Aurreko idazkian genion bezala, gaur egun lurralde hiritartuaren arazoa guztion ahotan egon dadin, behar-beharrezkoa izan da Euskal Herrian azken mende eta erdian hiriek izan duten garapena. XIX. mendearen bigarren erditik XX. mendearen hastapeneko hamarkadetaraino modernizazio prozesu izugarri sakona izan zen Euskal Herriko hiri gehienetan; gerora oso esanguratsua izango zen lehen mailako egitasmoarekin: hiri zabalguneak.
1.- Hiri-zabalguneak Euskal Herriko hiri gehientxoenetan eman ziren XIX eta XX. mendeetan.**
Orain dugun ikusmoldearen araberako hirigintza formulazioak (gauzatu zirenak eta baita kutxa ilunetan lozorroan gelditu zirenak ere), garaiko arkitektoen eta ingeniarien marrazkietan dakusagu. Horren aitzinean, argien mendeko parametroekin eraikitako hiria dugu eta geroago, XX. mendearen erdialdeko eskualde-plangintza eta hirien antolaketako egitamu orokorren mekanismoak. XIX. mendeko zabalgune horiek izango dira, hain zuzen ere, hiriek euren ingurune metropolitarrera hedatzeko egindako lehendabiziko saiakerak. Era berean, hiriek osatutako sareetan metropoliak izango dira garrantzia berezia eskuratuko dutenak. Gure egunetan, metropoliak bilakatuko dira lurralde hiritartuak, hirietako funtzioak eta beharrizanak bereganatuz.
Hiriaren hedapena eta bere mugak: landa-hiria eta itsas bazterreko hiria
Hala izanik, puntu honetatik hasita hiru ardatzen inguruan egituratuta aurkituko dituzue Hiritartea txoko honetako komentarioak: lehenengo, Euskal Herriko hiri zabalguneei buruz pintzelkada batzuk eskainiko dira. Zabalguneak eman baitziren, modu bortitzagoan edo apalagoan, Bilbon, Donostian, Gasteizen, Iruñean edota Baionan. Ondoren, hiriek eta batez ere hirietako muga periferikoek lurraldearekin duten elkarrekintza horiei buruz adibide batzuk jarriko ditugu (Txori Herri araneko kasua Arratiako mendi aldeko beste zonalde batekin alderatuz). Bukatzeko, hiriaren eta uraren arteko mugak aipatzea legoke, Euskal Herrian ditugun paisaiarik baliotsuenetakoak diren heinean. Hau da, ur bazterreko hirigintzaren antolaketa espazio urbanoaren eta itsasoaren edo ibaiaren arteko mugan. Horretarako, Bilboko itsasadarreko eta Gipuzkoako bizpahiru xehetasun agerian ipintzea posible izango dugu.
Hiri zabalguneak: lehen mailako egitasmo urbanistikoaren abiaraztea
Hiri zabalguneen erronkak bi oinarri eraginkor izan zituen; biak XIX. mendeko erdialdean. Batetik, 1853tik 1869rarte Senako prefeta izan zen Haussmann baroiak bultzatu zuen Pariseko hiri-estruktura txit berritzailea, bulebar handiekin eta kale gurutzeekin, lehendik zeukan Erdi Aroko hiriaren itxura erabat zapuztuz. Kale zabal zuzenak, izan ere, matxinadak zanpatzeko eta behar zenean zalditeria bidaltzeko aproposak zirela bazekien Napoleon IIIak. Bide bueltan, higiene arrazoiak eta premia ekonomikoak ere bazeuden. Zabalgunearen finkapenak higienearen beharrizanei aurrea hartzen zien, baita hirietako lorategien diseinuari eta zuhaitzez apainduriko kaleen paradigma berriari. Gainera, etxebizitza zaharrak bota eta haien lekuan modernoagoak eta, oro har, altuagoak eraikitzerakoan, ondo asebetetzen zituen jabeen nahiak, errenta askoz altuagoekin. Horrela bihurtuko zen Paris Europako hiri modernoaren eredurik oparoena.
2.- Gustave Doré: Haussmann-en Paris. Ikuspegi erromantikoa. Harresien apurketa, eraikin zaharren eraispena eta hiri berri ordenatuaren jaiotza. Propagandako irudiak: <<Nouveau Paris>>.**
Bestetik, Ildefonso Cerdá ingeniariak 1958an Bartzelonako zabalgunearen proiektua aurkeztearekin batera hirigintzari buruzko tratatu zientifiko eguneratua plazaratuko zuen urte batzuk beranduago, hirigintza diziplina zientifiko gisa ulertuz. Cerdák klimatologiari, orografiari, haizeen norabideei, kokapenaren estrategiei eta kalitateari, eguzki orduei edota demografia, jende-pilaketa zein hilkortasun tasa bezalako datuei erreparatzen zien modu sistematiko eta arautuan, bere 1867ko “Hirigintzari Buruzko teoria Orokorrean”. Eraikitzeko etxadiaren prototipoak ere ezarri zituen Bartzelonan eta ideia guzti horiek kontuan hartuko ziren hiri zabalguneak planteatzen zirenean.
3.- Cerdá ingeniariaren erako hiri zabalgunea Bartzelonan.**
Asmakizuna ez zen izan, ordea, erabatekoa. Antzinatik Hipodamok, Vitrubiok eta Albertik bazeuzkaten erdi definituta hiria eraikitzeko lekuak eta bete beharreko baldintzak, batez ere Albertik, “De re aedificatoria” lanean modu zientifikoagoan ezarritakoak (gizakiaren ekintzak lurraldea alda dezakeela argi zuten autore historiko hauek). Bestalde, ibaien erriberetako erliebe lau samarrak zabalguneetarako toki egokiak ziren (Euskal Herrian Bilbo, Donostia, Iruñea eta Baiona ditugu ibaien ondoan). Kontu egin behar da, baita ere, ibaiaren eta hiriaren arteko elkarrekintzan sarritan ibaiaren geografia aldatzea edo bideratzea benetan premiazkoa zela. Eta noski, itsasoaren ertzean jaiotako hiriek ere pertsonalitate berezia dute; portuari, merkataritzari, turismoari eta deskantsuari lotuta (Bilbo, Baiona eta Donostia alegia).
** Irudien eta planoen iturria: GALARRAGA, Iñaki; UNZURRUNZAGA, Xabier; LÓPEZ DE ABERASTURI, Antón; AZPIRI, Ana; ALKORTA, José María: Hiri zabalguneak Euskal Herrian, Eusko Jaurlaritza (Etxebizitza eta Gizarte Gaietako Saila), Gasteiz, 2002 (orrialde anitz).
Idatzi artikulu bat