HiritArtea

XX. mendeko erdialdetik hona gune publikoetan eskulturak izan duen berragerpena, arkitekturarekin elkarrekintzak sustatzeko ahaleginekin nozitu izan da oso maiz. Tradizioaren erroetan sustraiturik zegoen monumentuak erakusten zuen sama sinboliko astuna arindu baizen pronto, eskultura bere horretan gelditu da biluzik, arkitekturaren eta ‘mobiliarioaren’ geroz eta presentzia bortitzagoaren pentzuan makalduta.

Euskal Herriko panoraman eta batik bat, bizitzea tokatu zitzaien denbora kontuan izanda, zenbait artista eta eskulturagile izan dira ohiko erakustoki, azoka eta museoetatik at euren lekukotasunaren aztarna utzi izan dutenak. Beti ere monumentuaren, eskulturaren, arkitekturaren zein hirigintzaren edota paisaiaren antolaketaren eremu txit iheskorretan murgilduta.

Monumentua eta historia: Aita Donostia zenaren omenez (Jorge Oteiza)

Bere sorkuntza esparrua, bizi baldintza pertsonalak eta kolektibitatearenganako konpromiso politikoa zituela medio, Jorge Oteizak bere gain hartu izan du XX. mendeaz geroztik arteak aukeratu zituen bide bihurrietatik igarotzeko lana eta, sarritan, arnasestuka dabilenaren pareko nekea. Alde batetik, Oñatiko Arantzazun zenbait mendetan izan diren frantziskotarren elizaren berreraikuntzan ipini beharreko apostoluen frisoan, monumentuaren errepresentazio-baloreak antzematen dira oraindik ere, nahiz eta estetika formal berritzailea argi eta garbi azaldu. Bestetik, aipaturiko dialektika zeharo aldatzen da Aita Donostia musikagilearen oroimenari eskainitako estelarekin (1957-59). Hemendik aurrera erradikalagoa eta askozaz soilagoa den ikerkuntza plastikoan arituko da J. Oteiza buru belarri, kuboaren eta esferaren hustuketan amaitu arte; kutxa metafisikoekin, klarionen laborategiarekin eta asmo esperimentalarekin. Dena dela, Aita Donostiaren estela mendi sinboliko baten ezarritako monumentua dela ezin ukatu; eskulturaren ‘hustasunarekin’ lotura duen cromlech deritzon harri txikiz osaturiko zirkulua aldamenean duela, oinarrizko ‘erakargarri espiritual’ gisa. Modernitatetik eta abangoardiatik abiatutako arteak garai mitologikoarekin topo egiten du; talka horretan kontu zaharretako paisaia magikoekin, testigantza arkeologikoekin eta funtzio erlijiosoa duen kaperarekin integratuz.

1.- Arantzazuko Apostoluak ‘errainak hustuta’ ageri dira ilaran, basilikaren aurreko fatxadan. Hamar urte inguru bide bazterrean botata gelditu ostean, 1960ko hamarkadaren amaieran kokatu zituen Oteizak.

2-3.- Arkitekturak (kaperak), monumentuak (eskultura-estelak) eta historiak (cromlech mikrolitikoak) elkarren eskutik ‘lekua’ eratzen dute Agiñako mendian; sor litezkeen tentsioak zinez leuntzen dituen ingurumari adierazkorrean.

Arkitektura eta eskultura: Arriaraneko presa (Nestor Basterretxea)

