HiritArtea

Txikitan esaten zizkiguten ‘oporraldi luzeak’ mahai gainean ditugun honetan, beta aproposa aurkitu dezakegu egunerokoak laga eta informazio batzuk plazaratzeko, urteroko eginkizuna bihurtzen ari zaigun sasoi honetan. Jakingo duzuen bezala, duela zenbait hilabete argia ikusi zuen lehenengoz Aldiri: Arkitektura eta abar Udako Euskal Unibertsitateko ekimen berriak (ISSN: 1889-7135). Paperean nahiz sarean emana (urtero lau ale argitaratzeko asmoaz), 2. zenbakia abian du: Kosta ahala kosta, lehenak batez ere Euskal Herrian praktikatzen den babes ofizialeko etxebizitzen aferan sakonduz: Babes ofizialeko gizartea (0 zenbakiak aurkezpenaz ziarduen: Arkitekto gazteon komeriak). Horrez gain, Unibertsitatea.net atari honetako Blog Komunitatean ere ekarpenen laburpenak eta bestelako gogoetak jartzen dituzte eduki guztiz eguneratu eta erakargarriekin.

Gai monografikoez aparte, gainontzekoak ere erruz tratatzen dituzte: Euskal Herriko paisaietan gorderiko altxor arkitektoniko miresgarriak, eraikuntza historikoa, modernoa eta postmodernoa, landa-gunea eta hiri-eremu lausotua, arkitektura-politika nahasketa eta korapiloak, lurzoruaren erabilera maltzurra eta basatikeria urbanistikoak, komunikazio sareak eta garraio publikoak (errepideak, tranbia, trenbidea, kosta-eredua eta litoralaren ustiapena, Pasaiako portua…), liburu interesgarrien berriak, eta abar. Irria pizteko zirrikiturik ere izaten dugu apika, ‘zazpi ezberdintasunen’ edo arkitektoak protagonista dituzten txiste garratz baizen gordinetan.

Euskal arkitektoei eskua zabaltzea litzateke zuzendarien ideia (Unai Fernandez de Betoño eta Ibai Gandiaga), era berean baztertuta gelditzen diren kezkak eta kritika arrazoiturako joera aintzat hartuz. Beraien esanetan: “arkitektura, jalgi adi plazara!”

1.- Lehenengo alearen irudia (Hasiberriak).

Uriolen osteko uda beroa

Ekaineko bigarren erdian Frantzian, Espainiar estatuan eta baita Ipar zein Hego Euskal Herriko hamaika bazterretan izan ditugun uholdeen ondoren udara sano sargoria iragarrita egonaz ere, gertuko erakunde batzuk antolatu dituzte opor-garaiko asperkeria gainditzeko jarduera akademiko paraleloak. Guri zuzenki edo zeharka dagokigunaren aldetik, UEUko 38. Uda Ikastaroetan “Lurralde antolamendua Euskal Herrian: eredu aldaketaren beharra?” aztertuko dute Iruñean uztailaren 19a eta 21a bitartean. Matrikula egiteko tertzioan geundeke oraindik, ikastaroa hasi baino astebete lehenago arte (www.ueu.org).

2.- UEUko ikastaroak Eibarren, Baionan eta Iruñean.

Urtero lez, Euskal Herriko Unibertsitateak ere XXIX Uda Ikastaroak egingo ditu Donostian. Arkitektura eta hirigintzari eskainitako atalean bi kurtso daude oraingo honetan: bata Gizarte eta Komunikazio Zientzien Fakultateak hartu du bere gain eta ustez begirada arras soziologikoa izango duelakoan gaude. “Claves de la innovación tecnológica en las ciudades en los próximos años” delakoa Bilbao Metropoli-30 eta Donostiako Estrategia Bulegoak aurkeztuko dute, abuztuaren 26 eta 27an, berriro ere lanera edota udazken aurreratuko eginbeharretara itzultzekotan gaudenontzat.

3.- EHUko ikastaroak Miramar Jauregian (Donostia).

Bien bitartean, Bilboko Arte eta Kultura Topaketetan (UPV/EHU) arte plastikoekin zerikusia duten aukerak badaude, bertara urreratu nahi izanez gero.

4.- 2010eko Bilboko topaketak.

Alferrago bazabiltzate irakur ezazue Manolo Delgado antropologo ospetsu eta Bartzelonako Unibertsitateko irakaslearen liburuaren bigarren argitalpena: La ciudad mentirosa. Fraude y miseria del ‘modelo Barcelona’ (Catarata, Madril, 2010); titulu eta saiakera esanguratsuak balio beza egin aurretik behin eta berriz pentsatu eta hausnartu beharko genukeenaren adibide eta ilustrazio gisa.

5.- Liburuaren portada.

Datorren urte-hasiera horizontean, hirigintza eta lurraldearen antolaketako II Kongresua deitu du portuen, kanalen eta errepideen ingeniarien Kolegioak Coruñako hirian, 2011ko martxoaren 23tik 25era bitartean. “Un nuevo modelo para una nueva época” izango da haren leloa eta zonalde metropolitarretarako urbanismo berri baten aldarrikapenak nolabaiteko pisua bereganatuko duela dirudi. Parte hartzeko ohiko aukerak ikus daitezke www.conurbi.es orrialdean.

