik ibili dira EAJ inguruko sektore batzuk ETAren abertzaletasuna ukatzen edota zehaztu nahian ez direla benetako abertzaleak; iritzi publikoaren aurrean (eta horretaz ari gara orain) ETA guztiz abertzalea izan da beti, areago, EAJ bera baino abertzaleagoa (erran nahi baita, erradikalagoa abertzaletasunean). Eta beldur handirk gabe esan daiteke 1970-1980ko hamarkadan, behintzat, ETAk lortu zuela abertzaletasunaren kapital sinbolikoa bereganatzea. Beharbada erantzungo didate jende gehiagok ematen ziola boza EAJri ezker abertzaleari baino, baina orain ez naiz hauteskundeez ari; garai horretan, hamarkada horren hondarrean, boza ezker abertzaleari ematen ez zion jende gehienak ere neurri batean ulertzen zuen ETA, eta nolabaiteko babesa ematean zion, eta ez bakarrik EAJri boza ematen ziotenen artean, baita PSOEri ematen ziotenen artean ere: ETA ez zuten babesten, baina ezta salatzen ere, isildu egiten ziren. Gertakari sozial hau milaka aldiz aipatu da azken hamarkadatan, bereziki intelektual antiabertzaleen ahoan. Ni neu ez naiz gai gertakari hori zehazki neurtzeko, baina orientazio orokorra eztabaidaezina iruditzen zait: 1970-1980 bitarteko hamarkadan, ETAren kontra paratzea euskal abertzaletasunaren kontra paratzea zen, eta oso jende gutxi, benetan gutxi, aurkituko zenuen euskal gizartean horrelakorik egiteko prest. Ezta botoa Adolfo Suarezen UCDri emango ziotenen artean ere. Azken ohar bat: Larzabalen abertzaletasunaz duda egingo duenik biziki nekez aurkituko duzu inon.

5) Borroka abertzalearen epika. Zer da ETA? Erakunde bat, erantzungo didate (edo banda bat, beste batzuen ahoan). Eta erantzuna zuzena da, baina ez osoa. ETA, baita ere, bere militanteak dira, bereziki borrokan hildako gudariak. Eta puntu honetan Piarres Larzabalen liburuak hartzen du bere garrantzi osoa: nire uste apalean, hauxe da ETAk 1970-1980ko hamarkadan herritarren artean lortu zuen sostenguaren arrazoi nagusia: bere militante gazteen sakrifizioa. Zaila egiten zait definizio zehatzik ematea, eta puntu hau bereziki minbera da nabarmenak diren arrazoiengatik, baina, hitz batez, hamarkada horretan euskal gizartearen gehiengoak ETAko militante hilak zinez miresten zituen, heroitzat zituen, herriaren alde bizia emandako gazteak ziren, eta haien ekintzak ontzat ematen ez zituztenek ere (guztiz gehienek), izugarrizko begirunea zieten. Puntu hau bereziki nabarmena da Piarres Larzabalen liburuan, parterik handienean hildako militanteen hiletetan irakurritako sermoiak baitira. Sermoi gogoangarriak.

Edozein arrazionalizazio-saiok baditu bere mugak eta hutsuneak eta, horiekin batera, baita bere dohainak ere, alegia, hitz gutxitan prozesu guztiz konplexu baterako azalpen global bat ematea. Baina beti dago gertakari historikoaren banakotasuna, ihes egiten digun faktore atzemanezin hori, prozesu osoa nolabait bakun eta aldi berean konplexu bihurtzen duena. Nik neuk esango nuke ETAren arrakastaren esplikazioa gorago aipatu ditudan bost faktore horietan dagoela. Jakina, bostek elkar elikatzen zuten, bakoitzak bere aldetik emaitza askoz ere mugatuagoak lortuko baitzituzten. Adibidez, Espainiako komunista eta anarkista batzuk saiatu ziren Gerra Zibileko borroka armatua luzazen 1940-1960 bitartean, baina herri-sostengu benetan txikia lortu zuten; 1960etako hamarkadan talde iraultzaile berriak sortu ziren, 68ko iraultzaren haizeak bultzatuta, baina ez zuten sostengu sozialik erdietsi; Eliza Katolikoaren krisiak ez zituen ondorio berdinak izan Espainian eta Euskal Herrian; EAJ inguruko hainbat gazte ere (hots, abertzale hutsak), saiatu ziren borroka armatuan engaiatzen, baina inolako arrakastarik gabe: hain juxtu ere gazte horiek guztiak, epe laburrean, ekintza armatuak uzten zituzten edo ETAn integratzen ziren (alegia, abertzale iraultzaileekin). Baina, bat-batean, Burgosko epaiketa etorri zen eta gazte iraultzaile horiek Eusko Gudariak kantatu zuten tribunal militarraren aurrean; eta, ez dakit oso ondo nola edo zergatik, baina heroiak bihurtu ziren herritar guztiz gehienen aurrean, atzoko eta gaurko gudariak, martiriak, antifaxistak, abertzaleak eta iraultzaileak aldi berean. Txabi Etxebarrieta, Txikia, Txiki eta Otaegi, Pertur, Argala… izen mitikoak bihurtu ziren. Heroiak, herriaren heroiak. Irakurle, benetan ez zara gogoratzen?

Hori guztia 1970-1980 bitartean gertatu zen eta, zentzu estrikto batean, prozesu bakana eta errepikaezina izan zen. Faktore berak, beste leku eta garai batean, edo leku berean baina apur bat lehenago edo geroago, ziur aski ez zuten emaitza berdina izango. Zeren bada Historiaren joairan arrazionalizatu ezin den zerbait, eta kasu honetan uste dut muga horrekin aurkitzen garela, hots, ez dakigula zergatik gertatu zen gertatu zena. Eta nik neuk ez daukat horretaz azken hitza esateko inolako pretentsiorik baina, azken hitz hori inon aurkitzekotan, hildako militanteen sermoietan bilatuko nuke, Larzabalen sermoietan, adibidez. Ez zehatz-mehatz aztertuta eta arrazionalki analizatuta esaten dutenagatik, beste zerbaiteagatik baizik, hots, esaten ez den horregatik, agian ezin delako hitzetan esan. Esanezinagatik. Epikagatik.

Piarres Larzabal (EKE)

IV

Zeharka baino ez dugu aipatu Piarres Larzabalen (1915-1988) liburua, baina uste dut aski izan dela ideia orokor bat egiteko. Sermoi bilduma bat da funtsean, hildako militanteen hiletetan irakurriak. Guztiak 1970-1980ko hamarkadan, azkena izan ezik; azken hori berezia da, hildakoa ez zelako ETAko militante bat, Telesforo Monzon lider abertzale historikoa baizik, 1982an hila. Monzon, politikoki behintzat, Larzabalen anaia bikia dela esan daiteke. Esan dezagun, halaber, goian paratu dugun azala bigarren ediziokoa dela, 1999koa hain juxtu ere, baina lehen aldiz 1978an argitaratu zela. Guztira, hamasei sermoi biltzen ditu, eta sarrera guztiz mamitsu bat, Larzabalen beraren planteamenduak jasotzen dituena. Hor zehazten du bera ez dela ETAkoa inoiz izan, baina sostengatzen duela eta laguntzen diola, nola eta zergatik. Eta hori apaiz katolikoa izan arren. Eta abar.

Luze beharko genuke hemen Larzabalez mintzatu, baina ez da lekurik aproposena. Esan dezadan, bakarrik, alde batetik benetan pertsona bitxia izan zela, biografia berezia izan zuena, baina bestalde irudipena dudala oso-oso erraza litzatekeela Larzabal bezalako pertsonak dokumentatzea XX. mendean, ez Europa osoan bakarrik, baizik eta bost kontinentetan, eta ezta apaiz katolikoen artean soilik, beste erlijio guztietan ere. Ez, Larzabal bitxi egin nahi digute, baina ez da hain bitxia XX. mendeko borroka sozial eta politikoen testuinguruan.

Baina, hortaz, zergatik da interesgarria? Bada, nire uste apalean liburu honetan laburbiltzen duelako gorago aipatu ditugun bost faktoreak, modu ezinago argian. Eta sentiarazten digulako, batetik, euskaldunak garela, hots, herri bat bere historia eta nortasun propioa duena, baina bestetik beste herri guztiak bezalakoak garela, eta ezinezkoa dela gure historia ulertzea beste guztiena ere begiratu eta kontuan hartu gabe. Herri bat gara, baina gurea ez da oso kasu berezia, berezitasun batzuk izan baditzake ere. Herri txiki eta zapaldu bat gara, beste asko bezalakoa, kitto. Hori da Larzabalen sakoneko mezua.

Joseba Zulaikak eta Bernardo Atxagak liburu oso onak idatzi dituzte ETAri buruz, lehenak analisi antropologikoak eginez, bigarrenak kontakizun literarioak. Biengan nabari da fenomenoaren muinera, ezagumendu osora, ailegateko irrika; ez ikerketa sektorialak, baizik eta fenomeno osoaren ezagutza osoa. Jakina, helburu utopiko bat da, ideal gisa planteatzen dena, ez egiazko programa praktiko bezala. Eta biengan epikak oso leku garrantzitsua betetzen du. Nik neuk aitor dut buelta asko eman izan dizkiodala autore bi horien ideiei, bereziki epikaren kontuari, ulertu ezinik zertaz ari ziren. Harik eta Piarres Larzabalen liburu hau berriki irakurri nuen arte, apur bat karanbolaz, sarritan pasatzen zaidan bezala.

Zuek ere liburua irakurtzera animatzen zaituztet. Ez dizuet hemen laburtuko edo analizatuko, ez. Irakurri ezazue, agian Iliada edo Eneida irakurtzeko darabilzuen espiritu berberarekin. Diferentzia batekin, jakina: guk geuk oraindik gogoratzen ditugun gauzak dira.

Azken hitz bat hala ere: epika genero literario bat da, eta ederra izan daiteke, baina ez da inola ere eredugarria. Esparta, Liliput, kantatzen zuen Ruper Ordorikak (Atxagaren poema bat da, jakina), edo beste modu batean esanda, inork ez dezala hartu eredutzat Akiles edo Lope Agirreko, literatura egiteko ez bada (apur bat Mirande bezala). Eta hori da epikari dagokionez behin ere burutik kendu behar ez dena.

Billy Budd filmeko eszena (1962)

V

Gure iruzkina, gure liburua, 1980 aldean gelditzen da. Eta hortik aurrera zer? Esango nuke ETA lehengo bera dela, zentzu batean, baina guztiz desberdina dela, halaber. Eta, batez ere, egoera guztiz desberdina da. Espainia demokrazia mendebaldar bat bihurtu zen, beste edozein bezalakoa, eta hortaz bere arrakasta sozialerako lehen faktorea (antifaxismo internazionala deitu duguna) desagertu zen, beste barik; bigarren faktorea, 68 iraultza, moteltzen hasita zegoen aspaldi Europan, eta baita Espainian eta Frantzian ere (apur bat beranduago); hirugarren faktorea, Elizaren krisia, nola edo hala gainditzen hasi zen aitasantu berri baten eskutik, eta euskal gizartea sakonki laikotu zen (nolabait esateko) oso denbora gutxian; laugarren faktorea, euskal abertzaletasuna, instituzionalizatu egin zen eta normalizatu gizartearen aurrean, banalizatu arte; eta bostgarrena? Eta epika?

Paradoxikoki, epikak inoiz baino indar handiagoa hartu zuelakoan nago: gerra zikina deitu denak (GAL, torturak…) gehi kartzela-politika mendekatiak (lege-gogortze etengabeak, izugarrizko kondenak, sakabanaketa, lehen gradua sistematikoki, erredentziorik eza, etab.) indartu besterik ez zuten egin atzoko eta gaurko gudarien irudi epikoa gizartearen aurrean. Baina, adi, hemen baitago gakoa, bakarrik sektore baten barruan, ez gizarte osoaren aurrean, lehen bezala. Gizarte sektore hori, gainera, higatuz joan zen poliki-poliki, hainbat faktoreren eraginez; horien artean, eta ez garrantzi txikikoa, oso zaila delako gudarien epikak bat egitea ETAren ekintza gero eta krudelago eta indiskriminatuagoekin. Prozesua bikoitza zen, nire uste apalean: batetik, gobernuaren politika antiterrorista gogor eta gupidagabeak indartu besterik ez zuen egiten gudarien epika, baina bestetik, ETAren beraren bilakaerak, haren ekintzen gogortze eta krudelagotze etengabeak, higatu besterik ez zuen egiten bere militanteen irudi epiko hori. Gauza biak batera. Beharbada horrek esplikatzen du, beste ezerk baino hobeto, sektore sozial batek ETAri etengabe erakutsi izan dion sostengua, gizartearen gehiengoak gero eta tinkoago bizkarra ematen zion bitartean: nago bestelako politika antiterrorista liberalago (adimentsuago?) batekin, sostengu sozial hori ere askoz ere lehenago higatuko zela.

Baina batek daki. Nolanahi ere, iruzkin honetan Larzabalen liburuaz hitz egin nahi izan dugu, funtsean, hots, 1970-1980 garaiaz, eta gainetiko prozesuaz agian beste noizbait arituko gara.

Eta epikaz, orokorrean, hausnarketa gehiago nahi lituzkeenak, hortxe dauka eskura, adibidez, Herman Melville-n Billy Budd, mariñela: barnetiko kontakizuna, (Alberdania, Erein, Igela, 2012, Literatura unibertsala bilduma). Akiles, Eneas, On Kixote bera… agian urrutiegi daudelako, eta Joyceren Ulises beharbada abstraktuegia delako emoziorik sortzeko gure baitan. Billy Budd-en patua hurbilagoa da.

EUSKAL ABERTZALETASUNAREN MITOAK

Pruden Gartzia

2017ko uztaila

Goyhenetche, Jean, Les basques et leur histoire: mythes et réalités, Baiona: Elkar, 1993, 361 or.

Liburua 001

I

Goian idatzita ikusten duzuen “Jean Goyhenetche” hori, gure artean “Manex Goihenetxe” gisa ezagutu genuen beti. Manex, gure Manex, Iparraldean azken hamarkadatan sortu den intelektual eta euskaltzalerik nabarmenenetako bat. Goitik beherako abertzalea eta euskaltzale osoa. Zergatik erabaki zuen liburu honetan bere izena frantses erara idaztea?

Gaiak badu interesik Manexen pentsamendua ondo ulertzeko, baina ez da, halaber, bere langintza intelektualaren giltza edo ultima ratio argigarria. Lerro batzuk dedikatuko dizkiogu, hala ere, nire ustez oso egokia delako ondoren esango den guztiaren sarbide gisa.

II

Gure artean, hots, euskaldunen artean, Manex ahoz beti “Manex” izan bazen ere, suposatzen dut frantsesen artean, giro formaletan bereziki, “Jean” izenago zela sarri; eta idatziz ere, bietara ikusten dugu, “Jean” eta “Manex” (inoiz ere “Manez”, tradizioan forma erabiliena izan omen dena, gaur egun galduxe dagoen arren), eta “Goyhenetche” zein “Goihenetxe” (eta inoiz edo beste “Goienetxe”, Iparraldean ere ez dena harrigarria, nahiz eta h-duna baino gutxiago ikusi). Inoiz ez nuen berarekin kontu horretaz hitz egin, eta ez dut inolako froga positiborik esan behar dudana esateko, baina nire esperientzia pertsonalaren arabea, eta nire inguruan urte askoan ikusi dudanagatik, ez dago forma bat ala bestea noiz erabiliko den ziurtatuko dizun irizpide erabakigarririk; aitzitik, sarritan zori hutsaren arabera ezarriak dirudite, gaur hau, bihar bestea, honetan A, bestean B, irizpide argirik gabe. Areago, pertsona asko eta askoren kasuan, nekez esan daiteke beren izen-deiturak beti forma kanoniko eta bakar baten arabera emateko deliberoa hartu dutenik, alderantziz, normalki bizpahiru forma eta grafia dituzte eskura, batzuetan dozena erditik gora, eta horiek (edo horien konbinazioak) irizpide aski anarkikoen arabera erabiltzen dituzte. Ez beti zoriz: adibidez, testuinguru legal eta administratiboan forma legezko eta osoa da balio duen bakarra, eta testuinguru familiar edo lagun artekoan, txikikariak eta goitzizenak indar handiz nagusitzen dira; baina tarteko eremu osoan, adibidez, liburu edo artikulu bat sinatzerakoan, bada, denetarik ikusten da sarri. Eta bai, Manex beti da Manex, baina bere izen-deiturak forma diferentetan ikusiko ditugu, logika argirik gabe ezarriak; soilik kasu gutxi batzuetan ematen du guztiz berariaz eta apropos jarriak direla. Adibidez liburu honetan. Zergatik?

Berriz ere hasieratik hasita: nire ustez argi dago pertsona askok (eta ez soilik euskaldunek, baita frantses, espainol edo amerikano ingelesdunek ere, adibidez) beren izen-deituren forma eta grafia bat baino gehiago erabiltzen dituztela, konbinazio desberdin bat baino gehiago osatuz gainera, eta kasu askotan ez dagoela hori esplikatuko duen irizpide argi bat. Baina kasu batzuetan guztiz berariaz erabiltzen dute dena delako forma edo grafia, beraiek hautatua kasu horretarako. Adibidez, Manex Goihenetxek bere doktorego-tesia argitaratzen duelarik (hots, aipagai dugun liburua), bere izen-deiturak forma frantsesean/legezkoan idaztea erabakitzen du, eta horrekin esan nahi diguna da liburu hori ez dela soilik euskaldunentzat, ezta soilik abertzale edo abertzaleen aldekoentzat, ez, liburu horien hartzaile potentzialak frantsesak direla (edo espainolak, edo ingelesak, edo munduko hiritar oro), edo beste modu batean esanda, euskal abertzaleak ezezik, euskal abertzaletasunaren kontrakoak, indiferenteak edo ezer ez dakitenak ere. Nazioarteko publiko akademiko zabala, ez soilik bere inguru hurbila.

Beraz, liburu hau nazioarteko publiko akademikoari begira egina dago, bertako abertzale eta euskaltzaleak baztertu gabe, jakina, baina aldi berean beraiengana mugatu gabe. Eta horren seinale argia da egileak bere izena forma eta grafia frantsesean paratzea.

Erabaki ona ote da? Zentzuazkoa? Egokia? Praktikoa? Ala amore emate lotsagarria? Adibidez, Koldo Mitxelena idatzi ordez, Luis Michelena idaztea, zer da? Amore emate lotsagarria ala erabaki pragmatiko hutsa, nazioarteko publiko ikasiari begira? Eta abar.

Ez, gaur ez gara eztabaida horretan sartuko, soilik seinalatuko dugu liburu honetan Manexek gogoan daukan publikoa ez dela soilik euskaldunak, publiko akademiko zabala baizik. Kasu honetan, hori da giltza (eta beste kasu askotan… banan-banan aztertu behar dira).

Manex Goihenetxe

Manex Goihenetxe

III

Publiko akademiko zabal horrekin Manexek eztabaidatu nahi duena, funtsean, euskal abertzaletasunaren mitoak dira. Zeren gazteagoak direnak agian ez dute kontu hau gogoratuko, baina duela 30 bat urte euskal intelektualen artean boladan zegoen debatea euskal historiografiaren “mitoak” ziren edo, modu apur bat modernoagoan formulatua, euskal abertzaleok gure Historia mitifikatzeko dugun joera irreprimiblea. Apur bat geroago argitaratu zuen Hobsbawn-ek bere Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality (1991), zeina The Invention of Tradition (1983) neurrigabe goratuarekin eta orain aipatuko ez ditugun beste batzuekin, debate intelektualaren tonua markatu zuten hamardaka pare baterako gutxienez: euskaldunon nazioa asmakizun hutsa da (invention) eta Historia/Historiografia mitozale eta mitifikatzaile batean oinarritzen da. Mitoa eta asmakizuna, horra euskal abertzaletasunaren laburpen motz eta erabateko bat. Abertzaleok gezurti kuadrila bat gara, besterik gabe, edo inozo totalak. Kitto.

Euskal intelektual asko apuntatu ziren interpretazio horretara. Garai bateko Euskadiko Ezkerra izan zen beren gotorlekuetako bat (alderdi horren lelo nagusia desmitifikatu beharra zen, gameluak edota elefanteak berak ere aspertzeraino errepikatua) baina argi dago ez zela fenomeno lokal bat; areago, beste inoiz aldeztu izan dudan bezala, parte handi baten 68ko iraultzaren marea behera izan zen funtsean, hots, nazioarteko fenomeno bat, gure artean ETAren kontrako borrokaren forma hartu zuena. Bestalde, euskal abertzaletasunaren kontrako borroka ideologikoa etengabea izan da espainolen artean, jakina, baina fase honetan berrikuntza aipagarri bat izan zuen: abertzale sutsu (are eta armatu) izandako batzuk ere, bapatean desmitifikazioaren sukarrak jo zituen eta fronte antiabertzalera pasatu ziren, txundidura eta harridura ez txikia sortuz ordura arte segitzaile izandako askoren artean. Garai nahasia izan zen, dudarik gabe, eta garaiaren zigilua, gainera, eztabaida akademikoa borroka politikoarekin guztiz nahastekatzea izan zen, non eta inoiz ez zen oso garbi gelditzen ETAren ekintzen gaineko balorazioa eta XVIII. mendeko gertakari batzuena, adibidez, gauza desberdin bi ote ziren, edo gaiztakeria abertzale esentzial beraren manifestazio huts eta paraleloak. Edo, kontrako espaloitik, edozein gertakari bortitz edo armatu (Matalezek Zuberoan gidatutako matxinada, kasu) goratu eta laudatu behar ote zen, sutsu, armatua izatearen arrazoi hutsez. Haiek garaiak, Jaungoikoa!