Goiko lerroetara ekarri dugun Oteizaren interbentzioa erreferentziazkoa kontsidera genezake, zeren eta aurrerantzean helduko ziren beste hainbat egitasmori atea ireki zien; han-hemenka barreiaturik, Euskal Herriko bazter guztietan laster ugarituko zirenak hain zuzen. Agiñan, batez ere eskala urriko egiturek, mendi-paisaiaren handitasunarekin mintzoz bitartekaritza mitiko eta sinbolikoaren hari finak josten badituzte, jadanik 1996. urtean Nestor Basterretxeak Arriaraneko presan esku-hartzen duenean, naturarekin erlazioak interpretatzeko modu arraz desberdinak ari gara gogora ekartzen. Presak eta urtegiak obra arkitektoniko kolosalak direla dudarik ez, ingurunea eraldatzeko botere izugarriarekin. Beraz, baldintza hauetan proposamen eskultoriko zuhurrak artikulatzeko beta zailtasunez identifikatu ahal izango ditugu, beste elementuek eragiten duten konpetentziaren eta borrokaren beldurrez. Eskenatoki hauetan arkitekturaren, eskulturaren eta paisaiaren arteko elkarrizketak N. Basterretxeak proposatzen dituen eskala-jokoez eman daitezke. Eskulturaren dimentsioek eta egikera formalak zertxobait desorekatzen duen simetriak, arkitektura erraldoi erabilgarriari objektu eskultoriko lez iragartzen duen balio pizgarria gehitzen diote, aspaldi ‘euskal eskola’ deitu zitzaion estetika abstraktuaren ildoan.

4-5.- Masa bolumetrikoen eta planoen tartekatzeak sortarazten du eskultura biki geometrikoa, era berean porlanaren ehundurarekin eta kolorearekin bat etorriz.

Hirigintza lantzen: Gasteizko Foruen Enparantza (Eduardo Chillida)

Arkitekturaren eta eskulturaren elkar loturetatik larregi urrundu gabe, baina dagoeneko hirietako espazioetan zentratuz, Gasteizeko Euskal Foruen plazan (1980) Eduardo Chillidak hutsune arkitektonikoak eskultorikoki moldatzen ditu, artista honek eskultura ulertzeko zituen parametroak aintzat hartuta. E. Chillidaren collageen berinterpretazio tridimentsionalaren tankerako ‘bitarte’ edo zirrikitu horien bihotzean barneratzen du bere burua bisitariak, arkitektura eskultura bilakatuz edota alderantziz; eskulturaren itxura duen arkitektura. Beste behin ere osotasunaren eta bateratasunaren pertzepzioak eskalaren kontzeptua azpimarratzen du; baita konposizioa eta eraikuntzarako materialen adiera bitxiak ere. Gasteizeko Euskal Foruen Monumentu honetan atzeman genezake behingoan, nola espazio publikoa bihurtu zaigun eskultura urbanoa; barren-barreneko zokoan besoak korapilatuta dituen altzairuzko pieza ikus dezakegularik erdi-ezkutuan.

6.- Kanpoaldeko limiteetatik ibiltariak sumatu ditzakeen harrizko erliebe positiboak espazio huts edo ‘tarte’ bihurtzen dira zulo negatibo sakonagoekin.

Oharrak:

a) Eskerrik asko, Karmele.

b) Beti defendatu izan dut hirigintza eta paisaiaren eraketa unean-uneko eta tokian tokiko gizartearen beharrizanei erantzuteko, beste ezagutza eta jakintza arloekin batera garatu izan direla. Politikaren, ekonomiaren, produkzioaren, ingurunearen ustiapenaren, industriaren eta geografiaren baldintzen arabera gizakiok bazterrak egokitu izan ditugu hasiera-hasieratik. Hortaz, esparru anitzen arteko elkarrekintzak eta erlazioak ondare kulturala eratuko luke zentzu zabalean, horren guztiaren emaitzak, ondorioak eta baita hondakinak ere ondo baino hobeto ikus ditzakegularik gure ingurumariko paisaia okupatu eta hiritartuetan. Nik ez dakit Malthus-eri beste behin ere deiadar egin behar diogun, zuk diozun bezala, Unai; alegia, darwinismo soziala ere erabat eguneratua dugun postmodernitatean, baina arrazoi guztia duzu dentsitate izugarriaren arazo larria eta beste hainbat hirigintzak soilik konpontzen ez dituela diozunean.