6.- Hirigintza eta Lurraldearen Antolaketako kongresua.

Bestalde, Tenerifeko La Laguna Unibertsitateko Arte Ederren Fakultateak “Arte, Territorio y Paisaje” izenburua duen Master Ofiziala jarriko du martxan. Lurraldea, hiria eta periferiak, paisaia mota anitzak, ingurugiroa, turismoa eta ingurumen naturalak ukituko ditu artearen perspektiba gailenduz. 60 kredituko tituluak prezio publikoa izango du eta 35 plaza baino ez; bizkortu norbaitek interes berezia baleuka (www.ull.es/view/centros/bbaa/Oferta_de_Posgrados/es). Halakoetan, hobe zein fruitu izango dituen aurretiaz jakitea edo hurrengo edizioetara itxarotea. Zaindu zaitezte!

7.- Masterraren publizitate-orria.

Donostiaren adibideak kostako espazio urbano eta itsasoko fronte enblematikoetara eramaten gaitu, denboraren eta kulturaren eraldaketaren poderioz taiuturiko Euskal Herriko litoraleko paisaietan.

Izan ere, Bilboko metropoliko ezker-eskuin alderdietan hiriko espazio urbano anizkoitzak Ibaizabal-Nerbioi itsasadarraren arteko muga-lerroetan nola funtzionatzen zuen komentatu genuen arestian. Mendeen iraganean, Bilbo batez ere komertzialetik Bilbo industrialerako iragapidean, ibaiak izan zuen aparteko garrantzia hiriko bizitzaren egituraketan eta baita hirigintzaren arloko egitasmoetan ere. Erdi-aroko hiribildutik gaur eguneko metropoliraino, zabalguneen garaitik pasatuz, adierazi beharra zegoen nolakoa izan den beti-beti Bilbok urarekin izan duen harremana ibai-ertzetan: moilak, kaiak, dartsenak, nasak eta abar. Toki horietan guztietan arkitekturak, arteak (eskultura publikoak) eta hiri altzariek (portuko eta industriako elementuek) izan dute zeresan oso nabarmena.

1.- Galdakaotik Abraren muturrerainoko Bilbo handia (Google Earth).

Gure begiradaren gakoa

Aspektu hauek guztiak atzeman eta aztertuko ditugu Donostian ere, berau itsasoari zuzen zuzenean aurre egiten dion hiria izanik. Aipatu beharrekoa da ikerketa aurrera eramanez gero, izan dezakeela etorkizunean jarraipenik. Euskal Herriko panoraman, Baionan ere Aturri eta Errobi ibaiek osatutako fronteetan jaiotako hiriak espazio urbanoaren eta uraren arteko limiteak irudimenez sortu behar izan ditu, historikoki garai bakoitzean zilegi izan diren eraikuntza moduekin (erdi-aroko trazatua, zitadela, juduen auzoa, ilustrazioko espazio neoklasiko proiektatuak, harresien kanpoko zabalguneak, zonalde industrialak eta azken boladan Biarritz-Angelu-Baiona tartean sortzen ari den hiri-aglomerazio handia).

2.- Biarritz-Anglet-Bayonne lur-eremuko ‘olio-orban’ zabala (Google Earth)

Oraingoan Donostian zentratuta, alde batetik itsas bazterreko espazioak eta bestetik Urumea ibaiak dortsal natural moduan hiri berria nola erdibitzen duen hartuko dugu kontuan, eta baita Donostiako alderdi metropolitarra batez ere Pasaiako porturaino hedatzen duen lurraldetasuna; bertan biltzen delako Donostiako beste ikuspegi erabakigarria, hiriaren eta uraren arteko limiteekin erlazio handia izan duena: hain zuzen ere hiriari dagokion paisaia industriala. Beraz, alde zaharra, zabalguneak, hedakuntza proiektu burutugabeak, badia, portua eta itsas ondoko ingurumari metropolitarrak izango dira azterleku. Perspektiba antropologiko, artistiko, urbanistiko eta geografikoak nolabait uztartzeko intentzioarekin, urak eta hiriak urteen joan-etorriarekin eraturiko hiri-paisaiak izango ditugu une oro gogoan.

Garai baten, Donostiako portuko jarduerei ere leku egokia aurkitu zieten Pasaiarantz lekualdatuz. Hemendik aurrera, Donostiako hiri hedapenak hiru norabide nagusi hartuko zituen: Gros eta Ategorrieta alderantz (itsaso zabaleko fatxadekin, Pasaiaraino luzatzen den metropolian. Bitarte horretan Altza, Intxaurrondo eta bestelako auzoak ere baleudeke, guri interesatzen zaizkigun ur-fronteetarako garrantzia apalagoa dutenak), Antigua auzorantz eta Amara, Loiola edota Martutenerantz (Urumea ibaiaren ondotik Donostiako periferiako beste udalerri batzuekin limite administratiboa egin arte; hauek izango dira gure muga urbanoak ere).