Zorionez edo zoritxarrez, nire inpresioa da orduko borroka politikoak guztiz iraganak direla eta, gaur egun, ez dutela pisu handirik, zenbait politikari, kazetari eta katedratiko jubilatu edo erdijubilaturen bazkalondoko berriketaldietan ez bada. ETArena, faktore politiko gisa, joan zen, hori faktu hutsa da, nire irudiko. Baina euskal abertzaletasuna hortxe dago beti, eta bidean gauza garrantzitsu bat galdu zaigulakoan nago, alegia, debate akademiko hartan (akademikoa zen neurrian, jakina) zerbait gelditu zitzaigun argitu gabe. Eta hori ere nire iritzi hutsa da, baina debate hura ondo itxi gabe joan zitzaigula iruditu izan zait beti. Beharbada arazo pertsonala da.

Eta beharbada horregatik erabaki nuen nik, duela hilabete pare bat, Manex Goihenetxeren liburu hau berrirakurtzea. Hogeita bost urte joan dira argitaratu zenetik, eta nire inpresioa da oso oharkabean pasatu zela bere garaian. Eta liburu garrantzitsua da, bi arrazoriengatik gutxienez: bata, Manex ez zelako izan Damaskora bidean tximistak jota zaldi gainetik erori eta Egiaz jabetutako konbertso bat, abertzale izateari inoiz utzi gabe eboluzio pertsonal oso interesgarria izan zuen militante bat baizik, eta bestea, Manex goi mailako ikertzaile bat izan zelako, Historian igeri egiten zuena bere konpromiso pertsonala argitzeko, baina beti diziplina akademikoaren oinarriei uko egin gabe. Hitz batez, Manex historialari militante bat izan zen hitzaren adiera onenean, eta liburu honetan jasotzen duena da, nire ustez, 80-90etako debate akademiko horietatik salbatu daitezkeen gauzarik interesgarrienak.

Zeren, garbi esan dezadan: euskal abertzalearen mitoak azalaretzea, azaltzea eta porrokatzea, akademikoki ona eta onuragarria izateaz gain, abertzaletasunaren ikuspuntutik oso beharrezkoa eta eskergarria da. Gure Historia ezagutzea oso beharrezkoa da, bertsiorik fidelena eta egokiena, mitorik gabea. Hori da liburu honetan Manexek eskaintzen diguna.

Pegaso zaldi hegalaria

Pegaso zaldi hegalaria

IV

Kostata irakurtzen den liburua da. Tesi bat da, eta egileak ez du ia-ia ukitu edo moldatu. Astuna eta luzea da, tesiak izan ohi diren bezala. Frantsesez irakurtzea, gainera, faktore astungarria da Hegoladekoentzat eta, hortaz gain, Iparraldeko Historia ezagutu behar da! Eta, tamalez, hori ere ez dugu apenas ezagutzen.

Historiografiari buruzko liburu bat da, gainera, eta hor aipatzen diren egile guztietatik… zenbat ezagutzen digutu, izenez sikiera? Zenbaten lanak irakurri ditugu? Eta gero gure herriaren Historiaz hitz egiten dugu… ze oinarrirekin?

Liburu hau irakurri beharrekoen zerrendan egon beharko luke beti, aipatu ditugun arrazoiengatik, baina hortaz gain, eta ororen buru, oso ikerketa ona delako eta Euskal Herriaren Historiaz ikuspegi berri bat ematen digulako.

Bi zati nagusitan banatzen da, lehena XVI-XVIII. mendeak hartzen dituena, eta bigarrena XIX. mendeari dedikatua. Kasu bietan, Euskal Herriaren Historiaz idatzi duten egileen lanak aztertzen ditu, lehen zatian ia-ia banan-banan (guztira hamaika baino ez dira), bigarrenean zenbait multzotan bilduz (guztira 66 egile dira, kontuak ondo atera baditut); ez zait oso argi gelditu zein iripide zehatz erabiltzen dituen zerrendak osatzeko, baina ez zait kontu bereziki garrantzitsua iruditzen: corpus bat definitzen du, batez ere irizpide geografikoa kontuan hartuta (hots, Ipar Euskal Herriaren Historiaz idatzi dutenak) eta nik corpus hori ontzat ematen dut, besterik gabe (edozein zuzenketa planteatzea eruditismoaren sailean barneratzea litzateke, eta oso-oso ez-gai sentitzen naiz horrelakoetarako). Manex eskola frantsesekoa da, alegia, anglosaxoiak ez bezala, beti saiatzen da taldeak, multzoak, klaseak… sortzen eta bere analisiak horien arabera gauzatzen, apur bat Durkheim handiak markatutakoaren bidetik, baina funtsean historialaria denez gero (eta ez soziologoa), nahita edo nahigabe banako egileen analisiei ere gogotsu ekiten dio (anglosaxoien erara) eta, esango nuke, horiek dira nire gusturako bere orrialderik distiratsuenak: Oihenart, Bela, Sanadon, Polverel… beti testuinguru soziopolitiko jakin batean txertatzeari ekiten badio ere, beren banakotasuna oso nabaria egin zait hainbat pasartetan; XIX. mendeko historialariekin zailagoa da banakotasunak nabarmentzea, baina Hariztoi, Duvoisin, Jaurgain… nahi gabe ere nabarmentzen dira. Nik neuk, zer esango dizuet, nahiago nukeen egile nabarmen batzuk hautatu izan balitu eta horiek bakarrik aztertu, banan-banan, besteak laburki aipatuz, baina ez da izan hori Manexen hautua: gizartea gizonaren gainetik jartzen saiatzen da beti, eta hori bere hautua da (bide batez, “gizona” guztiz apropos jarri dut, guzti-guztiak gizonak direlako; liburu honetan aipatzen diren emakume bakarrak, memoriak hutsik ez badit egiten, Joana Albret erregina eta Madalena Larralde martiri katolikoa dira, hots, pertsonaiak, ez egileak).

Azken atal labur batean ondorio orokorrak jasotzen ditu. Ez da bereziki distiratsua, bai ordea argia eta zehatza. Esana dut arestian, Manexen orrialderik onenak egile zehatz batzuen iruzkinari dedikatuak dira, eta analisi horien sakontasuna eta aberastasuna ez ditu ordezkatzen laburbilduma lehor xamar batek. Ezta nire aipamen are laburrago eta lehorrago batzuek ere. Liburuan murgiltzeko eskatzen dizuet, beraz, baina neure aldetik ondorio orokorrak jaso eta kritikatuko ditut gaingiroki.

Arnaut Oihenarten liburu ezagunena

Arnaut Oihenarten liburu ezagunena

V

Bada hitz bat hasierako hitzaurrean eta bukaerako ondorioetan hainbat aldiz agertzen dena eta liburua goitik behera markatzen duena: desjabetzea (“dépossession”). Nire ustez, liburuaren leit motiv-a da eta liburu honen asmoa ondoen laburbiltzen duen kontzeptua. Alegia, euskaldunok gure Historiaz desjabetuak izan ote gara? Edo modu gordinago batean esanda, kanpoko indar zapaltzaile batzuek (frantsesak nagusiki Iparraldeari dagokionez) gure Historiaz, hots, gure identitateaz, gabetu nahi izan gaituzte? Horien kontra erreakzionatu izan ote dugu, mendez mende, eta eraso zapaltzaileari ihardukitzeko asmoa izan ote da liburuan zehar aipagai izango diren historialarien asmoen giltza, ultima ratio-a?

Ezaguna denez, Manexek, bere lehenengo liburu eta artikuluetan, bete-betean bat egin zuen planteamendu horrekin, (Ipar) Euskal Herria herri kolonizatu gisa aurkeztuz (frantsesek kolonizatua, erran beharrik ez). Denboraren poderioz, ordea, iritziz aldatu zen, eta gure Historia beste termino konplexuago batzuetan esplikatzeari ekin zion; eta puntu honetan zilegi bekit anekdota pertsonal bat kontatzea: ondo gogoan daukat kontu horietaz hitz egiten ari ginelarik behin (Iruñeko UEUko ekitaldiren baten ondoko bazkari edo kafealdian), argiki arropustu zidala kolonizazioaz baino, maiteago zuela integrazioaz hitz egitea; alegia, azken lau mendeetako Ipar Euskal Herriko Historiari so, gaztetan ez bezala, jada ez zuen kolonizazio-prozesu bat ikusten, integrazio-prozesu bat baizik, frantses monarkian lehenengo eta Errepublikan gero. Iritzi aldaketa hori ez dirudi bat-batekoa izan zenik, prozesu luze baten ondorio baizik; prozesu horretako giltza nagusietako bat (ziur aski ez bakarra) Historiaren ikerketa sistematikoa izan zen, eta hain zuzen ere aipagai dugun liburua izan zen Manexen ikerketa nagusia, sakonena, erabakigarriena. Hori da nire ikuspuntua.

Ondorioz, Oihenart, Bela, Sanadon, Polverel… eta zer esanik ez, Duvoisin, Hariztoi edo Jaurgain, edo Xaho bera ere, ez dira kanpoko zapaltzaileari atzi altxatzen diren ahotsak, baizik eta testuinguru nagusiki frantses batean esplikatu behar diren historialari/intelektualak. Biraketa kontzeptuala erabatekoa da, edonor erraz konturatuko den bezala.

Baina, hortaz, zer dira egiazki Oihenart edo Xaho bat, nabarmenenak baino ez aipatzearren? Ez ziren, bada, nolabaiteko abertzaleak? Edo protoabertzaleak? Edo abertzaletasun modernoaren nolabaiteko inspiratzaileak? Zer esan behar dugu orain, erdipurdiko intelektual frantses probintziano batzuk besterik ez zirela? Ez, Manexek ez digu horrelako ezer esaten, esplizituki behintzat, baina ez ote da hori, finean, bere analisietatik ondorioztatu behar dena, azken buruan?

Ez da zaila ikustea tesi akademikoak eta ondorio politikoak oso erraz nahastu daitezkeela hemen. Gorago hitz egin dut horretaz, eta orain apur bat gehiago findu eta zehaztu nahi nuke esandakoa: politikari dagokionez, Manexek abertzale iraun zuen beti, horretaz ez dago dudarik txikiena ere ez, baina ahalegin handiak egin zituen debate politikoa eta ikerketa akademikoa argiki bereizteko; eta, halaber, Historiaren ikerketan sakondu ahala (tesia eginez) bere ikuspuntuak osoki atxilipurdikatu zituen. Oso-osoki. Aipu bakar batek balioko digu esan nahi dudana berresteko: Oihenart du aipagai nagusi, hots, euskal abertzaletasunaren panteoian leku garai batean egoteko baldintza guztiak betetzen dituen intelektuala, baina gaur egun hain aipatuak ez diren beste batzuk ere hartzen ditu barne:

Au niveau des auteurs les plus signifitcatifs des XVIIe-XVIIIe siècles (Oihenart, Béla, Sanadon, Polverel), il n´y a pas eu vraiment, quant au fond, une production historiographique spécifique du Pays basque, sinon dans la transmission des archétypes qui ont été analysés. Inutile de porter au pinacle A. d´Oihenart; il n´a rien d´exceptionnel pour le XVIIe siècle, si ce n´est son appartenance, avec bien d´autres historiens à “cette génération exceptionnelle”, issue de l´Humanisme et dont “tous les membres (…) sont ou seront de hauts magistrats animés d´un sens élevé de leur loyauté envers la Couronne”.” [azken lerroetako aipua Marc Fumaroli-rengandik hartua da, oharrean zehazten duelarik; enfasia neurea da] (249. or.)

Aipu bakar horrek, dudarik gabe, zer jorratu franko eskaintzen digu, baina askoz ere azalpen luzeagoak eta testuingurutze zabalagoa beharko luke. Orain, muinari baino ez diogu helduko, eta muin-muinean Manexek dioena da Oihenart ulertzeko gako nagusiak Frantziako giro intelektual eta politikoan aurkitu behar direla, eta ez Euskal Herrian. Zotz eta motz esanda, hori, eta ez besterik.

Baina zer esan nahi du horrek? Nola interpretatu behar da tesi hori? Borroka ideologiko antiabertzalean engaitutako hainbat historialarirentzat, argi dago: abertzaleok Historia faltsutzen dugu, Oihenart bat (kasurako) mitifikatuz eta abertzale gisa aurkeztuz, egiazki frantses intelektual bat besterik ez zenean, koroa frantsesaren interesen zerbitzura (Richelieu kardinalaren bidez, zehazki). Euskal abertzaletasuna gezur handi bat besterik ez baita egiazki. Iritzi bereko ote zen Manex?

Nire irudiko, garbi dago ezetz: hain juxtu ere Manexen ahalegina izan zen debate akademikoari bere autonomia aitortzea, tesi politikoen (alde batekoak zein bestekoak) morrontzatik askatzea aldarrikatuz; politikan, esana dugu gorago, abertzale iraun zuen, baina mundu akademikoan eman zuen ageriko biraketa hori apur bat zehatzago pisatu beharko genuke orain. Nire uste apalean Manex mutur batetik bestera mugitu zen, kolonialismotik erabateko integraziora, tarteko eremu zabala mespretxatuz. Muturreko posizio bat hartu zuen gaztetan, oso zalantzazkoa zena orduko testuinguru intelektualean ere, eta muturreko posizio bat hartu zuen ondoren, baita ere oso zalantzazkoa orduko giro intelektualean ere. Bi mutur, eta tartean eremu zabal bat, zeinetan abertzaleek eta anti-abertzaleek ere, zintzotasun intelektual pittin bat medio, ez genukeen aparteko arazorik izan behar oinarrizko kontu batzuetan bat etortzeko.

Adibidez, Oihenart. Argi dago abertzale (edo protoabertzale) gisa aurkezteak ez duela oinarri handirik; era berean, garbi dago ez zela extralurtar bat, orduko gizartean, politikan eta mundu intelektualean ondo kokatutako gizon bat baizik, eta mundu hori frantses monarkiaren mundua zen, nabarmen eta nabariki. Beraz, badirudi zentzuzkoena dela Oihenart giro horretan kokatzea eta gako horien arabera bere lanak irakurtzea. Baina horretan agortzen ote da Oihenart? Nire uste apalean ez. Bere garaiko ikerketa historiko serioenak egiteko gai izan zen gizona, euskarazko lehen gramatika aldi berean idatziz eta bere liburuan txertatuz (Larramendik baino mende bat lehenago), euskarazko poesia kultu eta landuak idatzi zituena halaber (era berean euskal poesigintzaz teorizatuz!), hori guztia egiteko eta latinez argitaratzeko (hots, ez soilik frantsesentzat, baita espainolentzat eta Europa osoko intelektual guztientzat), hori guztia egiteko gai izan zen gizonari, berriz diot, ez ote diogu aitortu behar maila intelektual nabarmen bat, beste guztien gainetik kokarazten duena? Ez ote dugu aldeztu behar zinezko intelektual bat zela, hots, bere giroaren eta garaiaren gainetik nabarmentzen den pentsalari eta idazle bat? Ala herri txikien intelektualak beti dira probintziano, eta Parisen bizi eta argitaratzen dutenak baino ez dira unibertsal?

Moises Michelangeloren begietan

Moises Michelangeloren begietan

VI

Bukatuko dut. Biziki estimatu eta miretsi nuen Manex bizi izan zen bitartean, uste dut hori garbi geratu dela, baina esango nuke liburu honekin (liburu guztiz garrantzitsu honekin) gehiegi aldendu zela sen onetik. Bere abertzaletasuna arrazoi garbiz oinarritzeko delibero argiak ikerketan sakontzera eraman zuen, zintzotasun intelektuala beste guztiaren gainetik ezarriz, baina beharbada urrunegi joan zen. Jean Goihenetche sinatu izanak zantzu argi bat ematen digu ildo horretan: kasualitate hutsa izan daiteke, ados, edo garrantzi berezirik gabeko gertakari hutsala, baina nire uste apalean beste zerbaiten zantzu bat da: Manexek mundu intelektual eta akademikoaren onespena bilatzen zuen, debate akademikoan sartu nahi zuen, eta zintzotasun osoz bere posizioak argitu. Abertzale iraunez beti, jakina, baina eremu horretan barna menturatuz, beste aldean zintzotasun berberarekin erantzungo zion norbait edo norbaitzuk aurkituko zituelakoan.

Aurkitu ote zituen? Ez dakit. Debatea bera, bestalde, bai politikan zein akademian, iraungita dago aspaldi, edo beste termino batzuetan planteatzen da, orduko aldean oso desberdinak (adibidez, orain ETAz hitz egiten da, abertzaletasunaz baino; aldaketa nabarmena da).

Nire ustez Manexen tesiak badute exajerazio-puntu bat; pena dut berarekin ezin eztabaidatzea bere liburua, argitaratu eta hogeita bost urtera berriz ere irakurri dudalarik. Zer erantzungo lidake? Idatzitako guztiak literalki mantenduko lituzke, edo zerbait goxatu formulazioa?

Edonola ere, liburu hau lehenago edo geroago irakurri beharrekoen zerrendan jar ezazue. Ez zaizue damutuko.

VII

HITZOSTEA: Testua osorik irakurri eta kontu bat aski azpimarratu ez izanaren sentsazioarekin geratu naiz. Hauxe da: liburu honetan ez da laburbiltzen Manexen pentsamendu osoa; aitzitik, ontzat ematen badugu bere pentsamenduaren giltza (azken urteotan bederen) izan zela debate politikoa eta akademikoa argi bereizten saiatzea, ondorioztatu behar dugu ez dela haizu liburu honetako tesiak beste alor batzuetara besterik gabe zalbaltzea. Alegia, liburu honetan duguna Manex historialaria da, Manex ikertzailea, hau da, Manex osoaren zati bat, ez besterik. Gainera, bere tesi akademiko zentralak ez ditugu ia aipatu ere egin (testuinguruaz aritu izan gara nagusiki) eta zinez mereziko lukete; adibidez, Baionaren eta barnealdearen arteko dialektika, hau da, (Ipar) Euskal Herriak ments izan duela benetako hiri bat zeinetan garatu kultura urbano bat (diskurtso historiko bat barne); tesi hori oso arnas luzekoa da eta ondorio praktiko handiak ditu; beste ildo garrantzitsu bat: (Iparrraldeko) euskaldunak, XIX. mendera arte, ez dira gai izan diskurtso historiko propio bat sortzeko (ezta Oihenartek ere!), eta XIX. mende bukaeran ere betiko klixe eta topiko basko batzuk errepikatu besterik ez dute egin funtsean, hau da, lau mende klixeak errepikatzen… non dago gure Historia? Eta ez ahantz, Historiarik gabe ez dago egiazko nortasunik, topiko batzuen errepikapen merkea baizik. Eta abar. Agian beste noizbait itzuli beharko genuke alderdi horiek jorratzera. Gaurkoz, aski da.

GILGAMEX-en IBILERAK

Pruden Gartzia, 2017ko ekaina

Gil Bera, Eduardo, No hallarás la vida que buscas: Gilgamesh y la épica antigua, Madrid: Dioptrías, 2017, 234 or.

Liburuaren azala

Eduardo Gil Bera euskal idazle interesgarrienetako bat da, edo hala iruditu zait niri beti. Urte asko dira bere lehen liburua argitaratu zuela, Atea bere erroetan bezala (Pamiela, 1987) eta ondo gogoan daukat euskal letren panorama beti estu eta etxekoian eragin zuen iraultza txikia: euskara batu perfektuan idatzita egon arren, idaztankera guztiz berrizalea zen orduko parametroetarako, nolabaiteko nafar-lapurtera bat, Axularren oihartzun nabarmenak zekarzkiena. Gaiaren aldetik ere erabateko berritasuna zen: entsegu filosofiko bat zen, zotz ala motz esanda, batere itxura akademikorik ez zuena; aitzitik, Montaigne-ri edo Gracián-i irakurtzea bezalakoa zen, baina euskaraz. Hitz batez, liburuari bete-betean zerion horrelako anakronismo bitxi bat, euskal pentsalari barroko baten emaitza balitz bezala, baina XX. mendearen bukaeran. Eta baliteke berez hala izatea; izan ere, ez zait Gil Beraren definizio egokiagorik bururatzen: euskal pentsalari barroko bat, originaltasun handikoa.

Ni berehala bihurtu nintzen Gil Beraren jarraitzaile, eta miresle, eta esango nuke ordutik bere hainbat liburu erosi eta irakurri ditudala, gehienetan atsegin handiz. Asko ez ginen izango, apika, baina esango nuke lorratz nabarmena utzi zuela euskal letretan, haietara emana bizi izan zen urte gutxian. Zeren, nire irudipen hutsa izan daiteke, baina esango nuke berak markatu zuela euskal literaturan euskara batuaren sorreratik hona egon den bihurgune nagusietako bat, alegia, berak erakutsi zigun, beste inork baino erradikalago, euskara batua ez zela soilik nolabaiteko gipuzkera estandarizatua, baizik eta guztiz posible dela euskara batu perfektuan idaztea bestelako tradizio eta oihartzun batzuei segituz, kasu, Nafarroako euskara, bere zabaltasun eta indeterminazio osoan. Aingeru Epaltzaren estilo hain karakteristiko horren posibilitatea, ez ote zuen Gil Berak lehen aldiz sinesgarri bihurtu? Anjel Lertxundiren Otto Pette (Alberdania, 1994) bikaina, ez ote zuen berak iragarri? Areago, Sarrionandiaren bizkaiera-behenafarrera nahasketa bitxi eta durduzagarri hura, ez zuen berak nolabait sendotu eta nolabaiteko nafarrera batera osoki lerratu? Izan ere, gogoan gorde dudan oihartzun urrun baten arabera, Gil Berak eta Sarrik elkar ezagutu zuten hura gartzelara sartu aurretik… Tira, ez da erraza jatorrizko aipua aurkitzea, baina ez dut uste nire memoriak engainatzen nauenik.

