HiritArtea

Ur bazterreko eta kostaldeko hiriek beti izan dute pertsonalitate markatua, espazio eraikiaren eta itsasoaren edo ibaiaren arteko limiteak arkitektonikoki eta sinbolikoki mugatuak atzematen ditugula kontu eginez. Moilak, nasak, kaiak edota dikeak portuetako ohiko egiturak izaten dira, hiriaren eta uraren elkargunean mugarri artifizialak kokatuz. Bestetan, itsasadarraren presentziak espazio funtzionalak sortarazten ditu Bilboko metropolian bezala. Euskal Herrian, tipologia honetan bete-betean sartzen direnetatik Donostia, Baiona eta Bilbo azpimarratuko ditugu; azken hiri honen kasua ekarri genuen orrialde hauetara zabalgunearen 130. urteurrena zela eta. Beraz, Baiona eta Donostiako zabalguneei eta hirigintza jarduerei eskainiko diegu arreta berezia, Bilboren hazkunde linealaren adibidea hurrengorako utziz.

Itsas ondoko hiriak

Nafarroako Erresumak itsasora irekidura zuen puntuan sortu zen Donostia*. Zabalguneen aurreko hiriaren ikuspegia Kontxako badiak, Urumea ibaiko estuarioak, Ulia eta Igeldo mendiek eta San Bartolomé muinoak irudikatzen zuten, harresiek ere argi eta garbi espazioa estutzen zutelarik. Hirigintzan gertakizun klabea Plaza Berria irekitzea izango zen, 1723. urtean. 1813ko sutearen ondoren hiria berreraikitzeko Ugartemendiaren planoari (1814koa) hiri barrokoaren kutsua dario oraindik. Hala ere, espazio publikoen inguruan antolaturiko hiriak kale erradialen ordez bilbe nahiko ortogonala erakusten du. Batetik, zerbitzu hiria izango zenak ontziola, armategia, merkataritzako biltegia eta azokak izan behar zituen eta bestetik, biztanleak eroso bizitzeko etxebizitzak eta plaza publikoak. Sarearen erdian kokaturiko enparantza ortogonal erraldoiak hiriguneko punturik garrantzitsuena seinalatzen zuen. Zentro horretan bilduko ziren gainontzeko ardatz nagusiak. Proiektu utopikoak lurren jabeen interesekin topo egin zuenean ez zen aurrera eraman, lurzoruen zatiketa eskatzen baitzuen.

1.- Lord Wellington-en aginduetara zegoen armada ingeles eta portugaldarrak hiria eraso eta hartu ostean, suteak erabat suntsitu eta aurrietatik berriro ere altxatu behar izan zuten Donostia.**

Hiri modernoaren oinarri sendoak ibai uhintsuaren eta padurako lur bustien gainean

Donostiako Urgull mendian zegoen gazteluak kostaldea defendatzen zuen eta harresiak ez zituzten 1863rarte eraitsi. Zabalgune-lehiaketan Kortazarren plano topografikoa aukeratu zuten. Hau izan zen aldi berean itsasoko eta ibaiko urak menperatzeko eta kontrolatzeko ahaleginen artean baliagarrienetakoa. Donostiako zabalgunea oso erregularra izatea padurako zonetako lurrak jabego publikokoak izateari sor zaio (ibaiaren kanalizazio lanekin batera). 1860. hamarkadako lehiaketan Kortazar irabazle suertatu bazen ere Sarazibarren proiektua nabarmena zen (etxe garaiagoekin eta hiriko alderdiak elkartzeko luzerako parkeekin). Haren ideiek izango zuten oihartzunik, nola ez, Kortazarrengan. Ezbaian zegoen Donostia merkataritzarako edo udaldirako hiri bilakatzea eta hirigune zaharra zabalgune berriarekin lotzea. Bulebar aldera ahalmen handiena zuten gizarte taldeentzat etxeak kokatu zituen Kortazarrek eta Amararantz etxadi txikiagoak, sektore apalagoentzat (gizarte hierarkizazioa ekipamenduetan ere argiro islatzen zen. Hiriaren erdian, eraikin fronteaz babestuta negurako pasealekua planteatzen zuen). Hirugarren bereizketa hondartzaren aurrean trazatu zuten, udatiarrentzako etxeekin. Burdinbidea ere ekarri beharra zegoen, beste hirietan bezalaxe, eta horrek izango zuen eraginik paisaiaren antolaketan ez eze merkataritza edo turismoari emandako garrantzian ere. Kortazarren planak jarduera ekonomiko itxaropentsua iradokitzen zuen, hirigintza-ustiapena lurjabeentzat nabaria baitzen.