3.- Donostia-Pasaia hiri-ehundura dentsoaren korapiloak (argazki gaurkotua, Google Earth)

Bestalde, goiko paragrafoan esan bezala eraiki gabe gelditu ziren zabalgune proiektu batzuk ur-fronteei egiten zieten harrera bitxia ezagutuko dugu, traza urbanoaren, emaitza arkitektoniko, artistiko (eskultoriko), monumentu, hiri-altzari zein espazio publikoen antolaketaren xehetasunak modu adierazgarrian eskainiz.

Pare bat mende iraganda oroitu beharra dago 2013. urtean Donostiak ospatuko duela 1813ko abuztuaren 31ko sutearen ondorengo hiriaren berreraikuntzaren 200. urteurrena. Data honekin horizontean, Udalak egin berri duen hiritar-aitorpenak etorkizuneko urteetan Gipuzkoako hiriburuak beregain hartuko dituen zenbait aspektu azpimarratzen ditu. Bizi-kalitatearekin eta bizikidetasunarekin harremana duten egitekoak, biharamuneko Donostiaren aurpegia irudikatuko dutenak. 2013. urteak efemeride historikoa guztion ahotara ekartzeaz gain bide-gurutze interesgarria izango delakoan, gaurtik hasita aitzinera begiratu eta ibilitako bideari buruzko gogoeta sakonak bultzatzeko beta aproposa dagoela intuitu daiteke, gaia edo gaiak edozein direlarik, Donostiako etorkizunarentzat onuragarriak izango direlakoan.

Izenburu honekin tarte berri bati hasiera ematea proposatu nahi dugu Unibertsitatea.net atariko ‘HIRItARTEA’ deitu genuen Blog honetan. Izan ere, aurrekoarekin etengabeko lotura duen jarraitasun nahi honek Euskal Herriko litoraleko hirigintzaren adibideak izango ditu hizpide, irakurleon baimenarekin eta zeuon komentario zein ekarpenekin.

Xedeak eta asmoak

Euskal Herriko hiri-espazioaren eraiketa eta egituraketa esanguratsua aztertzeak ur-fronteetako muga-lerroetara hurbiltzea ere eskatzen du, neurri handian. Orain arte, hirigintzaren fenomenoa hiri-zabalgune historikoen erronkari atxikia aipatu izan dugu, modernitateko emaitza ikusgarri gisa; baita azken boladan dakusagun landa-eremuko lurralde hiritartuaren izaera post-modernoari ere (hiri lausotua deitu izan duguna, alegia). UEUko Blog Komunitatean bertan, hastapenetik ‘HIRIPUBLIKA’ atalean alderdi sozio-politiko, filosofiko eta legaletik zuhurtziaz baina kezkati plazaratu eta elkar banatu izan diren afera garrantzitsuak, lurraldearen kudeaketaren ikuspegitik eta perspektiba arkitektonikotik oraintsu ALDIRI aldizkarian arreta berezia merezi dutenak, begirada estetikoa lagun aipatu izan ditugu gurean (zenbaitetan zeuon kolaborazioa benetan eskertuz), hiriarenganako interes antropologikoa ere sarritan nabaria izanez. Hiritartasunaren kontzientzia zibikoa berreskuratu beharrak harreman izugarria baitu espazio publiko urbanoetako adierazpide artistiko eta estetikoekin.

Alabaina, bizpahiru urte hauetan Euskal Herriko kostaldeko hiri-espazioetara ere urreratu izan gara, itsasoarekiko limiteak eta ibaiertzeko muga-lerroak noiz edo noiz komentario hauetara ekarriz, Gipuzkoako eta Bizkaiko gune batzuk miatuz edota espresuki Bilboko metropoliko egitura poliedrikoaren ikerketan. Ezen, Blog-larien familia honetan txertatzen joan diren produkzio asko ikerkuntzaren ondorio ere balirateke, jendaurrean konpartituak, ezagutuak nahiz kritikatuak izan daitezen eskainiz.

Ur-fronte eraikien balio erantsia

Panorama honetan aurrera egiteko, Bilboko itsasadarreko hilerri industrial berreskuratuak, jadanik konpondu ezin izango diren galerak eta ‘izarren behatokiko’ kontsolamendu ponposoak lagata Donostia hiria aukeratuko dugu paradigma gisa[1]. Itsasertzean finkaturik, bertan atzematen dira urarekin talka egiten duten ertz adierazgarri eta sinbolikoen ezaugarririk oparoenak.

Orografiak mugak ezartzen dituen moduan itsasoak ere errealitate urbanoaren estruktura baldintzatzen du kosta partean. Paisaiaren artifiziozko modelaketa horretan jendarteak du eragin erabakigarria. Ideia honi diziplinartekotasunaren nahiaz erantzunez, eskala handienetik txikienera (lurraldearen antolaketa eta hirigintzatik elementu urbano, arkitektoniko eta artistiko sinbolikoetara) doan ibilbidea planteatuko dugu, itsas bazterreko[2] paisaiaren konfigurazioan aplikagarritasuna duena.