Baina beste modu batera ere esan dezaket gauza berdina edo antzekoa: 1989a izan zen Atxagaren Obabakoak-en kontsagrazio-urtea eta ordutik, Asteasuko semeak mugatu zuen ezin hobeki zein zen euskal literaturaren kanon ofiziala, bai gaiari dagokionez zein idaztankerari buruz. Bada, nire hipotesia da urte bertsuetan Gil Berak, nolabait, kanon alternatibo bat marraztu zuela, kanon neonafarra, zilegi bazait bataiatzea, eta mugimendu berean ikus dezakegula Sarrionandiaren, Lertxundiren eta Epaltzaren ekarpen argiak. Gil Bera izan zen eragilea, ala soilik kanon alternatiboaren definizio muturrekoena eta argiena eman zuena, mugimendu zabal eta koral baten barruan? Ez dakit. Garbi dago aipatu ditudan hiru egileek beren eboluzio pertsonala izan zutela, nork bere bidea, Tuterako semearengandik aparte (Gil Bera tuterarra da), eta bakoitzaren estiloaren bilakaerak ziur aski norberaren barne-garapenari zor diola bultzada nagusia, beste barik. Baina, aldi berean, bada euskal literaturan hari gorri (neo)nafar bat, Diez de Ultzurrunekin, Epaltzarekin edo Gil Berarekin hasita Pello Salabururenganaino luzatzen dena, batuan, euskara batua perfektuan, idazteko molde berezi bat, inoren begietan berehala nabarmentzen dena. Ez dakit Gil Bera guraso fundatzailetzat hartu behar den edo soilik aintzindaritakotzat, baina ildo horrek kolore berri batez aberastu du gure literatura eta Atxaga-Izagirre-Saizarbitoriaren idaztankera hegemonikoari alternatiba sinesgarri bat aurkeztu. Beti ere euskara batu, moderno eta urbanoan ari garelarik, jakina.

0094 Eduardo Gil Bera Atea bere erroetan bezala

Dena den, agian exajeratzen ari naiz Gil Beraren papera. Euskaraz dozena eskas bat liburu idatzi ondoren (hiru saiakera filosofiko, poema liburu bat, haur literaturako eleberri labur pare bat eta itzulpen batzuk, ezer ez bazait ahaztu), euskaraz argitaratzeari utzi zion lehen liburua atera eta handik zortzi bat urtera. Eta beharbada apur bat ahaztua eta baztertua gelditu zen gure errepublika txikiaren plazan. Eta gaztelaniaz argitaratzen hasi zen, ziur aski lumatik bizi beharrak eraginda eta euskal merkatuaren txikitasunak hartaratuta. Ez diot inoiz irakurri erabaki horren gaineko adierazpen asaldagarririk, hainbat euskal idazleren artean garai batean (Mirande, Aresti…) hain arruntak izaten zirenak, eta hortik kontu egin dut ez dagoela euskarari uko egiteko inolako deliberorik, bestelako zirkunstantzia eta aitzingibel batzuk baizik. Izan ere, maiztasuna asko jaitsi badu ere, segitu izan du euskaraz itzulpenak argitaratzen (Hölderlin-enak, adibidez) eta badira urte batzuk jakin genuela Homeroren Odisea osorik itzulita duela euskarara, baina ez dugu liburu hori argitaratuta ikusteko zoririk izan, ziur aski arrazoi komertzialak direla medio, eta ez besterik. Nire albiste ez bereziki zehatzen arabera, gaur egun ere Baztanen bizi da eta, ziur nago, euskara eguneroko hizkuntza du tenore askotan.

Gaztelaniaz bi dozenatik gora liburu argitaratu ditu, itzulpenak barne (bereziki alemanetik aritzen da). Nik neuk ez diot segimendu esturik egin, besteak beste Espainiako argitaletxetan atereak direlako gehienak eta, gainera, aspaldi utzi niolako autore baten lan guzti-guztiak irakurtzeko irrika jubenilari, baina bada bat bereziki azpimarratu nahi nukeena: Os quiero a todos (Pre-Textos, 1997). Eta bai, miresten dudan beste nafar autore batek (Zaldierok) esan ohi duenaren ildotik, ez dut asmorik Aranbururen Patria (2017) irakurtzeko, baina liburu horren inguruan antolatu den zirku eta porrujotze nabariaren erdian ez naiz geldituko aitortu gabe inork ETAri buruzko eleberri on bat irakurri nahi badu gaztelaniaz, Gil Beraren Os quiero a todos hortxe daukala aukeran, eta euskal terrorismoa dela-eta batzuk Espainia osoa miraz betetzeko darakusten ahalari dagokionez… hara, hobe isiltzen banaiz. Oso ospetsua bihurtu dira gure artean nik ere biziki miresten dudan Rafael Chirbes eta bere nobelagintza, besteak beste garai baten lekukotasun gisa; bada, Gil Beraren horrek, nire uste apalean, ez dio inbidia handirik Chirbesen edozein lani, eta antzekotasunak ere badituela esango nuke: bizia, umoretsua, esperpentikoa batzuetan, oso-oso urrun edozein korrektotasun progre-espainoletik. ETAren gaineko gaztelaniazko eleberriek izan ohi duten arrakasta ikusita, misterio bat da niretzako nola ez den behin baino gehiagotan berrargitaratu. Agian ez dator bat errelatoarekin (tira, esanguratsuki Chirbes ere ez dator bat Trantsizio Demokratiko Eredugarriaren errelatoarekin, baina horretarako behintzat badago tolerantziarik Espainian, zorionez) … galdu naiz, zer esaten ari nintzen? Bai, falta zitzaidan gaineratzea ni bezalako abertzale batentzat Gil Berarena ez dela plater bereziki goxoa, hori ere argi dago, baina hala eta guztiz ere (edo horregatik ere, apika) oso pozik irakurri nuen.

Eduardo Gil Bera (El Boomerang)

Eduardo Gil Bera (El Boomerang)

Eta bi orrialde luze idatzi ondoren, badirudi ordua heldu dela gaur okupatu beharko nindukeen liburuaz zerbait esateko. Eta iruzkin hain inkongruente hau honez gero asko luzatu denez gero, labur bukatuko dut: No hallarás la vida que buscas Gil Beraren azken liburua besterik ez da, erran nahi baita, aldi berean biltzen ditu egilearen dohain eta tatxa guztiak, biak. Izatez, Gilgamex poema epiko sumeriarraren gaztelaniazko itzulpen bat da funtsean, hitzaurre moduko testu sorta luze batez aurre-hornitua baina, adi, zuzenean sumerieratik itzulia. Bai, zuzenean sumerieratik itzulia.

Baina Gil Berak ba ote daki sumerieraz? Poliglota zela ezaguna zen: euskara, gaztelania, frantsesa, ingelesa, alemana, latina, greziera… denak obsesiboki ikasiak, zuztarreraino. Baina sumeriera? Bada, ez soilik ikasi du hizkuntza hori, baizik eta bere burua gai ikusten du aditu orori zuzenketak egiteko eta, betiko euskal tradizio filologiko-eruditoari jarraiki, gure hizkuntzarekin harremanetan jartzeko. Entzuten duzuen bezala, euskara eta sumeriera, biak lotzen ditu, apur bat Jurgi Oteitzak egiten zuen tankera berean. Edo oso antzera.

Eta zein da emaitza? Emaitza liburu irreberente bat da. Beste bat, Gil Beraren liburu guztiak bezala. Eta horretan datza bere meritu nagusia, eta baita bere demeritua ere. Gil Bera irreberentea da, originala, epatantea, eruditoa, bizia, alegera, bihurria, joria eta atsegina. Baita ipurterrea ere, nabariki, eta ororen buru, petrala. Baina zoragarri idazten du, bai euskaraz, bai gaztelaniaz. Hitz batez, Gil Beraren idaztankera xarmangarria da. Zer besterik behar duzu liburu honi ekiteko, euskalduna?

Gilgamx-en irudia (Wikipedia)

Gilgamx-en irudia (Wikipedia)

Eta bai, Juan Errandonea beratarra ez da, ziur aski, mentorerik gomendagarriena euskara-sumerieraren labirinto filologikoetan barna. Ez dakit, ni ez naiz filologoa, baina beste modu batera esanda, ez da gaur egungo erreferentzia akademiko bat, unibertsitatean aintzat hartuko dutena. Bitxia da Errandonea hau, ziur aski mereziko luke norbaitek haren gaineko ikerketaren bat egitea, gaur egun ezagutzen ditugun bizpahiru pintzelkadetaz haruntzago (doktore Erroman, unibertsitateko katedradun Madrilen, sumerieran, akadieran eta antzekoetan aditu…), baina, azpimarratu nahi nuke, ni neu filologoa ez banaiz ere, esango nuke gaur egun ez dagoela boladan gure Filologia fakultateetan. Gil Beraren digresio linguistikoak ere, ziur naiz, unibertsitatean ez dituzte aintzat hartuko.

Eta zer? Gil Bera ez da filologo bat, ez. Gil Bera pentsamenduaren poeta bat da, barrokismo ororen labirintoan bertan goxo gelditua. Umberto Eco euskaldun bat, haren dimentsio unibertsitaria kenduta. Hitz batez, euskal literaturaren Oteitza berpiztua. Nik atsegin biziz irakurtzen ditut haren liburuak. Adibidez, hau.

Baina gure artean horrelako idazle mutiririk maite ez dituztenak ere badirenez gero, azken aholku bat: ekiozue liburuari 137. orrialdetik, hots, Gilgamex poemaren itzulpenetik. Ederra da testua, biziki ederra. Ondoren, poema amaitu ondoren, erabakiko duzue Gil Beraren digresioak eta azalpenak irakurri nahi dituzuen. Eta on egin.

ASKATASUNAREN ERRETOLIKA

Pruden Gartzia, 2017ko apirila

Hayek, F.A. The Road to Serfdom : Text and Documents : The Definitive Edition / edited by Bruce Caldwell, Chicago: The University of Chicago Press, 2007, 283 or.

Liburu azala Road to Serfdom_Hayek

I

Bada hilabete pare bat liburu honen irakurketa amaitu nuela, eta ordutik zerbait idazteko asmoa izan badut ere, sekula ez naiz mahai aurrean jarri. Zer esan? Gogoan dut noizbait, irakurraldi baten erdian, eten bat egin eta Biblian hasi nintzela aipu baten bila; bat baino gehiago dago, nahiko antzekoak guztiak, Isaias profetaren liburuan, baina hau da gaur berriz ere bilatu, gogoan erabili eta gehien asebete nauena:

Orduan, otsoa eta bildotsa elkarrekin biziko dira, lehoinabarra eta antxumea elkarren ondoan etzango; zekorra eta lehoikumea batera haziko dira, eta haurtxo batek zainduko ditu.” (Is 11,6)

Esango nuke aipu horretan laburbiltzen dela askatasunaren arazo osoa, bere adar guztiekin, Hayek-ek aurkezten digun heinean behintzat. Izan ere, gauza ederra da askatasuna, ederragorik ez, ziur aski, baina otsoari askatasuna ematea, ez ote da bildotsaren kaltetan? Soil-soilik beste mundu batean, Jainkoaren erresuman, edota haren paradisuan, hil eta biztu ondoren, izango da posible erabateko askatasuna guztiontzat, hots, otsoa eta bildotsa elkarrekin bizitzea bakean, lehoinabarra eta antxumean elkarren ondoan etzatea, zekorra eta lehoikumea elkarrekin haztea eta bi-biak haurtxo errugabe batek zaintzea, adi, inolako indarkeriarik erabili behar izan gabe, maitasun hutsez baizik. Baina gure mundu honetan, hala diosku Isaiasek, halako ezer ezinezkoa da guztiz, eta hortik profetaren deitore etengabeak. Justizia eta bakea nahi izatea ulertzekoa da, baina Jainkoaren etorrerari itxaron behar, ez dago besterik hemen, zeren mundu triste honetan otsoa eta bildotsa ezin dira bakean bizi.

Isaias profeta Vatikanoko Kapera Sixtinan

Isaias profeta Vatikanoko Kapera Sixtinan

II

Arazo klasiko bat da goiko lerroetan marraztu duguna, askatasunaren arazoa, mila eta bat hausnarketa eragin dituena historian zehar. Geu Bibliaz baliatu gara hura aurkezteko, baina ez da hori Hayekek segitzen duen bidea nahiz eta, funtsean, ekonomilari austriar honek kontatzen digun guztia arazo klasiko honen gaineko hausnarketa bat besterik ez den. Enegarren hausnarketa, kasu honetan XX. mendeko ekonomilari baten tresneria intelektualez irudikatua.

Liburuak badu eskaintza guztiz ospetsu bat, bere intentzioa laburbiltzen duena: “To the socialists of all parties”. Ez da broma, Hayekek oso seriotzat hartzen baititu sozialistak, mota orotakoak (eta mota horiek zeintzuk diren beherago ikusiko dugu). Zeren gure egilearentzat bada zerbait mota orotako sozialistak batzen dituena, erran nahi baita, mundu inperfektu honetara perfekzioa ekarri nahi izatea, bidegabekeria guztien bukaera, justizia (soziala)-ren erresuma. Askatasuna, berdintasuna, zoriontasuna, bakea, horra sozialistek mundu honetara ekarri nahiko luketena, diosku Hayekek. Eta hori erabat ezinezkoa da, zeren gure gizartean mota askotako jendea bizi da eta erabat ezinezkoa da guztiek balio berberak partekatzea eta, ondorioz, elkarren asmo eta gurariei amore ematea. Hau da, gure munduan gizarte-atal desberdinen arteko gatazkak erabat inebitableak dira. Sozialistek, hala diote, uste dute gizartea klase desberdinetan banatzen dela eta klase horien arteko desberdintasunak ezabatuz (alegia, bidegabekerien oinarrizko sortzaile den produkzio-indarren jabetza guztiona eta inorena bihurtuz, hots, sozializatuz) guztion arteko anaitasunezko erresuma etorriko dela, ez dela arrazoirik egongo gizakien artean borrokatzeko. Hayekek, ordea, uste du otsoa eta bildotsa beti egongo direla borrokan, otsoak, otso denez gero, ezin baitio inola ere otso izateari utzi, eta ondorioz sozialisten asmo ederrak gezurrezkoak dira eta haien atzean, nahitaez, diktadura gogor bat ezarri besterik ez dago, otsoak bildotsaren asmoei amore eman diezaion.

Beraz, Hayeken interpretazioaren arabera bada oinarri-oinarrizko huts bat mota orotako sozialisten teoria eta asmoetan: uste badute ere gizarte barruko kontresanak eta gatazkak gainditzea posible dela, plangintza ekonomiko egoki bat martxan jarriz, oker daude, gizarte barruko kontraesanak gaindiezinak dira, gizakiek oso balio desberdinak dituztelako eta ezinezkoa delako guztiak ados jartzea aberastasunaren banaketa justu baten eretzean. Ondorioz, sozialisten asmo ederrek, beti, halabeharrez, diktadura gogor bat ezartzea dakarte, gutxi batzuk erabaki duten plangintza ekonomiko justu hori inposatzeko, zeren armaz eta indarkeriaz inposatu beharko da halabeharrez.

Etengabeko gerra batean bizitzera kondenatuta gaude, beraz? Ez, ez da hori Hayeken mezua. Aitzitik, haren arabera askatasuna da gure bakearen bermerik handiena. Baina nola? Oraintxe bertan esan dugu Hayekek gogor porrokatzen dituela sozialisten utopia bakezaleak, faltsuak eta galgarriak irizten baitie, egiazki diktadura batera daramatenak beti eta halabeharrez. Baina sozialestek predikatzen duten bakea ezinezkoa bada, otsoa eta bildotsa ezin badira bakean bizi, nola da posible esatea askatasuna dela gizarte hobeago baten soluzioa? Nire uste apalean puntu honetan Hayeken pentsamendua kontraesan garbi batean jausten da eta aldezten duen bidea, askatasunarena, erretolika hutsa bihurtzen da. Askatasunaren erretolika, horra Hayeken pentsamenduaren muina. Pentsamendu faltsu bat, kontraesankorra bere premisekiko.

Osoa bildotsa

III

Beraz, nola izango dugu askatasuna eta bakea, biak aldi berean? Bada, gure arteko desberdintasunak merkutuaren bidez banatzen badira, guztiok onartuko ditugulako ontzat eta naturaltzat; aldiz, gizaki-talde jakin batek, diktadura baten bidez, alde horiek estali eta disimulatu nahiko balitu, gatazka handitu besterik ez da egingo. Merkatuari askatasuna ematea, ahalik eta handiena, da gure bakearen bermea, gizakiek ontzat emango dutelako lehia librearen ondorioak.

Hayeken arrazoibidea, jakina, hori baino sofistikatuagoa da; mailaz-maila azaltzen digu erabat ezinezkoa dela guztiontzat justua eta zuzena izango den ordena ekonomiko egoki bat egitea (plangintza guztiak gezurtiak dira puntu horretan), erabat ezinbestekoa izango dela plangintzagileentzat aukera desberdinen artean hautatzea eta, horrekin batera, gizartearen sektore batzuk saritzea eta beste batzuk kaltetzea. Hayekentzat hori erabat inebitablea da, ez dago guztiontzat justizia eta onura ekarriko duen inolako plangintzarik. Beraz, inebitablea da plangintzagileek, erran nahi baita, sozialistek, diktadura bat ezartzea pozik ez daudenen protestak kontrolatzeko. Inebitablea.

Eta zer proposatzen du berak? Horra auzia: desberdintasunak merkatuak (lehia libreak) sortuak balira, den-denok askoz ere hobeto onartuko ditugu diktadura politiko baten ondorioz sortuta baino. Zu pobrea bazara eta aldamenekoa aberatsa merkaturaren ondorioz, ontzat emango duzu egitatea; ordea, erabaki politiko baten ondorioz bada, errebelatuko zara. Horra Hayeken argudio nagusia.

Demokrazia (Ruben Sadaren blogetik)

Demokrazia (Ruben Sadaren blogetik)

IV

Hori ote da benetan Hayeken mezua? Hain sinplekeria handia? Benetan ari zara, Pruden? Bada, oker egon naiteke, noski, baina tamalez nik ez dut beste ezer ikusi liburu ospetsu horretan. Jakina, gorago esan dudan bezala, Hayeken argudiobidea hori baino askoz ere sofistikatuagoa da eta, aitor dut, puntu askotan distiratsua eta konbentzigarria. Baina funtsean ez du otsoaren eta bildotsaren paradoxa gainditzen: soil-soilik baieztatzen du askoz ere eragingarriagoa dela bildotsa askatasunaren erretolikarekin konbentzitu nahi izatea, errepresio zuzenaren bidez zapaldu nahi izatea baino. Baina otsoa beti nagusi.

Esan nahi ote du honek geuk pentsatu behar dugula Hayek guztiz oker dagoela eta plangintza ekonomiko bat ezartzeak ez dakarrela arazo berezirik? Nabarmena da ezetz. Besteak beste, ezaguna delako, eta ondo frogatua, edozein plangintza ekonomiko ezarri nahi izateak automatikoki sortzen dituela gatazkak gizarte barruan, beti baitaude sektore batzuk faboratuagoak eta beste batzuk kaltetuagoak. Batzuk zerga bidez batzen den dirua Abiadura Handiko Tren bat egiten gastatu nahi izango dute, beste batzuk zahar-etxetako langileei hobeto ordaintzen, edo parke naturalak finantziatzen. Eta abar. Zentzu horretan, hemen inork ez du otsoaren eta bildotsaren paradoxa gainditu, ez sozialistek, ez liberalek, ez ezkerrak, ez eskuinak. Baina, agian, eta hipotetikoki ez bada ere, merkatuaren lehia hutsa baino hobe da dena delako plangintzaren bat adostea, horrek berez arazo guztiak konponduko ez baditu ere. Zeren ezinezkoa da arazo guztiak konpontzea eta otsoa eta bildotsa elkarrekin bakean bizitzea, ume errugabe baten zaintzapean, inolako indarkeriarik gabe. Ez, mundu honetan ezinbestekoa izango da indarkeria maila bat. Beti. Zenbat? Nolakoa? Hori da eztabaidatu eta adostu behar duguna.

Plangintza batek ez gaitu berez salbatuko, ados, baina merkatu libreak ere ez eta, sarritan, askoz ere kaltegarriagoa da plangintza bat baino, hura partziala eta zuloz josia bada ere. Horra nire iritzia.

Rodin-en "Pentsalaria" (Wikipedia)

Rodin-en “Pentsalaria” (Wikipedia)

V

Bukatzeko, bi puntu berezi nahi nituzke laburki aipatu, biak garrantzi berezia baitute Hayeken pentsamenduaren interpretazio okerrak saihesteko.

Batetik, berarentzat ez dago diferentzia handirik faxisten eta sozialisten artean, guzti-guztiak askatasunaren etsaiak dira eta ekonomia eta gizartea diktadura baten bidez gobernatzearen aldekoak. Biak plangintza ekonomikoak ezartzen dituzte, produkzio-indarren hedapen askea oztopatuz. Gehienera ere onartzen du sozialista guztiak ez direla berdinak eta batzuk ez direla, beren bihotzean, diktaduraren aldekoak, eta zinez eta egiazki sostengatzen dutela demokrazia, baina beren burua engainatzen dute: plangintza ekonomiko bat ezarri nahi izateak, beti, kasu guztietan, dakar diktadura bat ezartzea. Beraz, sozialista demokratak, gehienez ere, inuxente batzuk dira, ez besterik. Faxistak eta komunistak, jakina, anaia bikiak dira, biak diktadura gogorren aldekoak eta askatasunaren etsaiak.

