HiritArtea

Euskal Herriko panoraman nonbaitetik hastearren, lehendabizi aipatuko dugu Iruñea, Erreinu zaharreko hiriburua izaki. Iruñeak, Donostiak eta Baionak harresiak zeuzkaten eta hura izan zen zabalgunerako oztoporik larrienetakoa. Iruñean ere eraikitzeko erregimentuaren baimena behar zen eta ez zuen jabego eskubiderik ematen ‘zona eztabaidagarrian’ zeuden lurretan (frantsesek ‘zona polemikoa’ deitzen zuten “rayon kilométrique” delakoa). Gainera, gerra pizten bazen eraikitakoa eraitsi behar izaten zen segituan, artilleriaren espazioa libre usteko.

1 eta 2.- Iruñean gaur egun dirauten harresiak eta hirirako ‘ateak’.

Hiru burguen bateratzea, errenazimenduko zitadela eta XX. mendeko zabalgunea

Nafarreria, San Zernin eta San Nikolas guneen elkartzeak (‘Unión’ deitu zitzaion Pribilegioarekin, Nafarreriaren gerra bukatu eta gero) hiriaren tamaina ematen zuen harresiz inguraturik, hiru burguen elkargunean zegoen gazteluarekin; gero Gazteluko Enparantza bilakatuko zena. XVI. mende aldera sortutako zitadela hiri tresna militar garrantzitsua izan zen (Fratín kapitain eta ingeniariari enkargatua, 1571an), gerora hiriaren espazio eta estetika oro baldintzatuko zituena.

Gure egunetan arrastoak badiraute, oroimenaren aurriak litekeenak, alegia. Aurrekari hauek kontuan izanda, Iruñean lehen zabalgunea harresi barruan egin behar izan zuten (Casañalen planoaren arabera). Horren aurretik idatzi zen Arrotxapeako zabalgunearen proiektua, Luna Orfilarena eta gero etorriko zen 1889koa. Arteagarena izan zen harresiak jaurtiki eta hegoalderantz hiria haztea aurreikusi zuen lehena, 1909an, beti ere agintari militarren eta zibilen arteko tirabirarekin. Aitzitik, harresiak bota eta gero iritsi zen bigarren zabalgunea, propio zabalgune gisa onartu behar duguna, jadanik XX. mendeko lehen eta bigarren hamarkadetan. Iruñea hedatzeko behin-betiko zabalgunea Esparzari agindu zion Udalak. Berau, etxadi karratu berdineko sare ortogonala zen, hiri historikoaren loturak ongi mantenduz Gazteluko Enparantza eta Sarasate pasealekuarekin (hauek bihurtu ziren hiriaren erdigune), eta Ipar-Hego norabidean “cardo maximus” ardatza luzatzen duena. Perspektibaren akabuan, hasieran Frantzisko Xabier santuari eskainitako monumentua izango zena, azkenean gerra zibilean hildakoen omenez eraikitako memoriala izan zen.

3.- Esparzaren zabalgune planoa (Iruñea). **

4.- Iruñearen egungo hedapena ingurune metropolitarrera.

Gasteiz: Erdi Aroko hiria eta kalitatezko hirigintza ilustratuaren eredua

Gasteizeko kasua zeharo berezia da*; zabalguneen garaian ia ez baitzen egitasmorik gauzatu, kale batzuen urbanizazioa salbu. Europa osoan goi mailako eredu neoklasikoa Olagibelen Gasteizko Plaza Berria da eta baita Floridako Lorategi Botanikoa (Txabarri arkitektoak diseinatutakoa). Aurrerantzean, etorkizuneko hiri-hazkundearen norabidea argiro markatuko zuen Olagibelek. Hura izango zen Gasteizko ikuspegi berriaren mugarri sinbolikoa: ordena arrazionala, funtzional eta estetikoa abiatzen zuena eta konplexutasun handiagoko arkitektura eta hirigintza saioak hasiko zituena. Funtzio sinbolikoa ere badu; Udaletxearen kokapenerako eskenatoki itxurosoa da eta, horrez gain, zabalgunearen artikulazio bikaina.

5.- Gasteizen izandako zabalgune faseak erakusten dituen planoa. **

1864rako hiria zabaltzearen premia ikusita, 1865eko zabalgunea jarduera taktiko hutsa kontsideratzen dute adituek; berehalako beharrizanei erantzuteko, lehendik existitzen ziren bideetara egokitua. Hegoaldera hiria hedatzeko erabakia, neurri batean, trenbidearen beharrak eragin zuen. Kasu honetan, zabalgunearen emaitza oso irregularra zen; kontua da Gasteizen ere lur pribatuetan egin behar zirela zabalguneak. Saio horren ondoren Sarazibarren beste planteamendua 1898koa da eta 1927an Apraiz eta Dublangena azaldu zen, antolaketa askoz arrazionalistagoarekin. Jadanik XX. mendearen erdialdean, gerra zibilaren osteko Apraizen aurre-proiektuak ere badaude, 1944 eta 1947koak, porrot egindakoak.

6.- Hiriaren eta lurraldearen itxura. Bigarren mailako zentraltasun puntuek, auzune berriek, espazio publikoek eta ekipamenduetarako guneek olio orbanaren gisako metropoliak irudikatzen dituzte.

Gaur egun, Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburu izatea potentzial erabakigarria da Gasteizentzat. Zumardi eta hiri-parkeekin antolaturiko garapenak, bizi baldintza oso onak ditu beste hiriguneetako periferiekin alderatuta, batez ere 60-70 urteetakoak direnak eta Euskal Herrian zoritxarrez horren ongi ezagutzen ditugunak.

* Muino baten gainean sortua, Arabako Lautadaren mendebaldean. Nafarroako Antso Jakituna erregearen eskutik, 1181ean fundatu zen ‘Nova Victoria’. 1200ean Alfontso VII.ak beretu zuen.

** Planoen jatorria: GALARRAGA, Iñaki: La vasconia de las ciudades. Bayona, Bilbao, Pamplona, San Sebastián, Vitoria-Gasteiz. Ensayo arquitectónico e iconográfico, Iñaki Galarraga Aldanondo (ed.), Bilbo, 1996, 178-179, 247 orr.