1.- Bizkaiko Golkoko kosta partearen zatia Donostiatik Pasaiako badiara (aireko orto-argazkia).

Paisaia funtzionalaren ikus-angelu kulturala

Ur bazterreko hiriek beti izan duten pertsonalitate markatua azpimarratzea legoke, zonalde eraikien eta itsasoaren edo ibaien arteko limiteak erabakigarriak direnean. Limite horiek izan dira askotan portu-espazioak, hiriaren eta uraren arteko muga-lerroa itxuratzen dutenak. Portuaren izaerak ere aldaketa ugari izan ditu historian, batzuetan kontzeptu eta kategoria geografiko lez erabiliz (itsasoko haize bortitzetatik babestua eta mota anitzeko ontzien gordelekua), eta bestetan aldiz bertan gertatzen diren komertzio eta aktibitate produktiboei garrantzia emanez (merkatal ikuspegi honek era guztietako merkantzien trukaketan eta itsas garraioan jartzen du pisu handiena). Bilbok, Donostiak eta Baionak portua eta merkataritza izan dituzte, hirurek ere hiri garapenerako ezinbesteko baldintza.

Bestalde, portu-espazioak sortzeko orduan ingeniaritza lanek berebiziko inportantzia izaten dute, uraren eta lurraren arteko borroketan esku hartuz. Gainera, portuaren ingurumarian bertako jarduerak kontrolatzeko zerbitzu mordoa ezartzen da eta horietako bakoitzak bere elementu sinbolikoak erakusten ditu; tresnak, lanabesak, estilo desberdineko etxebizitzak, monumentuak, portuko hiri-altzariak, arkitekturatxoak eta eraikin bitxiak. Horiek guztiek portu-hirietako konfigurazio urbanoari aspektu estetiko eta sinbolikoak gaineratuko dizkiote, itsas kulturaren adierazgarri material bikainak izanik, hemendik abiatuz idatziko dugunari beren beregi dagozkionak. Portu-espazioak eta zibilizazioak elkarri esku emanda garatu izan badira, kultura horien lorapena eta gainbehera maiz portuetan bertan nabarituz, itsas bazterreko fenomeno urbanoak izan ditu lokarri berdintsuak. Portuen ezarrerak kokapen humano iraunkorrak baldintzatu baititu kostako hirien sorrera eraginez, eta garaian garaiko industriaren finkapena zein komunikazio bideak ere bultzatuz.

2.- Donostiako portutik Pasaiarainoko ikuspegia.

1.- Gainbeheran izandako penintsularen ikuspegia.

Nafarroako Unibertsitateko Arkitektoen Goi Eskolak aurreproiektuen lehiaketa deitu zuen, Zorrotzaurreko penintsula ibai-ertzak berreskuratzeko toki apartekoa zela kontsideratuz. Bilbo Metropolitarraren Lurralde Plan Partzialak (LPP) ere aintzakotzat hartu zuen, eta hortik abiatuta Bilboko Udalarekin izenpeturiko hitzarmenaren ondorioz urbanizazio alternatiboaren baitako ahaleginak hasiko ziren gorpuzten. Hala nola, Bilbon guztiz berria izango zitekeen hiri-ehundura, kargarako kontainer-ontziak bailitzan pentsaturiko eta ordenaturiko eraikinekin definitzea, alderdi formal eta kromatikotik zerizkien balio plastikoak aprobetxatuz; iragan denboran ohikoa zen paisaia industrialaren oroimenean txertaturiko egitura ezagunak alegia.

2.- Zatiketarik gabeko zoru publikoa zuen plataforma eratuta, gainean ‘etxe-kontainerrak’ kokatuko zituzten zoladuraren eta hiriko altzarien tratamendu txit bereziarekin.

* 1998an: “Zorrozaurre. Diseños para la reactivación de la Ría de Bilbao” liburuxkan Bilboko Udalak eta Nafarroako Unibertsitateak argitaratu zituzten irudiak.

Adierazi dugun Bilboko Metropoliko LPP-ak biltzen zituen funtsezko helburuak, ibaiaren bi bazterren integrazioa eta Ezkerraldeko udalerrien kongestioa gutxitzea ziren. Denetara, metropolian barrena bultzatu beharreko erreferentzia-ardatzak Zorrotzaurre eta Olabeaga harrapatzen zituen bete-betean. Olabeaga auzoko erlaitza bezalako leku konkretuetan etxegintzarako eta ekipamenduetarako interbentzioak aurreikusten dira; baita barne-espazioen birmoldaketarako ere. Zorrotzaurren aldiz, kirolerako, osasunerako, komunikaziorako zein ikerkuntzarako zentroez gain berdeguneak eta parkeak ugariagoak izango omen dira; etxebizitzarako lurrak, tertziarioak eta mistoak elkartuz. Era berean, “Bilbao Metrópoli-30” erakundeak aurkezturiko gogoeta estrategikoaren harian, ‘ezagupenaren eta berrikuntzaren hiria’ zeritzon asmoak enpresa berritzaileen jarduerak hobetsiko zituen. Halaber, 2002ko udaberrian Bilboko Udalak Arthur Andersen-eko kontsultariei enkargaturiko ikerketaren emaitzak eskuratuta, Bilborako espresuki erabakigarriak ziren zonaldeen artean Basurtu-Olabeaga eta Zorrotzaurre identifikatzen zituzten, itsasadarra elementu geografiko estrukturagile ezin hobea zutela, etorkizunerako erronka anitzekin.