Eta bigarrenik, Hayekek behin eta berriro onartzen du estatuak baduela erantzukizun bat gizartearekiko eta ongizatearen maila minimo bat ziurtatu behar diola hiritar guztiei. Bai, behin eta berriro aipatzen du lehia libreak ere bere mugak dituela eta, kasu guztietan, estatuak ongizate maila minimo bat ziurtatu behar diola hiritarrei. Baina non dago maila minimo hori? Noraino iritsi behar da, hortaz, estatuaren esku hartze ekonomikoa? Puntu honetan ez du argibide gehiagorik ematen. Nire ustez, bere pentsamenduaren bigarren kontraesan handia da: bere hainbat ikasle eta segitzaile ez bezala, ez da ausartzen erabateko askatasuna predikatzera, baina aldi berean edozein plangintza gaitzesten du…

Reagan eta Hayek (El Diario Exterior)

Reagan eta Hayek (El Diario Exterior)

VI

Finean, Hayekena askatasunaren erretolikan preso gelditzen den pentsamendua da. Puntu batzuetan distiratsua eta konbentzigarria izan badaiteke ere, azken buruan erretolika hutsa da, eta ez besterik. Askatasunaren erretolika hutsala, eguneroko esperientziarekin zerikusi oso txikia daukana.

AKITANIA, BASKONIA… ETA EUSKAL HERRIA?

Pruden Gartzia

2017ko otsaila

Lopez de Luzuriaga Martinez, Iñaki, Euskaldunak eta karolingiar iraultza: Akitania eta Baskonian barrena, Udako Euskal Unibertsitatea, 2016, 198 or.

Liburuaren azala

Liburu honek ere ez zaitu indiferente utziko, baina ez nuke jakingo esaten zehatz-mehatz zergatik. Historiako liburu arrunt bat da, funtsean, eta bere berezitasun nagusia euskaraz izatean datza. Eta besterik ez? Bon, hortxe hasten dira kontuak: gai bereziki polemiko bati buruz dihardu, Euskal Herria garai ilun batean, VII-IX. mendeak K.o., borroka historiografiko edo sasihistoriografikoetarako primerako aukera. Gogora Iruña-Veleiako saltsa. Baina ez, laguna, ez ihes egin, mesedez, Arabako lautadako hiri ezagun hori lau bat aldiz baino ez da aipatzen testuan, eta guztietan bidenabar, inolako polemika asmorik gabe. Beraz, ez beldurtu, laguna, ez goaz hemen betiko matrakari buelta berri bat ematera. Bestelakoa da guztiz liburu honen tonua eta interesa. Izan ere, neurri batean behintzat, Iruña-Veleiako aferaren antidototzat ere har daiteke liburua, alegia, Iñaki Lopez de Luzuriagak ezer frogatzen badu liburu honetan gauza xume baina garrantzitsu bat da: posible dela Erromatar Inperioaren gainbeheraren ondoko Euskal Herriaren Historiaz hitz egitea mendibide esentzialistetan galdu gabe. Ez da gutxi.

Baina has gaitezen hasieratik.  Garai hori, aipatutako mendeak, bereziki iluna da Europa osoan, baita Euskal Herrian ere. Iturri gutxi eta legenda asko. Klasikoki, nazioen sehaskatzat hartu izan den garaia da, alegia, gerora estatu modernoak sortuko zituzten nazioen formazio-fase ilun eta heroikotzat; adibidez, mende asko geroago sortuko ziren Frantzia eta Alemania estatuen sehaska, jaioberriaren lehen garrasia, Karlomagnoren heriotzako ondoko urte hurbiletan ikusi nahi izan da klasikoki (hots, XIX. mendean); ildo beretik, azken hamarkadatan Europa batu berriaren jaiotza (edo halako zerbait, metaforatan gabiltza beti) Karlomagnori berari esleitu nahi izan zaio Bruselako erakunde eta prentsa-bulegoetan. Legenda nazionalak, badakizue, frantsesek, alemanek, espainolek… poz-pozik sortu eta garatu zituztenak XIX. mendean (momentuz hortxe geratuko gara). Eta baita euskaldunek ere, ildo berean eta garai bertsuan (ziur aski, apur bat geroago eta dezente motelago, geu ez baikara inoiz frantsesak, espainolak edo alemanak bezain abertzaleak izan); baina geu ere bai, jakina, Ibañeta, Errolan… poz-pozik hortxe. Beraz, Lopez de Luzuriagaren hau ildo bereko enegarren lana ote da? Ez adiskideak, hau historia kritikoa da; ez da ikerketa bat zentzu estriktoan, gehiago kokatuko nuke goi dibulgazio historikoan, baina ez du legendak lantzeko asmorik. Ezta porrokatzeko ere, bide batez esanda. Egilearen hautua argia da: hiru mende ilun horien laburpen historiko bat egitea, hau da,  garai hartako euskaldunez dakigun apur hori narrazio historiko-kritiko baten parametroetan biltzea, edozeinek irakurtzeko moduan.

Zeren badago euskaldunen artean mota honetako lanak irakurtzeko gogoz daudenak. Asko dira? Gutxi? Bagara batzuk. Ez dugu espezialistentzako lanik irakurriko baina, aldi berean, ezta dibulgazio errazegia ere. Historiako liburu bat, horixe, eta garai horretaz dakiguna ordenatuta irakurtzeko aukera.

Errolanen Kantorea (Historia General)

Errolanen Kantorea (Historia General)

 

Eta zer da dakigun hori? Puntu honetan kritikari ekin behar diot. Nik ez dakit gauza handirik garai historiko horretaz, baina dakidantxoa da gure ezagutza bi iturri nagusitatik elikatzen dela, bata, garaiko kronika historikoak, eta bigarrena, indusketa arkeologikoak. Esango nuke Luzuriagak lehenari baino ez diola erreparatu, funtsean (ez dut liburu osoan gogoratzen datu arkeologikoren bati buruzko aipamenik eta, aldiz, oso ugariak dira garaiko kronikei egiten zaizkienak). Beraz, garaiko kronika historikoen laburpen bat da esku artean duguna, funtsean. Eta horrek ondorio zehatz batzuk ditu: batzuetan xeheegia eta astunegia suertatzen da. Gertakariak kontatzen dira, bata bestearen atzetik; protagonisten izenak (dozenaka eta dozenaka) eta beren ekintzak (gehienetan ekintzak izaten dira, ez egintza huts); matxinadak, altxamenduak, erregeari egindako omenaldiak eta, berehala, traizioak eta hilketak. Etengabe, bi mendetan zehar. Bai, badakit, honez gero bat baino gehiago ari da Game of Thrones-ekin pentsatzen, eta ez dabil guztiz galduta, beste ezaugarri argi bat ondo atxikitzen badu gogoan: hemen ekintza lehorrak besterik ez ditu irakurriko, ez haien motibaziorik edo testuingururik (eta, gutxiago, politika eta botere-demarekin nahastutako maite-istorio eta joko erotiko bihurriak). Gertakariak beren lehorrean, besterik ez.

Egilearen tesia, baldintza horietan, ez da argi eta garbi nabarmentzen, baina ez da zaila ere atzematen: VII-VIII. mendeetan Akitania izeneko erresuma independente bat izan zen Loira ibaia eta Pirinioen artean; oso epe laburrean hartu zuen erresuma izena, sarriago dukerri gisa ibili zen; orobat, oso tarte laburretan izan zen zinez independente, normalki frankoen botere nagusiarekiko abaroan eta menpean bizi izan zen, baina orduan ere autonomia oso zabal batez. Eta Akitania horren barruan, edo alboan, Baskonia izeneko dukerri bat izan genuen, gutxi gorabehera Garona ibaia eta Pirinio artean (edo hegoalderantzago ere, batzuetan). Jakina, independentzia/menpekotasun kontzeptuak bere garaiko testuinguruan ulertu behar dira, ez gurean, baina zehaztapenetan hasi baino nahiago nuke azpimarratu liburuaren ekarpen nagusia, nire begietan, hauxe besterik ez dela: Baskoniako dukerriaren garrantzia azpimarratzea eta haren oinarrizko menpekotasuna eta eragina iparraldetik zetorkiola argi nabarmentzea, hots, frankoen aldetik, merovingiarrak lehenengo, karolingiarrak gero. Hori da Luzuriagaren tesiaren zurkaitz nagusia.

Beste paragrafo bat dedikatuko diogu kontu horri. Hara, gure artean Historiaz ari garela arruntena izan da, beti, begiak Espainia aldera jiratzea eta hara begiratzea: godoen erresumari lehenengo, Kordobako botere musulmanari gero; kasu bietan Euskal Herriko Historia beti hara begira idatzi da nagusiko, godoek edota musulmanek gure herrian izan zuten itzalari eta eraginari begiratzea. Luzuriagak, aldiz, begiak iparraldera jiratzen ditu, frankoen erresumari eta bere gorabeherei, errege merovingiarrekin lehenengo, karolingiarrekin ondoren. Eta, jakina denez, frankoen erresumaren erpina Karlomagno da, Erromatar Inperio berriaren berpiztailea, nolabait esanda, Bizantziorekiko azken lotura formalak hautsi zituena eta bere burua enperadoretzat koroatu zuena (ingeles historiografian, dirudienez, eta beste batzuetan ere ziur aski, Erdi Aroaren hasiera hortxe dago, eta ez V. mendean).

Karlomagno. Guretzat ere, euskaldunontzat, lehen-lehen mailako pertsonaia historikoa, Ibañetako gudu ospetsuari esker. Gure herriaren historia azaldu nahian, zergatik ez begiratu berari, eta ez godo eta musulmanei? Hori da Luzuriagaren proposamena.

Karlomagno: Albrecht Dürer-en olioa (Biografías y vidas)

Karlomagno: Albrecht Dürer-en olioa (Biografías y vidas)

 

Liburu honetan, beraz, euskaldunon historiaren ikuspegi europar bat jasoko duzu, ohikoa izaten den ikuspegi hispanikoaren kaltetan. Hori da bere meritu nagusia eta, ziur aski, bere ahuldade nabarmenena ere. Izan ere, iparraldera larregi begiratzeak ez ote du ekarriko hegoaldearen eragina gehiegi apaltzea? Ez dakit, ez naiz aditua.

Azken galdera bat geratu zaigu zintzilik: Baskoniako dukerri horrek zein lotura du Euskal Herriarekin? Zeren garbi dago Pirinioetako magaletan euskaldunak bizi zirela garai horretan, bi isurialdeetan,  Bizkaiko itsasotik Andorraraino, gutxi gora-behera, baina iparraldeari eta hegoaldeari begiratuta, noraino bizi ziren euskaldunok? Ebroko ertzeraino? Garonako erriberaraino? Hori, argi eta garbi esanda, ez dakigu. Horregatik, ziur aski, Luzuriagak ez du inoiz (edo agian, oso-oso gutxitan) euskaldunak aipatzen, ezta Euskal Herria ere, eta horren ordez Baskoniako dukerria eta baskoiak. Baskoi horiek euskaldunak ziren? Batzuk ziur baietz. Guztiak? Ziur ezetz. Beraz, ze desberdintasun dago Baskonia eta Euskal Herri artean? Horra milioiaren galdera. Oihenart izan zen, oker ez banago, gure artean baskoien eta euskaldunen arteko lotura zuzena aipatu zuena, eta, baita ere, hegoaldeko euskaldunen (Garibai eta enparauak) kantabrismoaren kontra aipatu zuen; Oihenart, jakina, Parisera begira ari zen, eta Garibai, Madrilera begira. Bai, XVI-XVIII. mendeetan zehar ere bi ikuspegi izan genituen, bata kantabrista, bestea baskonista, eta dikotomia horren aztarna oraindik ere ez da guztiz desagertu. Luzuriaga, jakina, Oihenarten lorratzean jarri behar dugu, Nafarroako erresumaren zentraltasunaren inguruan. Nafarroa, hori da Luzuriagaren liburuaren amaieran agertzen den zerumuga, Nafarroako erresumaren sorrera, Karlomagnoren politika inperialistaren kontra euskaldunek emandako erantzun nagusia.

Horregatik, irakurle maitea, liburu honek ziur aski ez zaitu indiferente utziko, Nafarroako erresumaren genesiaz jardutean begiak Europa aldera jiratzen dituelako eta, nahita nahiez, Espainiatik hastantzen. Oihenarten jarauntsia. Baina Euskal Herriaren lurralde zabalena eta populatuena Pirinio mendietatik hegoaldera dago, ez Garona ibarrean. Beraz?

Liburua ondo idatzita dago, euskara ederrean, baina luzeegia, xeheegia eta, bukaeran, astuna suertatzen da. Hala ere, interes handiz irakurtzen da, hasi eta amaitu. Ez da legenda apologetiko baten enegarren kontakizuna, Historia kritikoaren goi dibulgazio-saioa baizik. Pozik irakurtzeko modukoa.

 

GABILONDO: EKAITZA GURE GOGAMENEAN

2017ko urtarrila

Joseba Gabilondo, Globalizazioak eta Erdi Aro berria, Donostia: Erein, 2016, 239 or.

liburuaren-azalaBerriz ere natorkizue Joseba Gabilondoren liburu bat iruzkintzera eta beldur naiz gauza berri gutxi ditudala esateko, baina hala eta guztiz ere lerro batzuk idaztea merezi duelakoan nago eta lanari ekingo diot, ahal bezain labur. Horra.

Gabilondo Estatu Batuetan bizi da eta hango unibertsitate batean ari da lanean. Hori da daturik garrantzitsuena bere liburuak ulertzeko, alegia, Gabilondo akademiko estatubatuarra da funtsean, eta bere ideien jatorria zein haiek azaltzeko estiloa ulertzeko Amerikara begira jarri behar dugu beti. Amerika, hori da Gabilondori ulertzeko hitz gakoa.

Arazoa da, niretzat behintzat, ia ez dakigula ezer Amerikaz, Hollywoodeko pelikulak eta telebista-serieak alde batera utzita. Edo, beste modu batera esanda, ikaragarrizko informazio pila dugu Estatu Batuei buruz, baina guztiz gehiena, edo potenteena behintzat, Hollywoodeko iragazkitik pasatuta, eta horrek efektu bitxi bat eragiten du gugan: alde batetik uste dugu ia guztia dakigula, bertakoak bagina bezala, baina bestetik, zer da egiazki dakiguna Ipar Amerikako gizarteaz? Pelikula eta telefilmetako topiko sorta bat, besterik ez. Jakite eta ezjakite horiek biak aldi berean izateak ondo laburbiltzen du gure egoera paradoxikoa eta, ondorioz, gure zailtasunak Gabilondori ulertzeko. Zeren, beti bezala, zaila da Gabilondori ondo ulertzea, hain da bihurria gizona! Baina, beharbada, arazo pertsonala da gertatzen zaidana, gure gizartearekin zerikusirik ez duena. Beharbada.

Edonola ere, aski da ez-ulertzearen gaineko kontu horretaz! [http://www.unibertsitatea.net/blogak/txoroen-untzia/2015/08/30/joseba-gabilondok-belaunaldi-bati-buruzko-liburua-idatzi-du/] Bai, Joseba Gabilondok oso mundu desberdin batera eramaten gaitu bere liburuetan, askori arrotza egiten zaigun mundua, baina aski arrazoi ote da hori alderrai ibiltzeko bidezidor horietan barna? Ez. Iruzkin honetan aldeztuko dut funtsean ondo ulertzen diodala eta ez dela zaila horretara iristea, beti ere oinarrizko ezjakintasun batez ondo jabetzen bagara eta soka horretan dantza egiteko prest baldin bagaude. Alegia, ondo ulertzen diot, bai, baina beti ere Amerika ondo ulertzen dudan neurrian. Ez gehiago, baina ezta gutxiago ere. Hori.

Ekin diezaiodan, beraz, Gabilondok eragindako ekaitza deskodetzeari, ekaitza, benetako ekaitza baita hark eragiten duena gure gogamenean bere liburua irakurri ahala.

Ekaitza (Irutxuloko Hitza)

Ekaitza (Irutxuloko Hitza)

Joseba Gabilondo ez da modernoa, hori da guztia. Postmodernoa da, hortaz? Ez dakit nola deitu behar zaion, baina dakidana da bera ez dela modernoa hain juxtu ere modernitatearen oinarri-oinarrizko postulatuari ihes egiten diolako, hau da, Michigango irakasleak bere gogotik hastantu egiten duelako aurrerabidearen ideia. Progresoa, progresismoa, horra berak aiher duen guztiaren laburbilduma. Premoderno bat hortaz? Erreakzionario bat apika? Ez, ez halakorik inondik inora, Gabilondo konformismo eta kontserbadoretasun ororen antipodetan aurkitzen baita, argi, garbi eta nabarmen. Kontua da postmodernitate hitza hain dagoela gure artean higatua, ezen ez naiz ausartzen berari esleitzen, eta delibero horrek umezurtz uzten nauela: ez dakit zein etiketa jarri haren pentsamenduari, baina badakit, ordea, zein ez zaion jarri behar (progresista). Hori da guztia.

Gogora dezagun, laburki, zertan datzan progresoa edo aurrerabidearen ideia: Historia aurrera doa gero eta etorkizun hobeago bati buruz; batzuetan ematen du gelditu egiten dela, are ematen du atzeraka ere ari dela, baina krisialdi laburrak dira, oinarrizko oldar soziala beti baita aurreraka segitzea; esaten dugunean Historia aurrera doala esan nahi duguna da gure gizartea, gure mundua, bere osotasunean, ekonomia, ongizatea eta kultura orokorra barne, aurrera doala aldi berean edo bertsuan. Gizartearen Historia aurrerabidearen historia da, askatasun eta betetasun gero eta beteago batera, muga argirik gabe. Progresoa. Bada, hain juxtu ere horretan datza Michigango irakaslearen oinarrizko desadostasuna: mundua ez doa aurrera, ez, aitzitik, Erdi Aro berri batera doa zuzen-zuzenean eta erremediorik gabe. Globalizazioa deitu dugun fenomeno zabal hori, funtsean, hori besterik ez da, progresoaren porrot osoaren agerkundea, globalizazioak Erdi Arora baikaramatza. Globalizazioa esaten dugun lekuan, hobe gainbehera esango bagenu edo, apika, dekadentzia eta endekapena. Baina argiago eta gordinago ere esan daiteke, eta ez gara hortaz lotsatuko, hauxe baita afera: gure umeak gu baino okerrago biziko dira, erremediorik gabe, eta haien umeen umeak, okerrago oraindik. Maldan behera goaz Erdi Arora. Hori da ideia zentrala.

Erdi Aroa (Ugaoko Marrazki Lehiaketa, Geuria)

Erdi Aroa (Ugaoko Marrazki Lehiaketa, Geuria)

 

Kontu ezaguna da ideia hori ez dela batere berria, ezta originala ere. Egia esanda, gaia oso azaletik baino ezagutzen ez badut ere, topikoa da esatea Antzinate osoa, Erdi Aroa eta Ernazimentu bera ere (Barrokoa barne) gainbeheraren ideiaren mendean bizi izan direla funtsean. Adibide gutxi batzuk jarrita, oker ez banago Platon bera ere guztiz komentzituta omen zegoen endekapen-aro batean tokatu zitzaiola bizitzea. Kristautasunak zer esango dizut, hil ondoko munduan jartzen du esperantza: Zorionekoak orain negar egiten duzuenok, barre egingo baituzue (Lk, 6, 21); Ernazimentuak berak Antzinateko loriara itzultzea baino ez zuen aldezten, ez aurrerabidea. Progresoaren ideia oso berria da (XVIII. mendea) eta fase historiko zehatz bati lotuta dago (Mendebaldean behintzat!), Modernitatea deitu ohi duguna. Fase historiko hori agortu dela? Ez da batere arrotza horrelakoak entzutea XX. mendean zehar, Nietzschegandik aurrera behintzat. Eta ez dut uste Gabilondok ez dakienik halakorik (neuk baino dexente hobeto, zabalago eta sakonago). Hortaz, zergatik ez du hausnarketa estandarrago bat plazaratzen, nola esango dizut-ba, Filosofiaren Historia akademikoarekin errazkiago moldatuko dena? Zergatik aurkeztu behar du kontua Erdi Arora itzultze baten gisan, oso abstraktua eta badaezpadakoa den metafora bat erabiliz? Zergatik horrelako bihurrekeria bat? Ez ote litzateke hobe gauza lauak eta zelaiak esatea? Ai aixkiria! Hortxe dago koxka! Hortxe aurkitzen dugu Amerika, On Kixotek eta Santxok Eliza aurkitzen zuten modu berean! Hortxe mundu akademiko amerikarra, non badirudien ez duela merezi ezer esaterik ikuskizuna paratzeko ez bada! Hitz batez, Hollywood akademikoa. Hori ote da sekretu guztia?