2.- Kortazarrek aurkezturiko planoa.**

Denetara, Kortazarrek bazekien berariazko arazoak alde zaharrarekin lotzea, Urumea ibaiaren ertzak txukuntzea eta Kontxako forma kurboari erantzutea zirela. Polemika sutsua piztu zen ‘bulebaristen’ eta ‘antibulebaristen’ artean. Bigarren hauek zuhaitzekin hornituriko etorbide zabalak ez zituzten hain gogoko, merkataritzarako hiri eredua defendatzen zutelako, Amara aldean egin zitekeen beste portu batekin. ‘Bulebaristek’ ordea, pasealekuz eta lorategiz beteriko hiria nahi zuten, udatiarrentzako aproposa zitekeena. Etorkizunean ikusmolde hau izango ziren garaile. Portuko jarduerei ere leku egokia aurkitu zieten Pasaiara lekualdatuz. Hemendik aurrera, Donostiako hiri hedapenak hiru norabide nagusi hartuko zituen: Gros alderantz (itsaso zabaleko fatxadekin), Antigua auzorantz eta Amararantz.

3.- Donostiak gaur egun definitzen duen zonalde metropolitarra, zabalgune historikoekin, auzo berriekin eta Pasaiako portuarekin.

Errekak erdibitutako hiriak

Baionan erabat mugatua zegoen XVIII. mende amaierako hiri ikuspegia ibaien eta harresien artean. Portu-hiria eta muga-hiria, aldi berean apezpiku-hiria eta militarra ere bazen. ‘Locus urbi’ zeritzona hemen ere L´Adour (Aturri) eta Nive ibaiek irudikatzen duten muinoa da, Iruñearen antzean. Hiria Aturri ibairantz zabaltzeko joera ilustratu batzuk ez ziren gauzatuko, zeren eta gotorleku militar boteretsuarekin ez zegoen patxadaz planifikatzerik, Aturri ibaiaren bestaldeko Saint Esprit errebalean egin zitezkeen etxeak salbu (Juduteriaren hirigune historikoan). Antzina marea errotak zeuden leku hori lehortuta lur batzuk lortu ziren, trenbidearen lerro kurbatuak sano baldintzaturik. XIX. mendearen hasieran Zitadela eta arboladun pasealekuak ikusten ziren planoetan: “allées de Paulmy” deiturikoak (salbuespenak kenduta, fenomeno hau Bilbon ere ematen da ‘Volantín’ pasealekuarekin: portu-hirietan itsastar traizio handiko espazioak zirenak). Saint Esprit errebalean planteatu zen hiri-zabalgune nahiko geometrikoa, enparantza baten jaiotako diagonalekin. Azkenean oso murriztua eta desitxuratua gelditu zen 1863an ontzat eman zenean. Izan ere, Baionak Iruñeak eduki zuen antzerako gatazka izan zuen 1926an Martinet plana ezagutarazi zutenean, zona militarra urbanizatzeko eragiketa legez. Ariketa kaskarra eta sinplista izan zen adituen esanetan, etxe gutxi batzuk eraikitzeko eta geometria marrazteko soilik pentsaturikoa.

4.- Biarritz, Anglet eta Baiona arteko konurbazioa, mugaz gaindiko Euro-hiriaren Iparraldeko muturra, alegia.

* Nafarroako Antso Jakitunaren erregealdian, 1150-1194 tartean, erreinuko merkataritza portu gisa fundatua. Harresietatik at arrantzaleen auzuneak zeuden.

** Planimetriak: GALARRAGA, Iñaki: La vasconia de las ciudades. Bayona, Bilbao, Pamplona, San Sebastián, Vitoria-Gasteiz. Ensayo arquitectónico e iconográfico, Iñaki Galarraga Aldanondo (ed.), Bilbo, 1996, 116 eta 120. orr.

Oharra: hirietako kartografia gaurkotua ikus daiteke www.euskadi.net eta Nafarroako kartografiaren helbide elektronikoetan.