Bazterturiko ahaleginak eta egungo egoera

Olabeaga eta Zorrotzaurre elkar erlazionatzen zituen plana ere existitu izan zen Euskal Herriko Unibertsitateko (EHU) Xabier Unzurrunzaga katedradunak zuzentzen zuen arkitekto talde batekin. Haien ustetan, erreka lehortzea zen gakoa, memoria historikoari atxikiko zitzaion ur-lerro estu-estua mantenduz. Uholdeak ekiditeko Deustuko Ubidearen irekidura eta hiri-zabalgune berritua marrazten zituzten, kirol-porturako nasa eginez. Bigarren fase baten penintsula bizpahiru irlatan banatzen zuten, bilbe geometrikodun hiria bata bestearekin konektaturik leudekeen uharteetan ezarriz. Bitartean, 2003an ezagutu genuen behin-behineko antolakuntza Renzo Piano arkitektoari eskaini ziotela. Bere lana plan estrategikoen jarraibideetara edo arauetara egokitzea tokatuko zitzaion, eta badakigu honek ere ez zuela azkenean argia ikusiko.

3.- Portu-hirietan eta industriadun hirietan ohi zen legez, Bilbon ere berebiziko aberastasuna izan duten txokoetan ez litzateke zilegi antzinako testigantza-iturri diren arrastoak erabat deuseztatzea eta suntsitzea.

Planoak: UNZURRUNZAGA GOIKOETXEA, Xabier (zuzendaria). Ordenación Basurto-San Mamés-Olabeaga Bilbao. Criterios, objetivos y soluciones generales (argitaratu gabeko proiektuaren memoria). Bilboko Udala eta Euskal Herriko Unibertsitatea (Donostiako Arkitektoen Goi Eskola Teknikoa), 2003.

Horrenbestez, joan dira jada zenbait urte 2004an Zaha Hadid arkitektoaren Master Plangintzaren lehen pausuak ezagutarazi zituztenetik. 2007ko berrikusketaren arabera Deustuko Kanala zabalduko dute baina lastima Olabeagarekin lotuko zuen zubia desagertuko dela. Zorrotzaurreren Kudeaketarako Batzordeak 2008 eta 2009 urteetan akabuko ukituak emango zituen, 2010erako dena prest izan zedin berehala martxan jartzeko. Aspaldiko akatsetan edo okerkuntzetan berriz ez erortzeko, aurrerantzean gertatuko diren aldaketek lokarri sendoak eduki beharko dituzte, hiri-jarraitasunaren kordel bihurri baina tenteei gogor eutsiz eta osotasunezko hiri-ikuskeran euskarrituz.

4.- Zaha hadid-en proposamenak lerro diagonalak bailitzan penintsula zeharka marraztuko duten etxe-ilarak finkatzen ditu, estetikoki geometrikotasun nabarmena atzematen zaion trazarekin.

Urte zaharraren amaierako eta 2010. urte biribilaren hasierako tarte iheskorrean Frank Lloyd Wright arkitekto ospetsuaren lan zabalari eskainitako erakusketa ekarri digu Bilbora Guggenheim Museoak. Eguberri aurreko oparia zein Gabon-egunen osteko kontsolamendua, 2009ko urriaren 22tik 2010eko otsailaren 14raino izango omen ditu ateak irekita.

Kultuko arkitektoa

XXI. mendeko bigarren hamarkadari lehendabiziko ongi-etorri aurreratua emateko, oraindik hurbil samar sumatzen dugun XX. gizaldi horretako denboran eta Ipar Ameriketako Estatu Batuetako panoraman kultuko arkitektoa izan den F. Lloyd Wriht-ek, eraikuntzaren egiazko iraultza bultzatzea baino bere herrialdeko zenbait sektore ideologikori modernitatean publikoki txertatu eta espresatzeko bidek leundu zizkien.

1.- Beth Sholom Synagogue, Pensylvania, 1953-59. Adibide konkretu batzuk XVIII. mendeko arkitekto ilustratuen utopiak eta estetikak oroitzen dizkigute (C. N. Ledoux).

Horrela, kultur eragile indartsuen eraikin enblematikoak (Guggenheim Fundazioa bera, New York-eko ikurretako bat bilakatua eta, beraz, bisitariarentzako ekidinezina), kongregazio erlijiosoen elizak eta kaperak, erakunde boteretsuen egoitzak nahiz, oro har, ahalmen ekonomiko hazkorreko burgesiarentzat hamaika mila etxebizitza, lantegi, gune-ludiko eta abar altxatu edota proiektatu zituen, batik bat XX. mendeko lehen erdialde horretan.