Bon, beharbada ez, beharbada hori ez da guztia. Beharbada hori kipularen lehen geruza baino ez da. Geruza biziki ederra, bide batez esanda, zeren nire uste apalean behintzat, gure zibilizazio mendebaldarraren lorpen garaien artean Hollywood garaienetako bat da (ez dago ikuskizun hollywoodar bat baino ikuskizun hobeagorik, begiratzen diozun lekutik begiratzen diozula). Beste hitz batzuekin esanda, mozdade hutsa da Hollywood gutxiestea. Besterik da mundu akademikoaren hollywoodizazioa ez ikusi nahi izatea. Joera biziki indartsu bat da eta, laster, gu guztiok irentsiko gaitu, apika. Baina oraindik ere Euskal Herriko txoko txiki honetan europarrak gara eta apur bat gaindituak sentitzen gara mota horretako baliabide akademiko-estilistikoen aurrean, neu bai behintzat. Tamalez, ziur aski ez da denbora askorik beharko akademiko madrildar bipilen artean horrelako joerak ikusten hasteko eta hortik aurrera, akabo, gure probintziotako unibertsitari ernai guztiak ere berehala horretara jarriko dira. Hipotesi bat baino ez da, baina gurean horrela funtziontzatzen dute gauzak, badakizue zein den gure herriaren kultur giroa. Hala eta guztiz ere, Gabilondo, beti geldituko zaigu Paris, alegia, beti geldituko zaigu esatea zeu benetako aitzindaria izan zinela, zinezko amerikano bihurtua madrildarrak baino lehenago eta Madrildik pasatu gabe! Bai, honek ez du erremediorik, ni ere molde hollywoodarrean jausi naiz-eta.

West Hollywood (Airbnb)

West Hollywood (Airbnb)

 

Baina segi dezagun kipula zuritzen, liburu honek horretarako eta beste askotarako soberan ematen du-eta. Formari buruzko oinarrizko ohar hori kenduta, esango nuke Gabilondoren pentsamendua, liburu honetan, bi gurpilen gainean dabilela: batetik gorputza, erran nahi baita, norberaren gorputz fisikoa, eta bestetik mundua, erran nahi baita, mundu zabala, ez Amerika, ez Europa eta, jakina, ezta gure Euskal Herri txiki eta maitagarri hau ere. Gizaki indibiduala eta gizartea. Baina gizaki hori gutako banako bakoitza da (milaka miloi banako) eta gizartea, mundu zabala. Hortik aurrera Gabilondoren arazoa auzi soziologiko klasikoa da: nola lotzen duzu banakoa eta gizartea? Michigango irakaslearen kasuan ez dut ikusten lotura argirik: etengabe nahasten ditu bi mailak, batetik bestera salto eginez azkar eta etengabe. Bai, egia da formalki eskema aski estrikto eta logiko bat proposatzen digula sarreran (9-33 or.) baina, nire irudiko, liburuak aurrera egin ahala eskemak indarra galtzen du eta bi mailen arteko nahasketa, kiribila nahiago bada, etengabea da eta gero eta estuagoa. Ondorioz, argumentazioaren hasierako eskema linealaren ordez, dekorazio barrokoarekin zerikusi handiagoa duen hausnarketa exuberante xamar bat dugu funtsean. Ez dut uste hori berez ona edo txarra denik, bai, ordea, apur bat nahasgarria, itxura batera zerbait arrazionalago egitea baita egilearen asmoa baina, gero, etengabe amore ematen dio bere argudiobideari eta behin eta berriro kontsiderazio berri eta epatantetan galtzen da, kontu gutxi eginik hari nagusiari. Hori da nire inpresioa behintzat.

Nire gusturako, banakoen gorputzari buruzko atalak eta pasarteak dira liburuko interesgarrienak. Nabari-nabaria da egileak ezagutza zabala duela, interes bizia eta, ziur aski, horretaz beste ezertaz baino gehiago hausnartu duela. Freud eta Foucault dira iturri nagusiak, dudarik gabe (Lacan oraingoan oso gutxi agertzen da, biziki eskertu beharreko gauza) baina esango nuke ideia nagusi guztiak originalak direla, edo hori iruditzen zait niri behintzat. Homosexualitateari buruzko atalak ederrak dira zinez eta pertsonen gizentasunari buruzkoak (bai, ondo irakurri duzue, pertsonen gizentasuna) zoragarriak, zinez zoragarriak. Bon, agian apur bat neurriz gainekoak une batzuetan, gorago aipatu dudan estilo exuberante horren gehiegikeriak gehiegi tiratuta, baina edozeinek poz-pozik irakurtzeko modukoak.

Aldiz, Erdi Aroari buruzko kontuekin hasten denean, liburuaren interesa apaltzen da, nire begietan behintzat. Aurreko gaiean ez bezala, honetan ez dut atzeman mentore argirik eta, ondorioz, ez dakit zein puntutaraino aldezten dituen ideiak bere zakukoak ote diren, hala inori hartuak eta moldatuak. Itxura guztien arabera honetan ere Gabilondok sakon hausnartu eta mamitu ditu kontuak, oso bere kolkoan, baina nire gusturako ideia gehiegi, erreferentzia gehiegi eta kiribil gehiegi egiten du orrietan barna. Aipatzen dituen autoreak ere ugariak dira eta nik ez dut apenas inor ezagutzen. Ondorioz nire juzkuak oso badaezapadakoak dira, baina esango nuke ideia distiratsu asko plazaratu arren, apika ideia gehiegi direla, gehiegizko joera dagoela analogia errez eta arbitrarioetara jotzeko eta, ondorioz, sinesgarritasuna galtzen duela. Su artifizialak? Batzuetan inpresio hori ematen du: suziriaren txistua, eztanda, argitasuna, ohhhh! labur bat eta, ia arnasa hartzeko betarik gabe, beste suziri bat atzetik. Suziri gehiegi.

Joseba Gabilondo liburuaren aurkezpenean (Joseba Ruiz ARP)

Joseba Gabilondo liburuaren aurkezpenean (Joseba Ruiz ARP)

 

Dena den, liburu osoa hitz batean laburbildu beharko banuke, hauxe da erabiliko nukeena: boterea. Liburu hau boterearen gaineko hausnarketa bat eta funtsean eta, neurri handi baten, boterearen kontra matxinatzeko deiadar larri bat, tonua oro har oso jaizalea bada ere. Eta honekin iruzkinaren hasierara itzuliko naiz, berehala bukatzeko. Joseba Gabilondo ez da modernoa, baina ez da erreakzionario bat ere, aitzitik, matxino bat da funtsean, boterearen kontrako matxino bat. Argi eta garbi. Botere indibiduala, guri bakoitzari gure gorputzaren gainean ezartzen zaiguna eta, baita ere, botere soziala, goitik behera herri edo gizarte gisa menperatzen gaituena. Horra berak porrokatu nahiko lituzkeen jainko izunak, mamu gaizto eta galgarriak, Gabilondo aldi berean borrokatzen baita boterea ulertzeko eta hura porrokatzeko, aldi berean diot, eta zentzu horretan Foucault da, beharbada, berarengan eragin erabakigarria duen autorea. Hari zor dio, apika, hainbat ideia on, baina baita hainbat ameskeria ere eta, forma aldetik, kriptikotasunerako joera deitoragarri bat. Laburbilduz, nire aholku partikularra hauxe litzateke: segitu egiozu Foucaulti ideiatan, nahi baduzu, baina ez haren idazkera bihurrian; hortxe aldamenean duzu Freud, prosa argiaren eredu nabarmena. Idazkerari dagokionez behintzat, Foucault gutxiago eta Freud gehiago. Eta zure liburuek asko irabaziko dute.

OHARRA: Iruzkina berrirakurtzen dut eta konturatzen naiz ez dudala ezer esan Gabilondoren ideia zentralari buruz, alegia, Erdi Arora itzuliko ote garen erremediorik gabe. Ez da guztiz egia, bi gauza behintzat esan baititut: batetik, analogia/metafora horrek argitu baino bihurritu egiten du autorearen mezua, eta bestetik, zinezko gai zentrala liburuan Gabilondo matxinoa dela, bere jarrera eta bere prosaren distira, eta ez horrenbeste bere aurreikuspenen logikotasuna edota egiazkotasuna. Erdi Arora ote goaz? Batek daki. Nik neuk oso pozik irakurri dut liburua, tarteka-tarteka bihurgune batzuetan apur bat nekatuta sentitu banaiz ere, baina balantzea bikaina da oro har. Eta bereziki garrantzitsua iruditzen zait autorearen hitz hauek, liburuaren hasieran idatziak, oso kontuan hartzea:

“…eta irakurleak ez abandonatzea saio honen helburua denez, esan dezagun halaber, globalizazioaz mintzatu behar garela, ez dakigunaz zer dakigun adierazi behar dugula, gure betebehar saihestezina delako […] Beraz, saio honen promesa desesperatua, globalizazioaren ezintasunaren jakintza bat—mapa bat—emango duela iragartzea da: zer ez dakigun…” (13. or.)

Hitz ederrak, dudarik gabe, egilearen zintzotasun intelektualaz goraki mintzo direnak. Nik ere ez dakit ezer globalizazioaz, Gabilondo, zeuk baino askoz ere gutxiago dudarik gabe, baina liburu hau irakurrita zerbait ikasi dudalakoan nago eta, bide batez, ondo pasatu dut denbora gehienean. Eta zure teoriak hemen aztertu eta auzitan jartzeak beste iruzkin luze bat eskatuko luke. Beste noizbait, agian.

CHATEAUBRIAND, MOGEL ETA EUSKAL LITERATURA

Pruden Gartzia

2016ko abendua

Chateaubriand: Oeuvres choisies, Avec Introduction, Bibliographie, Notes, Grammaire, Lexique eta Illustrations documentaires / par Ch. Florisoone, 5e ed., Paris: Librairie Hatier, 1926. 436 or.

liburuaren-ataria

Baneraman urte batzuk Chateaubriandez interesatuta eta haren lanen bat irakurri nahian, goian duzuen bilduma ikusi nuenean internet bidez, prezio merke batean. Eta probatzea erabaki nuen. Eta ez hori soilik, probatzeaz gain frogatzea ere erabaki nuen, alegia, Chateaubriandez aurrez neukan aierua frogatzen saiatzea. Emaitzak nire aurreikuspen guztiak gainditu ditu: François-Auguste-René de Chateaubriand bizkondea (1768-1848) autore giltzarri bat da euskal literaturaren historia ulertzeko, erabat ezinbestekoa. Saiatuko naiz esplikatzen zergatik.

François-Auguste-René de Chateaubriand (1768-1848)

François-Auguste-René de Chateaubriand (1768-1848)

Chateaubriand idazle ezaguna da europar kanonean eta edozein lekutan begiratzen duzula, ziur aski, zuzen edo zeharka beti ondoko etiketekin agertzen da, besteak beste: katolizismoaren apologista, Erromantizismo literarioaren abiatzaileetako eta autore aipagarrienetako bat da Frantzian, aldi berean garaiko politikan goi mailako postuak eta erreferentzialtasun handia izan zuelarik; hortaz gain, pentsamendu kontserbadorearen ideologo nagusietako baten gisa aipatu ohi da, besteak beste Edmund Burkerekin batera (adibidez). Alegia, Erromantizismo katoliko eta kontserbadorearen irudi ezagunenetako bat, literaturan eta politikan itzal handia izan zuena azken bi mendeetan. Duela berrogeita hamar urtera arte-edo, esango nuke nik, hau da, 1960etako hamarkadan munduko (Europako?) kulturan atxilipurdi handi hura gertatu arte, arrunki 68ko Iraultzaren etiketaren bidez deskribatu ohi duguna.

Gaineratu dezadan frantsesa zela, baina Bretainian jaioa, eta hori ez da ohar intraszendente bat guretzat, euskaldunontzat. Bretaina oso presente egongo delako beti bere gogoan, Bretainiako kultura katoliko eta kontserbadorea, errotik antiiraultzailea. Baina esan dezagun bere hitzetan:

Le soleil, dit le P. Maunoir, n´a jamais éclairé canton où ait paru une plus constante et invariable fidelité dans la vraie foi, que la Bretagne. Il y a treize siècles qu´aucune infidélité n´a souillé la langue qui a servi d´organe pour precher Jesus-Christ, et il est à naitre qui ait vu Breton bretonnant prècher autre religion que la catholique. (Mémoires d´outre-tombe: Première Partie: La jeunesse, 1788-1800) [enfasia gurea]

Garrantzitsua da aipu hau bere osoan ulertzea eta, beraz, euskaraz emango dut jarraian:

Eguzkiak, hala dio aita Maunoir-ek, inoiz ez du argitu eskualde bat non sortuko litzatekeen egiazko fedearekiko halako fideltasun etengabe eta aldaezinik, hala nola Bretainian. Badira hamahiru mende ezein desleialkeriak ez duela zikindu Jesu-Kristo predikatzeko organotzat baliatu den hizkuntza, eta jaiotzeko dago ikusiko duena bretainiar bretaineradun bat katolikoa ez den beste erlijio bat predikatzen.

Beraz, bretaineradun, fededun, horra guretzat hain ezaguna den leloaren jatorria (euskaldun, fededun), Chateaubriand da aita intelektuala. Bretainia katoliko eta antiiraultzaile hori da gure Euskal Herri maitearen ispilua. Bretainia, eta ez Gaztela, Italia, Polonia, Irlanda edo beste edozein leku. Hori ulertzea bereziki garrantzitsua da euskal literatura zer den ulertu nahi bada. Horra nire tesia, labur esanda.

Carnac (Bretainia)

Carnac (Bretainia)

Baina Chateaubrianden liburu postumo bat aipatuz hasi gara, 1849-1850 bitartean argitaratua, berak berrogei bat urte pasatu arren hura idazten, eta arrunki haren lanik zabalduena eta aipatuena baldin bada ere, ez da guretzat garrantzi handiena duena. Izan ere, gorago esan dugun bezala, Chateaubriandek parte hartze handia izan zuen XIX. mendeko lehen hereneko politikagintzan eta bere memoriak, agian, horregatik izan ohi dira gogoratuenak, hortxe jasotzen direlako hainbat gertakari historikoren xehetasunak (modu eder-ederrean narratuak) eta bere bilakaera politiko gorabeheratsuaren zertzeladak. Baina guretzat, euskaldunontzat, eragin politiko zuzena baino eragin literarioa da muntazkoa, askoz ere iraunkorragoa eta sakonagoa izan delako gure artean kontzientzia kolektibo euskaldun bat sortzeko bidean. Kontzientzia berri hori, esan dezadan argi, Frantziako Iraultzaren ondoren sortzen da eta honez gero aipatu dugun bi hitzetan mamitzen da, euskaldun fededun, 1960era arte (gutxienez) euskaltzaleen mundu-ikuskera laburbiltzen duena. Inplikazio politiko nabarmenak dituen leloa, jakina, baina poiltikatik hareindi doana, gizartean eta kulturan arrasto sakona utziz.

Frantziako Iraultza, beraz, da gure literatura ulertzeko giltza nagusia, Frantziako Iraultza eta berak eragindako ondorioak, eta ez iragan urrunago batean gertatutako erlijio-gerrak eta heretikoen kontrako errepresioaldiak. Zeren nire iritziarekiko lausotasun oro ezabatze aldera, dilema modura aurkeztuko dut afera: zer da garrantzitsuago euskal literaturentzat, Trentoko Kontzilioa (topikoki errepikatu izan den bezala) ala Frantziako Iraultza? Nire irudipena da Eliza Katolikoak euskal gizartean izan duen eragin itzelaren azpian, eta gogora dezagun eragin hori XX. mendean inoiz baino handiagoa izan dela, alegia, frankismopean, Eliza Katolikoaren pisu garaikide itzelaren azpian, esaten nuen, gure literaturaren historiaren teoriko klasikoen gogoa (Orixe, Mitxelena, Lafitte, Villasante) Trentoko Kontzilioraino hegaldatu zela, baina egiazki askoz ere hurbilago zegoela beren galderen erantzuna, zehatz-mehatz esanda, XIX. mendearen hasieran. Beste modu batean esanda, euskal literaturaren autorerik enblematikoena ez da Axular (edo Leizarraga, edo Lazarraga), Juan Antonio Mogel eta bere Peru Abarka baizik. Galde dezagun, beraz, zer ikusi dauka Mogelek Chateaubriandekin?

peru-abarka-liburua

Erantzuna ebidentea da: Mogelen mundua ez da XVI eta XVII. mendeetako erlijio-gerren mundua, Antzinako Errejimenaren krisialdi handiaren mundua baizik, XVIII eta XIX. mende artean. Denok dakigunez, Antzinako Erregimena izenaren bidez ezagutu izan den kultura eta gizartea XVIII. mendean hasi zen sakonki kuestionatua izaten, bereziki maila intelektualean. Ilustrazioaz ari naiz, jakina. Argiak. Eta, beste aldean, Ilunak. Horrela hasi ziren gauzei begiratzen orduan. Oso ezaguna denez, borroka intelektual horren garaile nabarmenak filosofoak izan ziren (Montesquieu, Voltaire, Rousseau eta enparauak) eta, hainbeste aipatzen ez bada ere, galtzaile nagusia Eliza Katolikoa izan zen eta, bereziki, haren abangoardia intelektuala osatzen zuten jesuitak: labur esateko, 1767an egotzi zituzten Espainia eta Frantziako erresumetatik eta 1773an, presio itzelen ondorioz, Aitasantuak ordena desegin zuen. Euskal literaturarentzat kolpe itzela izan zen: jesuitek osatzen zuten orduan euskal literaturaren bizkar hezurra (Larramendi, Kardaberaz, Mendiburu) eta haiek hilda edo egotzita, erabat umezurtz geratu ginen, pizkunde literario zapuztu baten erdian, basamortu intelektualean berriro.

Baina lehen gudua baino ez zen izan Europan: hogei urte geroago, iraultzaren gorrian, lepoa moztu zioten Frantziako erregeari Parisen eta antzinako probintzia guztietako berezitasun oro suntsitzeari ekin zioten gogotik; Ipar Euskal Herrian, besteak beste, lege zahar guztiak desegiteaz gain lurraldearen identitaterik oinarrizkoena ere porrokatu nahi izan zuten, Bearnoko departamentuan integratuz. Laster iritsi zitzaion txanda Hegoaldeari, Foruak desegiteko saio temati eta jarraien bidez; Foruekin batera, denok dakigunez, baita ere gure nortasun kolektiboaren edozein zantzu desegin nahi zen, herria erabat gaztelanizatuz eta espainolduz, hots, estatu berri konstituzionalaren beste edozein lurralderekin erabat uniformizatzen saiatuz.

Eta hori izan da gure historiaren ardatza azken bi mendeotan, bai Ipar zein Hegoan: asimilazionismoaren kontrako borroka luze bat, nortasunari eusteko saio agoniko bat, etengabea. Ingude horretan forjatu da gaur egun euskal literatura deitzen dugun artefaktu hori, zerikusi gutxi daukana XVI eta XVII. mendeko kontuekin, eta handia Parisen 1793an jakobinoek martxan jarri zuten makina suntsitzailearekin. Gaur egun oraindik ere ibili dabilen makina. Jakobinismoa.

Voltaire (Wikipedia)

Voltaire (Wikipedia)

Eta Chateaubriand? Bada, inork baino hobeto haragitzen du Europako katolikoen paraderoa Argien filosofiaren eta Iraultzaren politikaren presioaren azpian: punturik baxuenean zeudenean, diskurtsu berritzaile oso bat antolatzeko gai izan zen, jakobinismoari ezezik liberalismo progresistari ere aurre egiten ziona ideietan eta literaturan (bere ibilibide politikoa bazter utziko dugu orain). Erromantizismo kontserbadore eta katolikoa, horra euskaldunok gure teorizaziotan ignoratu izan dugun kontzeptu bat, gure literaturen historia beste ezerk baino hobeto esplikatzen duena. Chateaubriand da gure literatura ulertzeko zinezko giltza, ondoko lerroetan frogatzen saiatuko naizen bezala.

Testuinguru horrean, bi obra dira bereziki aipatu beharrekoak: 1802an argitaratu zuen Le Génie du Christianisme eta 1809an Les Martyrs ou le Triomphe de la foi chrétienne, biak izugarrizko arrakasta izan zutenak bere garaian eta etengabe irakurri eta aipatu zirenak XX. mendea ondo sartua egon arte. Biak dira lan literarioak eta erabat apologetikoak kristautasunerako, lehena saiakera literarioaren esparruan sartzen da eta bigarrena, aldiz, hitz lauz idatzitako poema epiko gisa deskribatu ohi da. Ez dute Chateaubrianden traiektoria osoa esplikatzen, baina gu horien aipamenean geratuko gara gaur. Orobat, argi dezadan ez ditudala osorik irakurri, goian zehaztu dudan liburuan dakarren ohar argigarri, txatal hautatuak eta falta diren kapituluen laburpenak baizik, baina gaur esan nahi dudana esateko uste dut nahikoa dela.

Le Génie du Christianisme-k antzekotasun itzelak dauzka Mogelen Peru Abarkarekin. Orain dela urte pare bat frogatzen saiatu nintzen bezala (Berrirakurketa historiko bat: Peru Abarka (1802) http://www.unibertsitatea.net/blogak/inguma/2013/11/06/berrirakurketa-historio-bat-peru-abarka-1802/ ) Mogelena Antzinako Erregimenaren apologia bat da funtsean, berritasun nagusi gisa euskal hizkuntzaren erreibindikazioa lehen lerrora dakarrena euskal nortasunaren oinarri ezinbestekotzat; bada Chateaubrianden Génie-a ere Antzinako Erregimenaren apologia bat da, baina indar nagusia ez dago hizkuntzan, erlijio katolikoan baizik, frantsesen (europarren eta, hedaduraz, mundutarren) bizimoduaren oinarri ezinbestekotzat hartuta. Baina bietan argi dago erlijioarekin eta hizkuntzarekin batera, edota haiek baino haruntzago, bizimodu oso bat da defenditzen dela, gizarte tradizional kontserbadore eta patriarkal bat, Erregearen eta Elizaren menpe zoriontsu bizi dena, progresoak dakarren hondamendi guztietatik salbu. Izan ere, gure idazle bientzat progresoaren ideiak dakar iraultza, eta iraultzak berak mota guztietako desmasiak: hilketak, lapurretak, erreketak, ordenarik eta burubiderik gabeko gizarte bat, herritarren zoriona baino atsekabe osoa eta itxaropen eza dakarrena. Eutsi diezaiogun, beraz, mundu zahar eta eder hari, bere erlijio, hizkuntza, ohitura eta lege zahar eta betikoekin. Eta utikan progresoa!

