HiritArtea

“Maite ditut, maite; gure bazterrak, lanbroak ezkutatzen dizkidanean” kantatzen zuen aspaldi euskal poeta eta filosoforik abeslarienak. Izan ere, egunsentiko lanbroak ezkutatzen dizkigu, geruza finez, hiriaren eta itsasoaren arteko mugak, fenomeno urbanoaren limitea eta hesi naturala batik bat.

Itsasoaren, hirigintzaren, artearen eta arkitekturaren arteko elkarrekintza oparoak

Muga horiek oroimen eta identitateak azalarazten dizkiguten tokiak definitzen dituzte behin baino gehiagotan, monumentuaren presentziak alegiazko ‘imajinario’ estetikoak ere aldarrikatzen eta berridazten dituenean. Nerbioi ibaiaren estuarioan, Areetatik Abrako uretara doan kai-mutur labur baten zutoinean Evaristo Churruca ingeniaria zenaren omenezko monumentuarekin egingo dugu topo, gure itsas bazterretako ibilbidea hasterakoan. Portuko ingeniaritza obra garrantzitsuak burutu zituen XIX. mendearen azken herenean, batez ere 1887ko burdinazko moila nabigazioa errazteko ‘Portugaleteko barra’ eratzen zen lekuan (arearen pilaketak barkuen sarrera oztopatzen zuenean).

Churruca hil eta zenbait hamarkada beluago inauguratu zen Miguel García Salazar-ek proposatutako mugarri arkitektonikoa (1939an). Dorre-faro batek talde eskultoriko alegorikoa du ingurumarian; Bilbori, nabigazioari eta komertzioari eginiko erreferentzia heraldiko eta mitikoekin. Hiri-eskenatoki horretan itsasoaren eta hiriaren arteko limitea elementu honek mugatzen digu, garai konkretu bateko burgesiak zuen boterearen adierazle. Ez du soilik pertsonaia indibidual baten balioa goraipatzen, baizik eta metaforikoki eta estetikoki salatzen dizkigu mende eta erdiko espazio-denboran edo ‘kronotoposean’ industriaren iraultzak, burdinarenak, gure herrian izan zituen ondorio ekonomiko, politiko, sozial eta urbanistikoak.

1.- Pertsonalitate handien ohorez eraikitako monumentuek bertikaltasun nabaria izaten zuten XIX. mendeko eta XX. mendearen lehen parteko estetikari jarraiki. Gorputz arkitektonikoaren inguruan pasarte eskultoriko xelebreak kokatu zituzten orrialde honetara dakargun kasuan.

Paisaia kontrajarriak: industriaren zikinkeria eta ingurumenaren kalitatea

Bizkaiko Zubiaren bazterretan paraje erabat desberdinak zeuden. Lantegiak, populazioaren masifikazioa, bizi baldintza eskasak eta kutsadura ezkerrean; luxuzko bizilekuak eskuineko ingurune zoragarrietan, boteredun burgesiarentzat atonduak.

2 eta 3.- Bizkaiko Zubiaren aldameneko paisaia populatuak, itsasotik barnerantz eta ibaitik itsasorantz ditugun perspektiba bereziekin.

Xabier Güenagari ezkertzen diot 3. argazkia.

Ezkerraldean, Portugalete bezalako hiribildu historikoak izateaz gain (ikuskizun urbano paregabeekin) duela gutxira arte industria pisutsuaren kontzentrazioa izaten zen eguneroko paisaia ketsua. Benedictako nasan, Barakaldon edo Sestaon labe garaien desagerpenak lurzoru hutsalak utzi dizkigu: hauek dira industriaren ondorengo paisaiaren ‘ez-lekuak’, ‘ez-lurraldeak’ edota ‘ez-hiriak’. Lur ustel eta idortu horietan loratuko dira hirigintza berriaren espazio postmodernoak; ez bakarrik periferietan, baita hiriaren erdialdean edo zentro urbano populatuetan ere.

4.- Portugaleteko aurrealde urbanoak konposaketa bitxia erakusten du kasko zaharreko dorretxe eta kanpandorrearekin, tren geltokiarekin, enparantza publikoarekin eta ur ertzeko pasealekuarekin.

5.- Industriaren gainbeherak hirian bertan hustu dizkigun lekuak. ‘Entropiaren espazio’ hauek gune galduen itxura erakusteaz gain potentzial ekonomiko eta urbanistiko ikaragarriak dituzte, diseinu urbanoaren balio erantsiak martxan jartzen dituen zonaldeak bilakatzen direnean.