 2 (a-b).- Gordon Automobile Planetarium project, 1924 (a). Behean (b), E. Louis Boullée-ren Newton-en omenezko zenotafioa, 1794.

Arkitektura hutsa baino gehiago

F. Lloyd Wright-en arkitekturak bere pentsaera sozio-politikoa islatzen zuela dudarik ez. Izan ere, Ameriketako Estatu Batuetan garaian Europatik zebiltzan korronte abangoardista arkitektoniko (eta orokorrean, artistiko) aurrerakoien haize boladek F. L. Wright-eri aurpegia berotu ziotela edo, sarritan kokatu ohi da bere lana ustezko ‘arrazionalismo’ (behintzat formalaren) sabelean; ideia konpartituen testigantza alegia, Estatu Batuetara egitasmo haien ‘gurari iraultzaileak’ askozaz apalago eta bestelako mentalitatearen pean azpiratuta helduko zirela onartuz.

Europako gatazka soziologikoetan esku hartu nahirik gizarteko arazoei irtenbide arkitektonikoak opatzeko prestutasuna eta premia bizia erakutsi zuten mugimendu modernoek, eta arkitektura-diseinuek eginbehar horri duintasunez erantzun zioten ondorioz; akabuan usteak erdi-ustel eta ahalegin batzuk hutsalak suertatu arren. Goian esan bezala Estatu Batuetara inportaturik, F. L. Wright-en figura izango zen nabarienetako bat, une oro gauzak bere erara ulertuz eta berrinterpretatuz.

3.- Quadruple Housing project, 1942. Lurzoruaren planifikaziorako saiakera.

Bere proiekturik behinenak (agian bitxitasunagatik aipagarrienak edo goraipagarrienak) utopia soilean gelditu baziren ere, horietako anitz berreskuratze aldera bere asmakizunetariko mordoa bilduko zuen The Living City (project) amestuak. Parentesi arteko azpitituluak iragartzen digu hura ere ez zela hezurmamituko, 1950eko hamarkadaren azkenaldirako prestatua. Nola edo ahala, lur lauek posible eginiko landa-eremu itzelean kasik amaierarik gabeko lurzoruaren partzelazioa planteatu zuen. Partzela horiek gero erdibitu edo hirukoiztuko ziren, familia bakarreko etxeak lorategien edota baratzeen artean finkatzeko, bakoitzak izango zuen diru-alamenaren seinale eta aldi berean erakustoki. Jabego pribatuko lur-sailen artean garraiobide (pribatuentzako) errepide-sarea ezarri zuen, aldi berean bide-gurutze jakin batzuetan dorre moduko haize-orrazi erraldoiak imajinatzen zituelarik, punturik estrategikoenak markatzeko. Gainera, hodeiertzeko menditxoen magaletan beste eraikin batzuk zeuden, akaso bere arkitekturarik ikusgarrienetakoak, dirudunentzat paregabeko erresidentziak bilakatuak. Hamarraldi horretako zientzia-fikziozko zinearen kutsuarekin, hegan egiten zuten tramankulu gidatuak ere agertzen ziren planoetan.

4.- The Living City project, 1958. Lurraldean barreiatutako hiri-espazio diluituan ibilgailuak dira nagusi.

Bien bitartean, populazioaren gehiengo arrunta ‘benetako’ hirietan bizitzera ‘kondenatua’ izango zen seguruenik, F. L. Wright-en paradisu xelebrea ohiko hiri kontzeptu kolektibo eta historikoaren ukazioa baitzen (atzeraka joz, Ledoux-en Chaux paraje neoklasikoa, italiarren urbanizazio ‘monumental’ batzuk [1936-40] eta Zaporóvszbie hiri handiaren tankerako intentzioak [1930] ere atzeman daitezke, salbuespenak salbu, kontzepzio difuminatu horietan). Hain zuzen ere, amerikar ‘gizon’ bakoitzak bere etxe propioa, bere automobila eta lur akre batzuk edukitzea zilegi izateaz gain ezinbesteko zen (‘gizon’ hitza azpimarratzen dugu, kasu honetan bederen adiera unibertsalik izango ez duelakoan). The Living City horren irudi ‘modernoak’ (behar dituen kakotx guztiekin) aspaldi abiatu zen kolonizazio prozesuaren izpiritua berpizten duela ziurtatzea ez litzateke larregizko hanka-sartzea. Gaur egun ere, Ipar Amerikako Estatu Batuetako usaiarekin gureganaino heltzen zaizkigun elkarte edo sekta erlijioso batzuk espazio idealizatuaren imajina berresten digute, jadanik F. L. Wright-en ‘modernokeria’ sekularretatik erabat ‘garbituta’ eta ‘neokolonoen’ bizi-ikuskeraz alegiazko mundu harmoniko eta baketsuaren esperantza inozoak berpiztuz, haien existentzia eta harreman modu sasi sakratuak iraganeko estilo arkitektoniko eta tipologietan ez ezik gizarte-egituraketan eta ordena sozial hierarkikoan presente eginez.