Gai eta helburuetan ezezik, idazlan biek kidetasun nabarmena dute idatziak izateraren tenorean: 1802an argitaratu zen Chateaubriandena eta urte berean ondu zuen Mogelek berea, argitaratu gabe geratu zena bera handik gutxira hil zelako. Baina biak urte berekoak dira, eta urte hori oso-oso berezia da Europako Historian, hona zergatik: Frantziako Iraultzaren faserik gogorrena gainditurik, Bonaparte jabetu da botereaz eta egoera lasaitzeari ekin dio erabakimenez; besteak beste Eliza Katolikoarekiko harremanak normaltzen ditu eta 1801ean (adi datari!) Konkordatua sinatzen du Aitasantuarekin: berriro ere elizak zabaltzen dira, apezpikuak eta apaizak izendatzen, kultua normaltzen… eta, batzuentzat, badirudi erregearen nolabaiteko itzulera denbora kontua besterik ez dela izango. Bai, laster erregea itzuliko omen da eta, berarekin batera, ura bere bidera.

Testuinguru horretan Chateaubriandek bere apologia argitaratzen du eta izugarrizko arrakasta dauka. Bi hitzetan, une zehatz horretan, 1802an, eta une zehatz horretan bakarrik, eta urtebete edo bi urtez gehienera, badirudi Frantzia osorik baketuko dela eta Europa itzuli egingo dela bere oreka klasikora. Baina 1804an Bonapartek bere burua enperadoretzat aldarrikatzen du eta gerra berriro abiatzen da, beste hamar urtez kontinente osoa odoletan itoz etenik gabe: Austerlitz, Jena, Bailén, Borodino… Waterloo! Baita Gasteiz ere, gogoratu dezagun Beethovenek berak sinfonia bat dedikatu ziola gudu horri (8.a), baina ez da hori orain daturik esanguratsuena guretzat, beste hau baizik: Beethovenek lehenago beste bat dedikatu nahi izan zion Napoleoni berari, 3.a edo Eroica, Frantziako bakegilearen apologia sutsu gisa konposatzen hasi zena, hain juxtu ere, 1802an! Bai, 1802 esperantzazko urte bat izan zen Europan; baina 1804an, Napoleonek bere burua enperadoretzat koroatu zuenean, Beethoven guztiz haserretu zen eta haren izena ezabatu zuen pentagramaren titulutik. Ikusten dugunez, Chateaubriand ez zen izan dezepzionatu eta amorratu bakarra; gure Mogel, ziur aski, berdin haserretuko zen, baina astebete lehenago hil zen.

Ludwig van Beethoven (Wikipedia)

Ludwig van Beethoven (Wikipedia)

Itzul gaitezen gurera. Esan dugu Peru Abarka eta Génie-a abagune berean idatzi direla eta helburu berberarekin, mundu tradizional katolikoaren apologia bat egitea. Helburu eta tenorea ezezik, planteamendu orokorrean bat egiten dute: Chateaubriandek bigarren mailan utzi zuen katolizismoaren aldeko argudio teologiko-filosofikoak ematea eta, horren ordez, mundu tradizional katolikoaren edertasuna kantatu zuen prosa goxo batean: naturaren deskribapen zoragarriak, Erremantizismoaren molde berrian idatziak, zuzen-zuzunean lotzen dira katolikoen Jainkoarekin: nor da edertasun horren guztiaren sortzailea? Nola da posible Naturaren ikuskizun zoragarri horren aurrean erraietaraino hunkitua geratzen dena ez konturatzea edertasun oro Jainkoagandik datorkigula? Eta ez paisaia bakarrik: txoriak, elizak, eraikinak, hilerriak, aurriak… eta kanpaien soinua, otoitzak, elizkizunak, sermoiak, bihotzari zuzen-zuzenean doan mundu zahar hori guztia, bere osotasunean. Mundu ezinago eder bat. Ez ote da oso antzeko gauza bat Mogelek egiten duena? Hau da, euskal baserritarren mundu txiki eder hori, xehe-xehe deskribatzea? Eta besterik ez, nahikoa da mundu horri berez darion edertasunaz jabe gaitezen denok. Ez dago argudio filosofiko-teologikoen beharrik.

Dena den, ez gaitezen itsutu. Antzekotasunekin batera, badira diferentzia deigarriak, jakina. Nagusia, nire begietan, forma da. Hots, Chateaubriandena estetika erromantiko guztiz berrizalea den bezala, Mogelek hautatzen duen moldea guztiz klasikoa da, Antzinatetik gaur egunera arte, Ernazimentutik pasatuz, Filosofiaz edo Politikaz argudiatzeko erabili izan den molde nagusia: dialogo sokratikoa bizpahiru lagunen artean. Beraz, Mogel baitan idazlanaren forma guztiz klasiko eta tradizionala da, edukia da erabat berria; aldiz, Chateaubriand baitan, forma eta edukia berritzaileak dira guztiz. Eta, zeresanik ez, frantsesa bat-batean Europako idazle ezagunenetakoa bihurtu zen bitartean, euskaldunaren eskuizkribuak handik laurogei urtera ikusi zuen argia, hortik aurrera gure artean beti oso aipatua eta goratua izan bada ere. Baina ez ondo ulertua, nire uste apalean. Peru Abarka abertzalearen begiekin irakurtzea beti posible bada ere (zergatik ez?), garbi dago ez zuela abertzale baten lumak idatzi, katoliko antiiraultzaile batenak baizik.

Eta agian ez da gehiegizkoa izango hona aipu luzexka bat ekartzea, irakurleak berak zuzenean dasta dezan bi egileen artean dagoen aldi bereko kidetasuna eta aldea:

Il nous arrivait souvent de nous lever au mileu de la nuit et d´aller nous asseoir sur le pont, où nous ne trouvions que l´officier de quart et quelques matelots qui fumaient leur pipe en silence. Pour tout bruit on entandait le froissement de la proue sur les flots, tandis que des étincelles de feu couraient avec une blanche écume le long des flancs du navire. Dieu des chrétiens! c´est surtout dans les eaux de l´abime et dans les porfondeurs des cieux que tu as gravé fortement les traits de la toute-pouissance: des millions d´étoiles rayonnat dans le sombre azur du dôme céleste, la lune au milieu du firmament, une mer sans rivages, l´infini dans le ciel et sur les flots! Jamais tu ne m´as plus troublé de la grandeur que dans ces nuits où, suspendu entre les astres et l´Océan, j´avais l´immensité sur ma tête et l´immensité sous mes pieds!

Je ne suis rien: je ne suis qu´un simple solitaire. J´ai souvent entendu les savants disputer sur le prémier Etre, et je ne les ai point compris ; mais j´ai toujours remarqué que c´est à la vue des grandes scénes de la nature que cet Etre inconnu se manifeste au coeur de l´homme. […]

Il eût bien à plaindre celui que dans ce spectacle n´eût point reconnu la beauté de Dieu. (Le Génie du christianisme, Prémiere Partie, Livre V, chap. XII)

Asko luzatu gara honez gero eta, nahita nahiez, ezin dugu aipatu dugun bigarren liburua, Les Martyrs (1809), nahi bezain luze iruzkindu. Bi gauza besterik ez: batetik, Chateaubriand konturatu da zein inozoa izan den Bonaparteren baitan itxaropena jartzen eta, hortik aurrera, sutsuki erasango dio beti; bestetik, Iraultzailaren epikaren kontra ez du arrazoirik edo argudiorik erabiliko, epika berri bat sortu baizik, Eliza militantearen epika, ehun eta berrogeita hamar urte baino gehiago iraungo duen epika zoragarri bat, iraultzaileena bezain zoragarria. Epika katolikoa, Inperioaren zapalkuntzari aurre egiteko bizia eman zuten martiri kristau bihoztoien epika. Gudu-zelaira borrokatzera lehenengo, eta zirkuko areetara gero, lehoien atzaparretan hiltzera, alai eta pozik joateko prest dauden kristau militanteen epika. Armak eskuetan lehenengo, bihotzak zabal Jainkoari eskainiak gero, irrifarre bat ezpainetan, agintari harroen begipean. Eta berdin dio Inperio Erromatarra edo Napoleondarra, edo besterik. Euskaldun askok ere, berdin, ehun eta berrogeita hamar urtez guztiz prest agertu ziren bizia emateko erregearen eta erlijioren alde, beltzen edota gorrien kontra azken odol tanta eman arte borrokatuz, karlistadetan eta ondoko gerra zibilean; sarri askotan, gainera, Foruak eta Lege Zaharrak sartu zituzten ekuazioan, Jainkoarekin eta Erregearekin batera, baina ez guztiek, eta ez beti. Gogoratu beharko genuke, adibidez, Juan Jose Mogelek (1781-1849), Juan Antonioren ilobak, euskarazko liburuak idazteaz gain ez zuela inolako erreparorik izan politikan bete-betean inplikatzeko, apaiza izan arren, eta ildo horretan kargu politiko garrantzitsuak izan zituela Lehen Karlistadan? Apur bat Chateaubriandek bezala, ezta?

protomartires-do-cristianismo

Bai, nahi nuke hemen Les Martyrs apur bat lasaixeago iruzkindu. Nahi nuke ere, egunen baten, Chateaubrianden bi lan horiek Mogeldarren lanekin xeheki konparatu. Eta garbi dago bi maila desberdinetan ari garela, frantses literatura eta euskal literatura ezin daitezkelako elkarren artean konparatu oinarrizko alde batzuk argi markatu barik. Baina biak dira literaturak, ezta? Eta biek erantzuten diote garai berari eta, gure kasu zehatz honetan, mundu ikuskera berberari. Eta hori idazleen euren bizitzetan ere ikusten da, neurri batean, eta baita beren lanetan. Aldeak alde.

JUAN BAUTISTA ERRO ETA KARLISMOAREN JATORRIA

2016ko abuztuaren 30a

Fontana, Josep, De en medio del tiempo: la segunda restauración española, 1823-1834, Barcelona: Crítica, 2013, 570 or.

liburuaren-irudia

Sentimendu alderrai batek bultzatu nau duela hiru bat urte irakurri nuen liburu honi berriz ere arreta jartzera nire oporren erdian. Izan ere, ez dago ezer atseginagorik Historiako liburu on bat baino, eta beharbada azken hilabeteotako atentatu terrorista handiek nolabait zirikatu dute nire gogoa aspalditik nire barrenean hegaldatzen diren ideia batzuei erreparatzera. Argitzera. Zehaztera. Horra.

Liburu luze eta sendoa da, estilo narratiboan idatzita gertakarien hariari jarraituz, baina ez da, inola ere, liburu arin bat, udan irakurtzen ohi diren horietakoa. Espainiako Historiaren garai zehatz bat aztertzen du xeheki, hain zuzen ere Fernando VII. erregearen azken hamarraldia. Institutu garaian Historiako klaseari arreta handirik eskaintzen ez ziotenentzat esango dut biziki garrantzitsua dela Espainiaren Historian baina, arrunki, lau ogerlekoko topiko batzuk aitatuz despatxatu ohi dela (baita unibertsitatean ere, tamalez). Ea, pentsa ezazue Goya pintorearengan, berak nolabait kanonizatu zuen Espainia beltzaren irudi topiko horretan; bada, Espainia beltz hori, nolabait esanda, hamarkada honetako Espainia da, 1823-1834 bitartekoa. Errepresio antiterrorista basatiaren Espainia, argi eta garbi esanda. Ilunkeriaren Espainia.

 

Francisco de Goya: Akelarrea

Francisco de Goya:
Akelarrea

 

Antiterrorista. Bai, termino anakronikoa da, teknikoki antiliberala litzateke askoz ere egokiagoa. Eta hala eta guztiz ere, ez diot tentazioari eutsi eta idatzi egin dut, ez baita guztiz desegokia ere. Denok dakigunez, edo jakin beharko genukeenez, terrorismoa, hitza eta kontzeptua, Frantziako Iraultzarekin batera jaiotakoa da, eta hamarkada honen gako nagusia, Fontana maisuak ederki erakusten duen bezala, agintariek Iraultzarekiko sentitzen duten panikoa da, bereziki, 1792-1794ko Izualdiarekiko (La Terreur); urte horietan gillotinatu zuten Frantziako erregea eta erregina eta, beraiekin batera, erresumako nobleziaren eta apezeriaren kide ugari, iraultzaileek Monarkia eta Eliza Katolikoa suntsitzen saiatzen ziren bitartean lege eta ekintza askoren bidez. Periodizazio europar estandarrari segituz, Waterlooko guduaren ondoren (1815) badirudi Iraultzaren mamua behin betiko birrindua izan dela eta erregeen Aliantza Santuak gobernu erreakzionarioak inposatzen ditu nonahi: helburua, denbora geldieraztea da edo, posible balitz, atzeraka jotzea, Iraultza aurreko garai zoriontsuetara (hortik dator erreakzionario kontzeptua, bide batez esanda, pasatako garai ustez urrezkoetara itzuli nahi duen bat izendatzeko erabiltzen dena Historiografian). Tronuaren eta Aldarearen arteko gobernu absolutua, horra beraien programa politikoa. Baina 1830eko uztailean Paris berriro ere barrikadaz bete zen eta azken Borboia egotzi zuten ipurdiko bat hartuta; Errepublika ezartzea oraingoz zerumugan zintzilik geratzen bada ere, garbi dago Europa mendebaldean, gutxienez, ezinezkoa dela denbora geldiaraztea. Ez, progresoa aurrera doa eta progresoak erregimen liberalak ezartzen ditu han eta hemen, alegia, nolabaiteko hauteskundeak eta nolabaiteko ganbera legegileak dituzten erregimenak. Baita Espainia bezalako leku batean ere. Baina 1815-1830 bitartean, erreakzionarioak dira leku guztietan agintzen dutenak eta erreakzionarioen helburu obsesiboa liberalak erreprimitzea da, hots, antiterrorismoa, horretarako terrore zuria erabiltzeko batere eskrupulorik ez badute ere. Hori da garaiaren ezaugarri nagusia, errepresio politiko obsesiboa iraultza usainik izan dezekeen edozeren aurka. Gaur egun bezala, ezta?

Baina gehiegi aurreratu naiz nire gogoetetan. Itzul gaitezen 1815-1830era. Gorago esan dudan bezala, bi data horiek marko europar orokorra ezartzen dute, baina ez datoz bat lurralde bakoitzaren prozesu zehatzarekin. Espainian, adibidez, 1820-1823 bitartean liberalek berriz ere boterea eskuratzen dute, altxamendu militar bati esker, eta 1830ean Borboiak Frantziatik behin betiko egotziak izan baziren ere, Espainian gauzak desberdin gertatu ziren: 1833an hiltzen da Fernando VII.a, azken errege absolutua, eta horrek esan nahi du Borboiek segituko dutela tronuan (Frantzian ez bezala) baina1834tik aurrera ez direla monarka absolutuak, baizik eta beti nolabaiteko konstituzio bat izan dela indarrean gaur egun arte (zehaztapenez eta aldi bereziez okupatzeko astirik ez dugu orain, jakintzat eman ditzagun). Hau da, 1834tik aurrera Espainia monarkia konstituzional bat da, gaur egun den bezalakoa funtsean; liburu honetan Fontanaren tesi inplizitua da bihurgune handi hori (monarkia absolututik konstituzionalera) zehatz-mehatz nola gertatu zen aztertzea oso garrantzitsua dela Espainiaren Historia, baita gaur egungoa ere, ulertzeko. Hortik aurreko hamarkadako gertakariak xehe-xehe aztertzeko hautua: benetako asmoa Espainiako sistema monarkiko konstituzionalaren gabezia eta hipoteka iraunkorrak esplikatzea da, edo beste hitz batzuekin esanda, zergatik gaur egun ere Borboi bat dagoen Espainiako jargoian eserita, eta zergatik den hain kaxkala sistema konstituzionala. Tira, azken hori guztia ez du Fontanak berak hitzez hitz esaten, baina horrela ulertuko behar zaiolakoan nago, Fontana errepublikano eta iraultzazale ezaguna baita betidanik eta, aspaldi honetan, Kataluiniaren independentziaren aldekoa.

Errege Fernando VII.a

Errege Fernando VII.a

 

Gorago esan dudan bezala, liburua ez da arina, baina narratiboa da funtsean eta ezagutza historiko berezirik ez duenak ere erraz irakur dezake, baldin eta gaian interesatua badago. Erran nahi baita, ez da espezialistentzako liburu bat, irakurleria zabalari eskainia baizik.Adibidez, interesatua dagoenak Goyaren kuadroetan edo Fernando VII.aren lotsagabekeriatan (errege absolutu pepelerdo eta lotsagabearen irudi proberbiala baita), edo Espainiaren Historia eta Politika orokorrean, besterik gabe, informazio ugari aurkituko du, eta bereziki autorizatua: Fontana gai horretan dagoen autoritate akademiko maximoa baita, eta pentsatzekoa bada ere bere tesi zehatz askok adostasun falta handia nozituko dutela Espainiako historialarien artean, inork ez dio ukatuko gremioaren barruko premutza.

Zeren bere tesi asko dexente aldentzen baitira historiografia estandarretik. Liburua, jakina, Espainiari eskainia dago, baina bi kapitulutan (1goa eta 13.a) marko europar orokorra aztertzen saiatzen da, Espainiako gertakariak hobeto ulertze aldera. Ez naiz xehetasunetan sartuko. Fontanaren begietan errakuntza handi bat egiten da garai honetako historia ulertu nahi denean, alegia, pentsatzea burgesia iraultzailea dela garai honetan, eta kontserbatzailea bihurtuko dela sistema liberala (eta, harekin batera, botere politikoa) eskuratu ahala; ondorioz, garai guztia bi indarren arteko borroka gisa aurkezten da: absolutistak alde batetik, liberalak bestetik. Lehen indarraren baitan noblezia eta apezeria daude, nekazarien sostengua dutela; bigarren indarraren bizkar hezurra burgeseriak osatuko luke, iraultza egitera deliberatua; borroka horren emaitza da lehenaren porrota eta bigarrenaren garaitzapena, etapaz etapa deskribatua. Fontanarentzat eskema interpretatibo hori goitik behera okerra da, eta errakuntza horrek galerazten digu prozesu historikoa ondo ulertzea. Bereziki Espainiari dagokionez, liberalen indarra aldi honetan guztian oso-oso apala da, bi arrazoiengatik: batetik, absolutistek inutilitate osoa erakutsi zutelako gobernugintzaren alor askotan (bereziki ekonomian eta ogasunean), baina guztiz eraginkorrak izan zirelako errepresio politikoan; bestetik, burgesak ez zeudelako interesatuta, inola ere, mugimendu zinez progresista bati atea zabaltzen, Frantziako Iraultzaren desmasiak oso gogoan zituztelako eta ikaragarrizko izua sentitzen zutelako herri xehearen antolakuntza poltikoaren edozein zantzuren aurrean. Beste hitz batzuetan esanda, burgesia liberala, iraultzailea, oso-oso moderatuki zen liberala eta, iraultzailea, batere ez, eta gainera absolutisten errepresioak bortizki kolpatzen zuen. Burgesia horrek ia-ia ez du inolako protagonismorik hamarkada honetan.

Zein da, hortaz, Fontanaren proposamena? Bada, absolutisten eta liberalen arteko lehia baten ordez, berak alderdi absolutistaren barruko lehia bat aurkezten digu, bere adar moderatuaren eta adar ultraren artean (horrela deitzen zitzaien orduan). Hau da, jakina denez, 1823an Frantziaren armada batek desegiten du Espainiako erregimen liberala eta botere osoa itzultzen dio Fernando VII.ari. Baina erregearen asmoa denbora geldiaraztea bazen ere eta absolutismo huts eta osoez agintzea, praktikan ezinezkoa da programa politiko hori betetzea: gizartea aldatu da eta erabat ezinezkoa da, adibidez, ekonomia eta ogasuna antolatzea erregimen zaharreko sistemen arabera. Horrek esan nahi du nahita nahiez nolabaiteko erreforma batzuk onartu behar direla, minimoak badira ere, eta, baita ere, politikari moderatu (baina teknikoki gai) direnen eskuetan utzi behar dela gobernuaren atal asko. Horrek absolutisten adar intransigentearen haserrea pizten du, erreforma liberalak azpikeriaz ezartzeko asmoa ikusten baitute horretan, traizio bat, garbi esanda, eta besterik ez. Beraz, bloke absolutistaren barruan berehala bi adar bereizten dira: moderatuak eta ultrak. Hamarkada guztia bi adar horien borrokaren arabera esplikatzen da.

Konturatu gaitezen Fontanak planteatzen duenaz: liberalak jokoz kanpo daude ia guztiz, behin eta berriro saiatzen dira konspirazio eta altxamenduak antolatzen konstituzio berrezartzeko, baina behin eta berriro zanpatuak dira, arazo berezirik gabe. Aldiz, gobernuaren barruan itzelezko borroka dago eta laster, ultrak konspiratzen hasten dira erregearen kontra, pentsatzen baitzuten Fernando VII.a bigunegia zela liberalekin. Horretarako errege-familiako kide den Karlos infantearen izena erabiltzen hasten dira: hura bai izango litzatekeela benetako errege eredugarri bat, eta ez Fernando txepela! Gainera, Fernandok ondorengorik ez duenez gero, esperantza dute hiltzen denean Karlos jarriko dela errege eta orduan agur betirako epelkeria eta kaxkalkeriei. Bitartean, jakina, komeni da ahalik eta presio gehien egitea erregeari, bigunkeria oro bazter dezan eta, horrekin batera, politikari moderatuak. Programa politiko egingarria dirudi, baina guztiz arriskuan jartzen da errege Fernando, laugarren aldiz ezkondu ondoren, azkenean lortzen duenean ondorengo bat izatea, Elisabet umea (laster Elisabet II.a izenarekin ezagutuko dena). Erregea gaixotu eta ahuldu ahala egoera txartu egiten da: ultren asmo politikoekin beldurtuta dauden guztiek esperantza ipintzen dute erregea hiltzean nolabaiteko bilakaera liberalzale bat suertatuko dela, baina bitartean ultrak ez daude prest amore emateko: Karlos errege izango da bai ala bai!

