Lehena Orain. Historia bloga

Joxe Azurmendi filosofoaren azken liburua zinez gomendagarria da. Ukitzen dituen hainbat auziren artean Volksgeist ideiaren faltsifikazioa eta espainiar intelektualen maila eskasa iruditu zaizkit bereziki nabarmenak.

Liburu honetan Azurmendik XIX eta XX. mende arteko espainiar intelektualek “espainiar arima” nola ikusten zuten ikertzen du: Fernán Caballero-k, Menéndez Pelayo-k, Giner de los Ríos-ek, Unamuno-k, Ortega y Gasset-ek... Horiek guztiek Espainiaren esentzia bilatu zuten, batzuetan “alma de España” deituz, beste batzuetan, “espíritu de la raza”, etab. Ideia horiek nondik atera zituzten eta nolako esanguraz baliatu zituzten aztertzen du Azurmendik.

Liburuko atal guztiak ez dira maila berekoak, espainiar intelektual batzuk zuzenean eta zehaztasun handiz aztertzen dira (Unamuno eta Ortega y Gasset bereziki) eta beste batzuk gaingirokiago. Zentzu horretan, forma aldetik ez da liburu guztiz biribila. Apaltasunez aitortzen du egileak: “Hau ere idatzi ez nuen liburu bat da: alde guztietatik txatalak, notak, fotokopiak – material asko eta denbora gutxi.” Presaz egindako liburua bada, baina hala ere arras argigarria mamiari dagokionez. Are gehiago: ustez ereduzkoak diren liburuek sekula ikertzen ez dituzten gaiak lantzen ditu.

Azurmendi zoragarri da. Bere obraren bat irakurtzen dudan aldi bakoitzean ordura arte ziurtzat ematen nuen ideiaren bat zartatzen dit.

Hola, egungo espainiar ikertzaileek (Javier Varela, Antonio Elorza...), XIX.-XX. mende arteko intelektualak aztertu izan dituztenean, horien “espainiar arima” ideia, aleman erromantikoekin eta Volksgeist famatuarekin ('herri espiritua') erlazionatuz esplikatu dute. Beraz, esan izan da, espainiar esentzialismoaren bilatzaile guztiak, berdin katolikoak zein krausistak, erregenerazionistak zein 98ko belaunaldikoak, denak Herder, Schlegel, Hegel eta gisako aleman autoreetan inspiratu zirela. Ni neu ere konbentzituta nengoen hala zela. Bada Joxe Azurmendik auzi hori berraztertu ostean ondorio harrigarri bat ateratzen du: ez dela egia. Hots: XIX-XX arteko espainiar intelektualak ez ziren aleman erromantikoetan inspiratu. Izan ere, espainiarren “herri arima” ideiak ez du zerikusirik erromantikoen Volksgeist ideiarekin: arima eta espiritua ez baitira gauza bera, eta aleman erromantikoentzat herria sekula ez baitzen arrazarekin berdintzen, espainiar intelektualek ekuazio hori sarri egin arren.

“Espainiaren arima” ideiaren iturburua, beraz, beste nonbaiten bilatu behar da. Eta Azurmendik seinalatzen du non: XIX. mende amaierako eta XX. mende hasierako Herrien Psikologia eskolan (erromantizismoarekin zerikusirik gabekoa berau). Herrien Psikologia Europa osoan bultzatu zutenak aleman autore batzuk (Lazarus, Steinthal...) eta batez ere frantses intelektualak izan ziren (Taine, Renan, Gobineau, Barrès...). Pentsaera horri lotuta egon ziren lurraren eta arrazaren determinismoa, arima nazionala, aristokratismoa, xenofobia, darwinismo soziala, inperialismoa eta gisako ideiak. Hitlerrek ere hortik atera zituen bere ideologiarako hainbat oinarri, eta, Azurmendik erakusten duenez, ildo berean mugituz Ortega y Gasset bera ez zen nazismoaren pentsaeratik oso urruti ibili. Beraz Herrien Psikologia da espainiar esentzialismoaren abiapuntua, agerpen arrazista ugarirekin. Dena dela ez dut orain puntu horretan sakonduko (gehiago jakin nahi duenak Azurmendiren liburuan aurkituko du). Horri lotutako beste auzi bat iruditu zait deigarria.

Azurmendik dio XIX-XX arteko espainiar intelektualek ia-ia faltsifikatu egin zutela aleman erromantikoen Volksgeist ideia, zeren inoiz aipatu arren, nahi bezala itzultzen zuten (“espíritu nacional”, “alma popular”, “potencia creadora”, “atavismo racial”...) esanahia guztiz itxuraldatuz, eta jatorrizko adiera erromantikoarekin zerikusi gabeko beste zerbait bihurtuz. Ez dakit faltsifikazioa ote den transformazio hori izendatzeko hitzik egokiena, zeren faltsifikazioak egia ezagutu eta nahitara gezurra esateko borondate bat adierazten du, eta espainiar intelektualek ulertu ere ez zuten egin alemanentzat zer esan nahi zuen Volksgeist kontzeptuak.

Eruditu eta jakintsu itxurapean espainiar intelektualek Europako ideien hondarrak baino ez zituzten jasotzen, bigarren eskuko iturrietatik (normalean frantsesezko errefritoetatik). Azurmendik agertzen duenez, eta maiz esan denaz bestera, oraindik frogatzeke dago XIX. mende osoan espainiar intelektualek aleman pentsalaririk irakurri zutenik (ez Herder, ez Hegel, ezta Herrien Psikologiako autore alemanak ere). Unamuno bera, alemana jakiteaz harrotu arren, ez omen zen gai hizkuntza hartan elkarrizketa soil bat izateko. Herrien Psikologiako ideiak bada, ez zituzten zuzeneko iturrietan ikasi baizik bertsio dibulgatuetan, eta oso errigore gutxirekin erabiliz gainera (zientzia sozial izateko bokazioaz sortutako kontzeptuak metafora mistiko gisa baliatzen zituzten, soziologia edo filosofia baino gehiago saiakera literario-patriotikoak egitera jolastuz).

...eta XXI. mendekoena ez hobea

XIX. mendeko espainiar autoreen maila eskasa bazen, Azurmendik erakusten du XX. mende amaierakoena eta XXI. mende hasierakoena ez dela hobea: egungo ikertzaile espainiarrek, esentzialismo itxurako zerbait aurkitzen duten bakoitzean, aleman erromantikoen eraginari botatzen diote errua, Herder-en eraginari, Volksgeist-ari, ohartu gabe “alma nacional”, “espíritu racial” eta gisako ideiak espainiar intelektual ezjakinek sortutako europar topikoen bariante autoktonoak direla. Hau da, aleman erromantizismo higuingarria omen zen hori, izatez espainiar kastizismo jator-jatorra dela. Eta hola segitzen dugu, egun ere, eta ni neu lehena, hainbat europar autore garrantzitsu oraindik beren testuetan irakurri gabe, espainiar ikertzaileez fidaturik. Eta argi esan beharra dago: egungo espainiar ikertzaile ospetsuek ere ez dituzte Herder edo Hegel modukoak aztertu, nahiz haietaz pontifikatzen aritu.

Egunen batean animatuko naiz horiek neronek zuzenean irakurtzera. Bitartean, Azurmendiren lanek konfiantzazko gida bat eskaintzen didate. Espainiaren arimaz honek, esate baterako. Ez da eskuetatik erortzen den liburuetakoa. Kulturaren eta pentsamenduaren historia interesatzen zaion orori gomendatzen diot:

Joxe Azurmendi (2006): Espainiaren arimaz, Elkar, Donostia, 283 orr.