5.- Watch Tower Bible & Tract Society (Pensylvania), 2005.

Ikus ezazue erakusketa berandutu baino lehen

Hala ere, merezi du erakusketara hurreratzeak. Maketa gehientxoenak originalak ez izateak agian interes apurren bat kenduko lioke ‘purutasuna’ maite dutenentzat. Bestalde, marrazkien ugaritasunak paper gaineko arkitekturaren berri zehatzagoa ematen digu (berorien kalitatea erdi-mailatik beherakoa izanda ere), F. L. Wright-ek proiektatzeko eta paisaia ‘urbanizatuaren’ perspektibak konposatzeko zuen trebeziaren adierazgarri. Batzuk eraikin mitikoak (ur-jauziko etxea) eta beste hainbat gorpuzteke utzitakoaren sinbolo, XX. mendean estatu-batuar elitearen inguruan zebiltzan harrotasun eta ilusio sentimendu komunen oihartzunak gogorarazten dizkigute; erakusketaren komisarioek maketa-izaeratik haratagoko aurkezpen nahiak proposatuz eta, logika nahiz esangura handiago edo txikiagoz, momentu batzutan zentsu eskultorikoaren esparrutik gertuago leudekeen ‘objektuak’ begien aitzinean jarriz.

6 (a-b).- Argitaratutako katalogo ilustratua (a) eta erakusketaren iragarkia (b).

*Argazkien iturria; Frank Lloyd Wright. From within outward, New York: Skira Rizzoli, Frank Lloyd Wright Foundation, 2009 (1: 38. or., 2[a]: 176. or., 3: 257. or., 4: 350. or. eta 6 [a] irudiak).

Orain dela zenbait denbora ekarri genuen lerro hauetara Bilboko ibai bazterrean Calatrava eta Isozaki arkitekto handiek Udalarekin zeukaten lehia bizia (ikus: Calatrava, Isozaki eta Bilboko Udala. Nahaspila ederra Uribitarten!). Borroka horretan, arkitekturaren izaera estetikoaz eta betebehar funtzionalaz aritu ginen, epaitegia tarteko zein ikuspunturi edota kontzepziori arrazoia emango zioten eztabaidan.

Kontua zen Calatravak “Volantín” pasealekua eta Uribitarteko moilen artean jarritako zaldain-zubiari ‘Isozaki Atea’ deritzon konplexu urbanistikoraino gehitu dioten pasabidearen bidezkotasuna. Afera horretako hurrengo kapituluan, Calatravak bere lanaren jabego intelektuala eta eskubide ‘moralak’ hausten zituela eta Udalari eginiko demanda judizialaren gaitzespena ezagutu genuen. Epaileak, nahiz eta Calatravaren obran eraldaketak sumatu, ez zuen erreklamazioa ontzat eman, zeren eta interes publikoak autore-eskubideen gainetik leudeke. Ebazpenak zubia artelan gisa kontsideratzen du, hala ere, Udalari egotziz autoreari baimena eskatu ez izana. Debaterako berriro ere oinarriak finkatuta, beraz.

1.- ‘Katearen apurketa’. Errepresentazio grafiko xelebrea baizen esanguratsua Bilbao udal aldizkarian.

Etengabe zaharberritzen diren diskurtso teorikoak eta…

Diskusioa irekita, bere garaian negoziatzea tokatu zitzaion Ibon Areso zinegotziak zaldainaren eranskina lehenengo momentuan Calatravari eskaintzea pentsatu bazuen, Isozakik ezezko borobila eman omen zion haserre, kasu horretan Calatrava izango zelarik japoniarraren planteamenduetan ‘eskuartuko’ zuena. Aresori pisuzko argumentua eta erabat zilegizkoa iruditu zitzaion. Errekurtsoen ostean, aldiz, arkitektoaren kexak neurri baten onartuz: “estilo pertsonal, naturalista eta mundu osoan atzemangarriari” iseka egiten zitzaiola eta, Bizkaiko Behin-Behineko Audientziak 30.000 euroko isuna ezarri berri dio Udalari.

2.- Bartzelonako zubiaren perspektiba partziala (S. Calatrava).

Alkateak beste behin errekurrituko badu ere, lasai agertu da sententziaren ‘biguntasun’ erlatiboagatik eta egindakoa eraitsi beharko ez dutela ikusita. “Santiago Calatravaren obraren osotasuna urratu dela” baieztatzen da, “onartua izan ez den aldaketan” euskarrituz, prentsak gogora ekarri duen legez. Alkatearentzako ordea, eraikinaren funtzionaltasuna eta legezko jabetza duen Udalaren eskubideak dira izorratu direnak. Honetan ere ez datoz bat arkitekto guztiak, ezen Calatravaren aldekotasun nabariena erakusten dutenetatik hein baten aldenduta badaude beste batzuk, Donostiako Arkitektoen Goi Eskola Teknikoko katedraduna den Javier Cenicacelaya adibidez. Hauen ustetan, enkargua burutu ondoren bezeroarena izatera pasako da, edozein eraikuntza mota hirian errotzeko ezinbesteko baldintza bere funtzionaltasun egokia ziurtatzea dela aldarrikatuz. Betiko tentsioak urgaineratuz, lehendik komentatzen genituen alderdien konfirmazioa baino ez da izan honakoa. Irudi eta ikono bisualaren garrantzia lehen mailan kokatzen dutenek hasierako ideiaren oreka eta simetria zeharo zapuzten direla esango dute. Bestalde, Udalak 1994. urteraino egin du atzeraka bere asmoen defentsan, orduko plangintza orokorrak aurreikusten baitzuen jada Mazarredo kalearekin lotura.