Eta horrela, karlismoa jaio zen.

 

Santa Kruz apaiza eta bere guardia (Zumalakarregi Museoa)

Santa Kruz apaiza eta bere guardia (Zumalakarregi Museoa)

 

Errege Fernando, egia esan, goitik beherako inpresentablea zen, ezinago inpresentablea, baina argi zeukan edozein erregimenarekin bat egingo zuela tronua mantentzearen truke. Zentzu horretan, oportunista hutsa zen, ez doktrinario fanatiko bat, bere anaia Karlos bezala. Dena den, nahiago zuen, askoagatik, erregimen absolutista bat edozein liberalismo klase baino (baita epelena izanda ere) eta, bereziki, maltzurra eta krudela zen, areriotzat jotzen zuen oro urkatzeko prest beti inolako kupidarik gabe. Errepresioaren gaia nola enfokatu zuen ikustea oso adierazgarria da. Ikustagun.

Potentzia europarrek, Espainia okupatu eta liberalak egotzi zituzenek, amnistia bat nahi zuten, alegia, gogoz sostengatzen zuten Fernandoren monarkia absolutista baina, aldi berean, ezinbestekotzat jotzen zuten amnistia zabal bat ematea eta erreforma minimo batzuei ekitea. Herrialdea baketzea eta etengabeko gerra-zibil-giroari amaiera ematen saiatzea. Gorago esan dugun bezala, horixe zen espainol absolutisten adar moderatuaren programa, funtsean. Errege Fernandok, bere aldetik, ez zeukan arazo handirik erreforma ekonomiko-administratibo maxkal batzuk onartzeko, baina ez zegoen, inola ere, errepresioa geldiarazteko prest eta horretan bat egiten zuen absolutisten adar ultrarekin: egurra, egurra eta egurra, salbuespenik gabe. Bi adarren arteko desadostasuna argi eta garbi azaleratu zen 1823ko bukaera eta 1824ko hasiera bitartean. Aipu batekin argituko dugu:

En la carta que el zar Alejandro le escribió a Fernando—”Monsieur mon frère”—el 18 de enero de 1824, en respuesta a las que le había enviado por Pozzo di Borgo [tsarraren enbaxadorea Madrilen] unas semanas antes, le decía: “Me he felicitado sinceramente al ver por vuestra carta que un decreto de amnistia, que será a la vez una prueba de benevolencia y un acto de sana política, dará a vuestros súbditos paz y seguridad”. Se felicitaba prematuramente. (131. or.)

Izan ere, Fontanak beherago argitzen digun bezala, Espainiako gobernuko kideak hiru aldiz bildu ziren Frantzia, Austria, Prusia eta Errusiako enbaxadoreekin aurreko hilabeteetan, eta beti ere enbaxadoreek amnistia zabal bat lehenbailehen eman beharra azpimarratu zieten. Kontuak ez zuela aurrera egiten ikusita, tsarrak berak, pertsonalki, idatzi zion Fernando VII.ari amnistia eskatuz. Komeni da kontua ondo azpimarratzea: Europako potentzia nagusiek, Espainia militarki okupatu dutenek, amnistia exijitzen dute; tsarra bera, erreakzionarien txapelduna, pertsonalki konprometitzen da ildo horretan. Baina ez zuten Espainia ezagutzen, ez zuten Espainia ulertzen, harri eta zur gelditzen ziren espainolen gorroto eta herra mugagabearekin: errege Fernando bera ez zegoen prest, inola ere, errepresioa biguntzeko, eta adar ultraren laguntza zeukan. Episodioa biziki komikoa litzateke, milaka lagunen bizia ez balego jokoan. Gauzak honela joan ziren: egoerak hartaraturik, erregeak Estatu-Kontseilua deitzen du, hau da, erregeari aholkatzeko eta estatua gobernatzeko zegoen instantzia gorena. Prozesu osoan zehar Frantziako erregeak berak behin eta berriro presionatu omen zuen Fernando amnistia eman zezan. Alferrik. Hauxe izan zen kontseiluaren bilkuraren emaitza:

La votación se dejó para el día siguiente y en ella se hizo evidente la división que existía en el consejo entre moderados y ultras. Sólo cuatro ministros en activo votaros a favor del proyecto [alegia, amnistiaren alde]. Todos los demás votos fueron negativos, con la particularidad de que Erro pedía que se intensificase la represión. (132. or.) (enfasia gurea)

Ondorioz, amnistia-egitasmoa atzeratu egin zen. Azkenean, ezinezkoa zelarik Europaren presioei erabateko ezetza ematea, nolabaiteko amnistia bat onartu zen bost hilabete geroago, baina hain gesaldua non ez zuen ia ondoriorik izan. Hori bai, episodioak balio zuen absolutisten arteko bi adarrak argi eta garbi definitzeko; laster, ultrek izen berri bat hartu zuten, karlistak, Karlos infanteak (erregearen anaiak) argi eta garbi adierazi baitzuen, gorago aipatu dugun Estatu-Kontseiluaren bilera horretan, guztiz bat egiten zuela ultren ikuspuntuarekin. Nolabait esanda, karlismoa 1824an jaio zen eta bere jaiotzaren eragile nagusietako bat, alderdiaren ezaugarri nabarmenenetako bat, liberalen aurkako errepresio basatiaren aldarrikapena izan zen, Inkisizioa berrezartzea eskatzea barne (beren arabera, Espainian ez zen poliziarik behar izango Inkisizioa berrazartzen zen unetik). Inkisizioa berrazarteko eskea, horra alderdi karlistaren programa politikoaren puntu nagusietako bat. Zer pentsatua eman beharko luke, ezta?

Juan Bautista Erro (Auñamendi)

Juan Bautista Erro (Auñamendi)

 

Baina nor da “Erro” hori, bileran errepresioa “areagotzeko” eskatu duen hori, ultretan ultrena dena? Bada, gure Juan Bautista Erro (1773-1854), Pedro Pablo Astarloarekin batera euskararen apologista ezagunenetako bat. Nik neuk aitor dut ez dudala haren lanik irakurri eta, orain, ez ditudala eskura harekiko erreferentziarik arruntenak ere, baina esango nuke gure artean tipo zoro baina sinpatikotzat jo izan dela arrunki, badakizue, egundoko txorakeriak idatzi zituen euskarari buruz, baina euskararen alde zebilenez, tira, barkatuko dizkiogu, ezta? Kontua da Erro hori XIX. mendeko Espainiako politikari ezaguna dela, hainbat aldiz ministro izana (bai Fernandorekin, bai Karlos erregenahiarekin); Fontanak kolore beltz-beltzetan pintatuko digu:

Y en pocos terrenos debió resultar más nefasta la gestión de la regencia que en el de la hacienda, dirigida por el vasco Juan Bautista Erro, un personaje extraño,nacido en Andoain en 1773 o 1774, que estudió en el Seminario de Bergara […] mostró siempre una actitud ultra […] Cuando se ve su actividad al frente de la hacienda, sin embargo, cuesta entender que se le tuviese por persona entendida en esta materia. Lo único que parece haberle preocupado era desmontar todo lo que se había hecho desde que en mayo de 1817 se puso en marcha la reforma de Garay […] Como quiera que antes de los “trastornos” la hacienda española ya había entrado en crisis, era delirante imaginar que en aquellos momentos, con una administración desconcertada y el país en pleno desorden, se pudiesen obtener los recursos necesarios de un sistema fracasado que no funcionaba desde hacía seis años. […] Carente de recursos, Erro se dedicaba a mendigar de los franceses los dos millones de francos al mes conque éstos sostenían la regencia. El 27 de octubre de 1823 el embajador francés, Talaru, escribía a Villèle: “España se encuentra en la más absoluta miseria”. Hacía pocos días que Erro le había escrito desesperado, pidiéndole dinero para atender “las primeras atenciones y órdenes de S.M. El rey, mi amo”. […] Harto de ver los disparates que cometía el gobierno [Espainiakoak], Villèle escribía a Martignac: “¡Cómo os compadezco por haber de tratar con semejante gente!”. (77-78 or.)

Horra euskararen apologista bipil hori, Erro: Fontanaren iritziz, pepelerdo totala ogasun kontuetan baina, ikusi dugun bezala, aldi berean errepresio bortitzenaren aldeko porrokatua, kontseziorik gabe. Eta hala eta guztiz ere, behin eta berriro ministro, ez bakarrik Fernando VII.arekin: “Se le volvió a desterrar en 1830 y partió para Inglaterra, de donde volvió en 1836 para convertirse en ministro universal del pretendiente Carlos” (77. or.). Euskarari buruz, zer esango dugu? Hobe isiltzen bagara, ez oraindik Fontanaren beste bi aipu gogor transkribatu gabe: “la desastrosa gestión de Erro” eta “la escasa capacidad de Erro para la gestión de la hacienda” (biak 400. or.). Horra Juan Bautista Erro, euskaltzaletzat ohoratu ohi dugun hori: ultra txotxolo eta odolzale bat, besterik ez, horra Fontanak eskaintzen digun erretratua.

Josep Fontana (El País)

Josep Fontana (El País)

 

Ordua iritsi da iruzkin honi amaiera emateko, eta bi hausnarketa pertsonalen bidez egin nahi nuke. Lehenengoa: ikusi dugunez, karlismoaren jaiotza guztiz lotuta dago testuinguru europarrarekin eta espainiarrarekin, nolabait esanda alderdi erreakzionario ultraren espainiar aldakia da; alde horretatik ez du zerikusi berezirik foruekin edo euskal nortasunaren defentsarekin; baina indar bereziarekin sustraitu zen Euskal Herrian eta (gure artean gutxitan aipatzen bada ere) Kataluinan. Fontana puntu honetan guztiz gardena da: ez da nahastu behar alderdi ultraren bilakaera eta lurralde batzuetan berarekin bat egiten duten beste indar sozial batzuen agerpena, bi arazo desberdin baitira, tratamendu xehea eskatzen dutenak. Liburu honetan, dena den, Fontana lehen faseaz arduratzen da funtsean, alegia, bloke absolutistaren barruan gertatzen den zatiketaz: ultrak guztiz arradikalizatu eta altxamendu armatuetara joko dute, moderatuak poliki-poliki liberalen sektore eskuindarrenekin bat egingo dute, liberalismoaren bertsio guztiz light batekin, epe laburrean nagusiko dena Espainian, hortik datorrelarik espainiar liberalismoaren ahultasun kronikoa, gaur egun arte irauten duena: gobernuaz jabetu ziren liberalak ez ziren zinezko liberalak, absolutisten adar moderatua baizik. Beraz, karlismoa aztertzen dugunean, komenigarria da kontuan hartzea bai mugimenduaren aniztasuna zein jatorria, hura balioestean okerrik egin nahi ez badugu.

Bigarren hausnarketak Erro bezalako pertsonaia batekin du zerikusia. Zenbat aldiz ez dugu ikusten gure artean jarrerarik bitxienen aurrean nolabaiteko ulerberatasuna, baldin eta euskararen alde ari izatearen etiketapean agertzen bazaizkigu! Baina zergatik ari zen Erro euskararen alde? Euskaragatik beragatik? Euskal Herriarengatik? Edo errege absolutuaren defentsa zen haren zinezko lehentasuna? Haren bizitza eta testuen azterketa xehe bat egin beharko genuke erantzuten saitu aurretik. Bitartean, dena den, komeni zaigu bistatik ez galtzea Erro, euskaltzalea izateaz gain, beste hainbat gauza ere izan zela: ahazten baditugu, inoiz ez dugu Erro ulertuko, ezta gure historia, ezta gure mugimendu euskaltzalearen sustraiak ere. Asko kostatu baitzaigu euskararen defentsa autonomoa asumitzea, edozein proiektu politikotatik autonomoa, Resurreccion Maria Azkuek nahi zuen bezala. Mota horretako xehetasunak ikertzeko gai ez bagara, espainiar liberalismoari bezala gertatuko zaigu: bere makaldade kronikoa, neurri handi baten, bere jaiotza bitxia ez asumitzetik dator. Asumitu, hartaz askatu ahal izateko. Libre izan ahal izateko.

HISTORIAKO LIBURU ATIPIKO BAT

Pruden Gartzia

2016ko urria

Etxebarria Dueñas, Gorka, Sozialismoaren historia labur bat, Bilbo: Gite-Ipes, 2015, 427 or.

liburuaren_portada_tx

Duela astebete-edo amaitu nuen liburua eta, ordutik, buruari bueltaka ibili naiz, iruzkin bat idatzi ala ez. Interesarekin irakurri dut, oro har, baina batzuetan astuna suertatu zait. Bestalde, ez dakit oso ondo zer esan, edo bai, baina agian esango dudana ez da oso interesgarria, edo oso azalekoa ere izan daiteke guztiz gehienentzat. Zalantzan segitzen dut orain ere baina gaur, urriak 1, PSOEko Komite Federalaren bilera da Madrilen, eta tarteka-tarteka begiratu bat ematen diot internetari, zertan diren jakiteko. Eszisio baten aurrean ote gaude? Hori da kanpoko edozein begiralek dudarik gabe ondorioztatuko lukeena, baina geu oraindik sinestu ezinik gabiltza; izan ere, euskaldunok oso-oso ohituta gaude abertzaleen arteko borroka, liskar eta banaketak ikustera, eta beste horrenbeste esango nuke PSOEtik ezkerrera dauden alderdi komunista edo antzekoei buruz; orobat, Espainiako eskuinaren artean ere ikusi izan dugu borroka eta banaketarik. Denetarik ikusi izan dugu azken urteotan, egia esanda, gauza bat salbu: Espainiako alderdi sozialistaren eszisio bat. Hori da gertatzen ari dena?

Gorka Etxebarriaren liburua, abagune honetan, bereziki interesgarria bihurtzen da. Zer da sozialismoa? Bai, galdera hori ez da egokiena, mila modutara uler daiteke eta beste zerbait ez badugu zehazten, baso kontzeptualaren bidozerretan barna galtzeko arrisku bizia dugu. Galde dezagun, beraz, zer da sozialismoa, termino historikotan esanda?

Sozialismoa ez dago modan, ez hemen, ezta Europan ere (eta esango nuke Europatik kanpo ere ezta, baina ez naiz horrenbestera ausartuko). Alderdi sozialdemokrata klasiko guztiak maldan behera daude, gehiago edo gutxiago, Europa osoan; Greziakoa muturreko kasua da, baina Frantzian, Alemanian, Portugalen, Ingalaterran, Italian… guztietan hauteskunde-emaitza kaxkarrak izan dituzte azken aldian. Leku batzuetan kaxkarragoak, jakina, eta badirudi Espainia horien artean dagoela. Euskal Herrian ere, Hegoaldean behintzat, beherakada itzela izan dute azken urteotan (Iparraldean ez dakit, egia esan, Frantzia eta Espainia artean kontraste itzela egon da azken urteotan, eta hangoa ez dut arretaz segitu).

Baina gure galdera sozialismoaren historiari buruzkoa zen, eta ordua da esateko liburu honetan erantzun argi eta zehatz xamar bat aurkituko duela edozein irakurlek. Lehen oharra: gaia sozialismoa da eta hortik erraz atera daiteke lehen ondorioa: sozialismoa mugimendu politiko europar bat da, azken berrehun urtean itzelezko garrantzia izan duena; ideologia bat da, era berean, mugimendu poltikoa gidatu nahi duena, eta osagai bien konbinaziotik (oinarri soziala eta ideologia) ehunka alderdi politiko eta sindikatu sortu dira azken bi mendeotan, sozialismoaren esparruan kokatu behar direnak, aldez edo moldez. Urrunago joan gabe, Euskal Herrian bertan dozenaka alderdi, sindikatu edo mugimendu sozial sortu dira esparru horretan, besteak beste ezkerreko abertzaletasun ia-ia osoa (EA bezalako partidu zentrista batek ere sozialdemokratatzat du bere burua) eta ezkerreko alderdi espainolista edo frantximant guztiak ere. Multzo ugari baino ugariagoa, beraz, eta horien artean, iruzkin honen hasieran aipatzen nuen PSOEren bi euskal adarrak, PSE-EE eta PSN. Mugimendu eta ideologia zabal-zabal bati buruz ari gara, beraz, kristalizazio ugari izan dituena.

Parisko Komuna (1871ko martxoa). Egile ezezaguna (Wikipedia)

Parisko Komuna (1871ko martxoa). Egile ezezaguna (Wikipedia)

Ondorioz, sozialismoaz hitz egitean ez dugu pentsatu behar PSOEz (eta bere euskal adarrez) edo PSFz ari garenik, inola ere ez, fenomeno askoz ere zabalago bati buruz baizik. Zentzu horretan, aipagai dugun liburua irakurtzeak berak, beste edozein kontsiderazio albo batera utzirik, onuragarria da Euskal Herriko historia ulertu nahi duen edonorentzat: sozialistak asko dira, mota askotakoak, historia luze eta aberats bat dute atzean eta historia hori Europa mailan ulertu behar da. Hori guztia ebidentzia hutsa da, Fernandoren egia nahi bada, baina argi aipatu beharrekoa. Esan dizuet nire iruzkin honetan ez nuela, apika, ideia oso originalik plazaratuko.

*****************

Marko orokor hori argi utzita, ordua da galdetzeko zer nolako liburua den Etxeberriarena. Hitz bakar batean laburbilduko nuke nire ondorioa: atipikoa. Saiatuko naiz esaten zergatik.

Liburuaren estetika bera oso deigarria da, zaindua eta deigarria, eta Historiako liburu akademikoetan batere arrunta ez dena, arrunta ez den bezala liburu akademiko batean “ilustratzaile”-aren izena atarian jartzea (Iñaki Rifaterra Santamaria). Niri gustatu zait baina, berriz diot, ez dio itxura akademikorik ematen, kontrakoa baizik.

Bigarrenik, argitaletxea Gite-Ipes da, alegia, elkarte kultural bat, baina politikoki argi eta garbi lerratua (Ezker Abertzalearekin, zentzu zabalean). Ondorioz, liburu militante baten aurrean gaudela pentsatu behar dugu? Edo, beste modu batean esanda, militanteek irakurri beharreko liburu baten aurrean? Bai eta ez. Ez da dudarik egileak bere burua sozialismoaren esparruan kokatzen duela eta, zentzu horretan, ez duela izan liburu neutral bat idazteko pretentsioarik. Baina, aldi berean, liburu akademiko bat da, goitik behera akademikoa, apologia asmorik inon ez daukana. Areago, arreta deitu dit egileak bere neutraltasuna gordetzeko egiten duen ahalegin nabariak, oso arrunta baita Historia Sozialari buruzko mota orotako liburutan egileak, aldez edo moldez, sozialismoaren adar zehatz batekiko (sozialdemokrazia, komunismo klasikoa, ezker berria, anarkismoa…) nolabaiteko hurbiltasuna erakustea. Hemen ez. Badago nolabaiteko identifikazio orokor bat sozialismoarekin baina, hortik aurrera, ez nuke jakingo egilea inongo adarretan kokatzen. Beste hitz batzuekin esanda, arruntean ez bezala, liburu honetan ez duzu aurkituko ez komunisten apologiarik, ezta haien kontrako soflamarik ere; ez anarkismoaren deskalifikaziorik, ezta goramenik ere; eta abar. Ondorioz, militante batek (edozeinek) irakurri beharreko liburua da baina, aldi berean, militante hori oso espektro zabalean koka daiteke, ez joera zehatz baten barruan. Hau ere gustatu zaidan ezaugarria da.

gite-ipes

Hirugarrenik, Historia Sozialeko liburu akademiko klasiko bat da, baina egileak ahalegin bizia egiten du gertakari historikoen kontakizunari bizitasuna ematen eta berezko lehortasuna goxatzen. Nire ustez, erdizka baino ez du arrakasta erdiesten. Batetik, oso ondo idazten duela nabari-nabaria da: luma arina du eta gertakariak sintetizatzeko eta bata bestearekin kateatzeko abilidade argia. Baina bestetik beldur naiz gauza gehiegi ez ote duen kontatu nahi liburu bakarrean. Gertakari gehiegi. Pilaketa sentsazioa. Atipikotasuna, hala ere, aipagarria da ildo honetan ere: liburu akademiko bat, luzea, konplikatua, baina erraz xamar irakurtzen dena, sarritan astuna bihurtzen bada ere, narratiboa baita, nagusiki, baina gertakari ugari (gehiegi, nire ustez) pilatzen dituena. Argiago esanda: estiloaz arduratzen den historialari bat dugu Etxebarria jauna. Aleluia!

Liburuaren akademikotasunak, dena den, aipamen osoagoa beharko luke. Egilea ikertzaile gazte bat da, oraindik tesia irakurri ez duena, eta liburu hau, gainera, bere lehen liburua da. Eta hala eta guztiz ere gai mugatu bat aukeratu beharrean, laku zabal batean murgildu da adorez eta atseginez. Logikoagoa litzateke kontrakoa: gai zehatz-zehatz batekin hastea, eta ez sintesi zabal bati ekitea. Beharbada liburu honen atipikotasunak hementxe jotzen du goia. Zeren eta, gaztetasuna desabantaila bada ere horrelako kontuetan, emaitza oso aipagarria da. Ni neu harri eta zuhur geratu naiz Etxebarriaren jakinduariaren aberastasuna eta askotarikotasuna ikustean. Geografikoki, mundu osoa hartu nahi du; kronologikoki, Frantses Iraultzatik abiatzen da; tematikoki, ez du beldurrik mintzatzeko filosofiaz edo feminismoaz, eta bietan zehatz eta argi. Ez dut lotsarik esateko oso inpresionatuta geratu naizela; iruzkin hau idazteko ere dudatan ibili banaiz, neurri handi batean horregatik izan da: zer dakit nik Txinaz edo Indotxinaz? Zer Amerikaz? Zer utopiaz edo emakumeen historaz? Eta guztietan eroso sumatzen duzu egilea. Benetan atipikoa.

Azalpen bat, jakina, egilearen ezagutza entziklopedikoa izan daiteke, bere gaztetasunagatik ere, baina eszeptikoa naiz ildo horretaz. Again errazagoa da pentsatzea egileak erabili dituen iturriak ez direla lehen inpresio batera eman dezakeen bezain ugariak, baina trebetasun handia izan duela narrazio propio bat sortzeko eta bere ekarpen pertsonalak naturaltasunez txertatzeko. Kasu horretan, egileari eskertuko litzaioke liburuaren amaieran zerrenda bibliografikoa eskaintzeaz gain, iruzkin bibliografiko labur bat egitea erabili dituen iturri nagusiei buruz. Nire ustez horrek ez lioke inolako meriturik kenduko: dakiguna nondik dakigun esateak ohorea baino ez digu ematen, eta bere testuaren heldutasun nabarmena, berez, nahikoa arrazoi da bere lana justifikatzeko. Eta barka biezat berak okertzen banaiz juzku honetan.

Dena den, azken ohar bat ere ez legoke alferrik. Bi alorretan da bereziki aipagarria egilearen ekarpena, eta bi horietan, ziur aski, ekarpenaren gehiena oso pertsonala da. Batetik Euskal Herriko historia: liburuaren esparru naturala Europa bada ere (eta, sarritan, mundua), asko dira Euskal Herriari egiten zaizkion aipamenak, beti testu orokorrean txertatuak; alegia, ez dago Euskal Herriari dedikatutako atal berezi bat, Euskal Herriarekikoa bestearekin batera esplikatzen delako beti. Eta hori, lagunok, oso zaila da. Horregatik berariaz aipatu eta egilea zoriondu beharra.

Eta Euskal Herriarekikoa zaila bada, oraindik zailagoa da emakumeen historia berezia testu orokorraren barruan txertatzea. Alegia, honetan ere ez dugu emakumeei dedikatutako atal espezifiko bat, baizik eta etengabeko ahalegin bat emakumeen perspektiba espezifikoa narrazio orokorraren barruan txertatzeko. Biziki zaila eta eskergarria dena.

Esango nuke bi puntu horietan dagoela liburuaren meritu nagusia. Hau da, sozialismoaren ikuspegi orokor bat ematea eta, aldi berean, testu berean, euskaldunen eta emakumeen espezifikotasunei aipamena egitea etengabe. Bai, ziur aski horren guztiaren batuketa da gehien gustatu zaidana.

Bukatzeko: Gorka Etxebarriak sorpresa atsegin bat eman digu bere lehen liburuarekin. Gertutik jarraitu beharreko historialaria izango da, emateko asko daukana. Zorionak, bihotzez.

OHARRA: Iruzkina bukatuta, interneten begiratu eta ikusten dut Pedro Sanchez-ek, PSOEko idazkari nagusiak, bozketa erabakigarri bat galdu eta dimisioa aurkeztu duela. Problemen bukaera PSOErentzat?

APODAKARI ULERTZEN SAIATUZ

Pruden Gartzia, 2016ko abuztua-iraila

Eduardo Apodaka, Identitatea eta anomalia, Iruñea: Pamiela, 2015, 348 or.

Apodakaren liburua

Herenegun-edo bukatu nuen liburua, eta ordutik (egia esanda, lehenagotik ere) buruari bueltaka nabil iruzkin hau nola idatziko. Izan ere, liburu honekin gertatatu zait, bete-betean, oso bitxia egiten zaidan fenomenoa: batetik, oso identifikatuta sentitu naiz autoreak dioenarekin eta, bestetik, arazo handiak izango nituzke esplikatzeko zer den, zehatz-mehatz, autoreak dioena. Nondik dator hortaz nire identifikazioa?

Garbi daukat nire sinpatia hori ez dela prozesu arrazional baten emaitza, zeren eta nekez esan baitezaket ulertu dudanik, egiazki, Apodakaren teoria. Bere osotasunean ez, behintzat, hori garbi daukat, eta ulertu dudana ondo ulertu ote dudan esateko ere zalantzak ditut. Ez litzateke hobe isiltzea? Ez, ihardesten diot temati niri kontzientzia erosotasunzaleari, liburu horretan badago zerbait iruzkindua izatea merezi duena. Dudarik gabe, badago. Zer da, ordea?

Antzeko, oso antzeko kontua gertatu zitzaidan (eta gertatzen zait maiz) Joseba Gabilondoren testuekin. Eta bi autore horien arteko sintonia oso nabaria bada ere, analisi desberdinak egiten dituzte, tresneria kontzeptual ezberdina erabiliz eta ikergai arrunt diferenteak landuz. Bata mendian ari da eta bestea itsasoan. Alegia, bata eskaladan eta bestea surfean, eta nik ez ditut bi kirol horiek menperatzen. Erran nahi baita, gai desberdinak lantzeaz gain, kalamatrika kontzeptual desberdina darabilte biek (guztiz desberdina!) baina, zoritxarrez, kasu bietan niri oso arrotza egiten zaidan zapa-hizkera berezia, iniziatuentzat soilik ulergarria. Eta ni ez naiz ez surflari, ez eskalatzaile. Uste dut ulertzen didazuela, ezta?

Eta hala eta guztiz ere, hementxe nabil, lerroa lerroaren ondoan idazten, zeren biak ari baitira euskal kulturaz, biak nire gustukoak izan daitezkeen gauzak esaten (irakurri ahala nabaritzen dut) eta, itxura batera, biek dute kezka bera, neuk ere konpartitzen dudana: euskal kulturaren etorkizuna. Horregatik, eta horregatik bakarrik, hots, funtsean Apodakarekin kezka bera konpartitzen dudala sentitzen dudalako, ausartuko naiz ulertzen ez dudan gauzen gainean idaztera eta iritzia ematera. Eta Jaungoikoak barka nazala. Zuek ere.

***************

Eduardo Apodaka (Argia)

Eduardo Apodaka (Argia)

Apodakaren oinarri-oinarrizko ideia esaldi honetan laburbil daiteke: “Iraultza kultural bat suertatzen ari den zantzuak ditugu” (30. or.). Hori da abiapuntua, hortik ulertzen da Joseba Gabilondok hitzaurrean planteatzen duen “neonazionalismoa” eta “postnazioanalismoa”-ren gaineko kalamatrika guztia, alegia, azken urteotan aldaketa sozial handi-handi bat gertatu da Euskal Herrian (munduan?) eta euskal kultura, euskal identitatea, modu desberdin batean ulertzen saiatu behar dugu, baldin eta harentzat etorkizunik nahi badugu. Beraz, ahaztu orain arte ikasi dugun guztia eta ekin diezaiogun gaiari zerotik hasita, modu adamtiar batean nahi bada. Ez da harrokeria, ez, baizik eta ahalegin intelektual eskerga euskal kulturaren auzia betaurreko berri batzuekin ikusteko. Hori da Apodakaren asmoa eta liburu honen meritu nagusia: ikuspegi osorik berria eskaintzea. Ikuspegi hori “neonaziolana” edo “postnazionala” den ez dut orain eztabaidatuko, liburuan bertan hizkera horrek ez baitauka lekurik hitzaurretik kanpo; bestelakoak dira Apodakak darabiltzan terminoak.

Termino horiek egileak bi hitzetan laburbiltzen ditu, izenburuan bertan paratuak: “identitatea” eta “anomalia”; nik neuk hirugarren bat ere gehituko nuke, testuan zehar erruz erabilia: “pornoa”. Eta, hartara, liburu osoa hiru hitz horien bueltan ibiliko da, jira eta bira, ezker eta eskuin, gora eta behera, fandango eta arin-arin, edo tangoa eta baltsa, beti hiru hitz horiekin bueltaka, ez dago beste ezer liburu honetan, hiru hitz, eta hiru hitz horiekin antolatzen den joko kiribilkatua. Gorago ere esana utzi dut: Apodakak teoria bat du, zein da, ordea? Bada, hiru hitz horien inguruan antolatzen den teoria oso bat, konplikatu xamarra, aberatsa, orokorra, testuinguru mundial batean ulertu behar dena, hots, ez dagoena soilik euskal kasua ulertzera bideratua, edozein identitateren (sozial edo pertsonal) izaera eta funtzionamendua ulertzera baizik. Nik horrela ikusten dut, horrainotxe ailegatzen naiz ni, eta askoz ere gehiago ezin dizuet esan.

Hurbilpen orokor bat eginez, dena den, esango nuke horrela doala jokoa: euskal identitatea, egiazki existitzen dena eta hemen (Bilbon, adibidez) hegemonikoa dena, gaur egun ez da euskararen inguruan ardazten, bestelako elementu batzuen inguruan baizik. Zeintzuk? Autoreak berariaz dio liburu honen gaia ez dela identitate hori aztertzea, euskal identitatea baizik, alegia, euskararen gainean, euskararen inguruan, euskal hizkuntzaren praktikaren bidez ardazten den identitatea aztertzea baizik. Eta oinarrizko banaketa hori ulertu gabe esango nuke ez dela posible Apodakak dioen ezer ulertzea. Erran nahi baita, gaur eta hemen Euskal Herrian hegemonikoa den identitateak (baskoa deituko dugu, nolabait deitzearren) gaztelaniaz funtzionatzen du Hegoaldean eta frantsesez Iparraldean, eta euskara ez du ia ezertarako behar, elementu sinboliko gisa ez bada. Zer da, hortaz, euskal identitatea, euskararen gainean funtsatzen den identitatea? Ez da benetako identitate bat, anomalia bat baizik. Horra bildotsaren ama.

Norbaitek ondo ulertu ez badu, berriz ere errepikatuko dut: Euskal Herriko identitateak, une honetan egiazki eta errealki hegemonikoa denak, gaztelaniaz edo frantsesez funtzionatzen du eta euskara elementu sinbolikotzat hartzen du, besterik ez. Apodakak ematen ez duen adibidea emateko: gaur egungo Irlandan errealki eta egiazki hegemonikoa den identitateak ingelesez funtzionatzen du eta irlandera elementu sinbolikotzat du, kitto. Jakina, hortik ez da ondorioztatu behar Irlandan identitate ingelesa dutenik (zentzugabekeria nabarmena), ezta ere, apika, Euskal Herriko identitate hegemonikoa gaur egun espainola (edo frantsesa) denik, zeren oso posiblea da, adibidez, gaztelaniaz jo-ta-sua aritzea eta independentista izatea (edo anti-espainol gogorra). Zer da hortaz euskararen gaineko “Zera” hori? Ez da identitate bat, anomalia bat baizik, identitate baskoaren anomalia bat, besterik ez.

Baina jo dezagun, irakurle maiteok, oraindik ere arazoak dituzuela “identitatea” eta “anomalia” hitzen banaketa funtzional hori ulertzeko. Bada, neure termino propioetan esplikatuko dizuet. Jo dezagun Txillardegi ez zela jaio edo, besterik gabe, bera eta berarekin batera 60etako hamarkadan euskara euskal identitatearen elementu zentral gisa kokatu zuten intelektual eta militanteek ez zutela inolako arrakastarik izan eta erabat ahaztuta geratu zirela 1970erako. Jo dezagun, gainera, frankismoaren kontrako borroka, data horretatik aurrera ere, gerra aurreko PNVk hegemonizatu zuela guztiz, edota, harekin batera, euskara sinbolo huts gisa onartzen zuen ETA iraultzaile komunista-internazionalista batek. Jo dezagun, areago, jelkideen eta iraultzaileen arteko aliantza antifrankista sendo bat gai izan zela, 1976aren inguruan, insurrekzio armatu orokor bat antolatzeko Bilbon, hala nola irlandarrek Dublinen 1916ko Pazko Egunean. Eta jo dezagun euskararik gabeko fronte independentista horrek, zanpatua izanik ere, heredatzen duela frankismoaren kontrako borrokaren kapital sinboliko guztia, Irlandan gertatu zen bezala. Jo dezagun, finean, Txillardegirik eta txillardegizalerik gabeko Euskal Herri bat dela (independentea edo autonomoa, orain berdin dio) egaizki eta errealki duguna gaur eta hemen. Alegia, jo dezagun Euskal Herria Irlanda dela. Eta Irlandan, badakigu, irlandera anomalia hutsa da irlandar identitatearen barruan.

Zer esaten ari naiz, hortaz? Modurik xinpleenean esaten saiatuko naiz: Apodakak diosku euskal kulturan pentsatzeko Irlandan biziko bagina bezala. Hori da bere proposamenaren muina, nire uste apalean. Eta uste dut poliki pentsatu beharreko ideia dela.

*************

Txillardegi (Berria)

Txillardegi (Berria)

Jakina, Apodakak ez du inon aipatzen ez Irlanda, ez Txillardegi, ez antzerako ezer (hori guztia nire ekarpena da). Horren ordez teorizazio biziki konplikatu bat behin eta berriro azaltzeari ekiten dio, beti identitatearen inguruan: zer den identitatea, nola funtzionatzen duen, nola gauzatzen den, etab. Euskara biziki ederrean, errazki eta jariotasunez (eta hori azpimarratzekoa da) baina beti terminologia soziologiko abstraktu bat erabiliz. Egia da ahalegin biziak egiten dituela bere mezua irakurle xeheari ulertarazteko, baina beldur naiz hala eta guztiz ere dena oso ilun geratzen dela, iniziatuentzat soilik ulergarri irakurleak ahalegin handi bat egin ezean. Ez da liburu irakurterraza.

Niri amorrua ematen dit. Izan ere, bere sistemaren dohainak oso nabarmenak dira: ezagutza intelektual zabal-zabalak (aski da alusioen eta bibliografiaren ugaritasunari eta kalitateari begiratzea) eta bere pentsamendua nazioarteko terminotan azaltzeko gaitasun egiaztatua. Alegia, gorago aurreratu dudan bezala, Apodaka ez dabil soilik gure kasua azaltzen, gurea bezalako edozein identitatek nola funtzionatzen duen deskribatzen baizik. Ez da erronka makala, liburu honen gaia ez baita soilik euskal identitatea, hura bezalako edozein identitate baizik. Hortik datorkio, ziur aski, diskurtsoa beti abstrakzio-maila altu xamar batean mantentzea, adibide zehatzak ipintzen eta azalpen osagarriak ematen etengabe saiatzen bada ere. Baina beldur naiz ez dela aski.

Saia nadin bi hitz gehiagoz osatzen euskal anomaliaz pentsatzen duena. Lehenengo eta behin, garrantzitsua da ohartaraztea euskaltzale porrokatu baten aurrean gaudela (zinezko txillardegizale bat, gorago erabili dudan terminologiari segituz), euskaraz hitz egitea, jardutea, praktikatzea, hori berori baita bere proposamenaren giltza; bere ahalegin intelektual guztia horretara bideratua dago, euskara sustatzera, bultzatzera, indartzera… Oso arradikala da puntu horri dagokionez, besteak beste, horrelako liburu teoriko konplikatu eta goi-mailako bat euskaraz idatzi du, hots, euskaldunentzat idatzi du, eta hori biziki esanguratsua da. Baina, Apodakak diosku, jabe gaitezen euskal identitatea, une honetan, ez dela egiazko identitate autonomo bat, identitate hegemoniko (basko?) baten anomalia bat baizik. Faktu hori asumitzea ezinbesteko baldintza da euskal kulturaren sustapenerako. Niri oso ideia interesgarria iruditzen zait, sakonki hausnartu eta debatitu beharrekoa.

Hortik abiatuta, eta urrats bat gehiago emanez, anomalien apologiari ekiten dio, queer teoriaren ildotik, eta bide hori proposatzen du euskararentzat. Berriz ere bi ohar ebidente egin behar dira: eskergarria da euskararen kasua nazioarteko testuinguru batean kokatzea eta esplikatzea (eta horretarako marko teorikoa eta ereduak bilatzea eta eraikitzea) baina azterketa beti (edo gehienetan) testuinguru abstraktu batean gauzatzen da: ez du antzeko kasuak banan-banan inbokatzen eta deskribatzen, marko teoriko orokor bat baizik. Ondorioa, edonola ere, anomalien goramena da: anomalia izateak bihurtzen du euskal identitea unibertsal, nolabait esanda. Alegia, baztertuen, mespretxatuen eta jipoituen zaku horren barruan egoteak bihurtzen gaitu mundu zabaleko beste identitate askoren pareko eta gure legitimitatearen iturri nagusia da. Beraz, pauso berri bat emanik, aldarrika dezagun: anomaloa naiz eta harro nago! Beste hitz batzuetan esanda, gure anomalotasuna asumitzeak, horretan beldurrik gabe sakontzeak, izan behar du gure salbabidea, unibertsal eta homologagarri bihurtuko gaituena, hemen, Manchesterren, New Yorken edo Shanghain, gu ez baikara txokozaleak. Izan gaitezen zinezko euskaldun unibertsaltasunari uko egin gabe. Izan gaitezen queer euskaldunak.

Baina betirako anomalia bat izatea ote da gure identitatearen patua? Puntu honetan berriz ere haria bereziki fina eta atzemangaitza bihurtzen da. Apodakaren erantzuna: inondik inora ez. Esana dut gorago, Apodaka zinezko txillardegizale bat bat funtsean, baina aitaren legatua osorik birpentsatu nahi duen semea, etxea berriz ere oinarritik hasita berreraiki nahi duena. Hortaz, ez du aitaren aipamenik egingo, ez Txillardegirenik, ezta Gabriel Arestirenik ere (eta horren oinordeko ere bada, argi eta garbi!), baina eraiki nahi duen etxea, niretzat ebidentea da, Txillardegiren eta Arestiren etxe berbera da, oinarri berriak emanda. Ondorioz, behin eta berriro azpimarratzen du euskal anomaliak zinezko identitate hegemoniko bihurtzeko bokazio setatsua erakutsi behar duela, inolako lotsarik edo zalantzarik gabe. Nola ezkontzen duen bokazio unibertsalista eta hegemoniazale hori anomalia ororen goramenarekin, aitortzen dut, ez dut oso ondo ulertu, baina bere sakoneko mezua, niretzat, oso argia da. Barka okertzen banaiz.

********

Gabriel Aresti (Armiarma)

Gabriel Aresti (Armiarma)

Berrirakurtzen dut iruzkina, hasieratik hasita, eta konturatzen naiz aipamenik gabe utzi dudala bere teoriaren hirugarren hanka, “pornoa”. Puntu bereziki interesgarria da, liburu honen pasarterik onenetako batzuk (nire begietan behintzat) pornoaren kontzeptuarekin lotuak baitira (eta berak “postporno” deitzen duenarekin, kiribil terminologiko bitxi xamar bat eginez). Baina gehiegi luzatu naiz eta ordua da ondorio orokor batzuk ateratzeko eta iruzkina amaititutzat emateko.

Esana dut iniziatuentzat soilik egokia den kalamatrika soziologiko horren azpian badagoela benetan merezi duen zerbait, niri, behintzat, heldu didana eta liburuari lotuta mantendu nauena. Bukatu da iruzkina eta ez nuke jakingo esaten, zehatz-mehatz, zer den. Egilearen asmo orokorra, garbi dago, bat dator nire kezka pertsonalekin: euskal kultura kinka larrian dago eta zerbait egin behar dugu horri buelta emateko, edo kondenatuta egongo gara beti bigarren mailako hiritar bitxiak izatera (Apodakaren terminoetan esanda, anomalia bat identitate basko hegemonikoaren barruan; Gabilondoren hitzetan, subalternoak). Eta hori ez dugu nahi, ez dugu inola ere nahi. Agian ideia hori da nagusiki erakarri nauena, hori eta euskaraz idazteko erakusten duen erraztasuna eta doterezia, beti-beti balioetsi beharrekoa. Hori eta Txillardegiren eta Arestiren oihartzunak (nik baino ez ote ditut entzuten?).

Hortik aurrera, zer esan? Liburuak pasarte aipagarri ugari ditu, baina tarteka-tarteka ere mortal aspergarria izan daiteke. Gauza biak. Kalamatrika soziologiko horrek ez dio batere onik egiten, baina ulertzen dut ofizioaren morrontza izan daitekeela, hautatu den marko teorikoak nolabait berez dakarrena. Galdera bat egingo nioke egileari, dena den: norentzat idazten duzu? Iniziatuentzat? Hala bada, itzel. Baina hala ez bada, alegia, euskal irakurle orokorrago bat baldin baduzu buruan, agian zerbait pentsatu beharko zenuke. Agian ez da sistema ona beti marko teoriko orokor batetik hastea eta, ondoren, azalpen argigarri bat ematea, horrela dena oso abstraktua da beti; agian proba daiteke kasu zehatz bat esplikatzen eta, ondoren, handik ondorio teorikoak ateratzen eta marko orokor batean kokatzen. Probatzea da.

Ondo esanak hartu, txarto esanak barkatu.

OHAR ARGIGARRIA: Ez dakit oso ondo zergatik, post honetako irudi batzuk izugarri handi atera dira. Aitortzen dut nire gabezia teknikoak. Barka eragozpenak.