3.- Zubi-zuriren ikuspegia Mazarredo aldetik, Isozakiren interbentzioaren aurretik.

…Eguneroko bizitza oztopatzen diguten baldintza praktikoak

Bitartean, oraindik ere arazoak sortzen ditu euria ari duenean. Kristalezko lauza hezeetan laprast egiteaz gain erraztasunez izorratzen baitira. Eguraldi aldaketa bortitzak direla edota zubiak berak egindako presioa dela, itzela izan da konponketa lanek diru publikoarentzat suposatu duten gastua. Gainera etorkizuneko igogailua ere ezartzekotan daude; polemikarako egur gehiago, hortaz.

Azken boladan txera handiz iragarri duten Urdaibako bigarren Guggenheim-aren proiektua apenas doa aurrera, batez ere Bilbokoaren eskandaluak medio, krisi ekonomikoa bitarteko zein 2009ko udaberrian Euskal Herriko hegoaldean izandako hauteskundeen osteko egoera politikoa kontuan izanda. Fruitu galkorrak bezalaxe, indar politikoen orekak nora boterea hara, gaurdaino ere zinez ulergaitza izan baita fundazio ipar-amerikarraren gestioak erakutsi duen iluntasuna eta funtzionatzeko era pribatua.

“Beste Gugggenheim bat egingo dugu Urdaibain, horrek suposatuko duen guztiarekin” zioten Bizkaiko Foru Aldunditik (El Correo, 2009, urtarrilak 25), inaugurazioa bost edo sei urtetan aurreikusten zutelarik. Udalekuak egiten diren Sukarrietako BBK-ren etxea (BBK Bizkaiko kutxa baita lurzoruaren jabea) eta inguruko zonaldea aukeratu zuten horretarako, nazioartean ospe nabarmena duten arkitektoen lehiaketa deitzeko asmotan zebiltzala. Aldamenean beste eraikin bat edo batzuk beharko diren zehaztu gabe, kalitatezko erakusketa aretoak edukiko lituzke, Bilboko egoitzan nekez antolatu daitezkeen dimentsio nabaridun instalazio artistikoei arrera egiteko, hezkuntzako aktibitate didaktiko-pedagogikoak ahaztu gabe. Balio arkitektonikoa eta paisaiarekiko artikulazioa aipatzen ziren, Urbaibain eraikitzeko dauden oztopoak nola ekidingo pentsatuz. Beharbada, Ibai Gandiaga arkitektoaren hitzetatik aldendu baga <<eraikuntzaren ‘zikloa’ bukatzen denean zaharberritze lanen ‘antizikloa’>> hasten dela begitanduz; badakigu babes-mailak beti jaitsi daitezkeena:

“Guggenheim museoa txiki geratu da, eta handitze lanak biosferaren erreserba batera eraman nahi dira. Noski, lekua babestuta dagoenez, ezin da gehiago eraiki, eta aurrezki kutxa batek duen udalekuetarako etxe bat dagoen orubean egongo dira. A! Bide batez, esan beharra dago etxe horrek babes erregimena daukala, eta ondorioz ezin izango dela bota. Agintariek, proiektuaren zailtasuna ikusirik, atzerriko profesionalei egingo diete gonbita, eraitsi ezin daitekeen eraikin baten eraispen proiektua egiteko” (Gaur, 2008ko abuzturen 2koa).

1.- Bilboko kale, parke eta enparantzetan jarri zituzten ‘behiak’ ikusi ditzakegu lorategietan (BBK-etxe).

Puztu eta puztu… azkenean zapuztu

Aire hutsalez betetako puxikak haize korronte zakarrekin laster zorabiatzen diren gisan, hilabeteak iragan ahala itzaltzen doazkigu notizia berrien aztarnak ere, unean-uneko oihartzunak salbu. Orain arte existitu ez den museoen plana idatzi beharrarekin batera, Eusko Jaurlaritzako Ingurugiro Sailak aurkezturiko Urdaibaiko 2009-2015 Estrategiaren plangintza ekonomikoan ez dugu afera horretaz txintik usaintzen. Izan ere, 1984tik Urdaibai Biosferaren Erreserba Naturala izateak (Natura 2000 Sarean hegaztientzat inguralde berezia izendatua, Europako hegoaldean dauden hezeguneetatik egoera nahiko onargarrian kontserbatu den bakarrenetarikoa ekosistema botaniko nahiz faunatiko anitzekin, paisaia desberdin baizen bitxiak barnebiltzen ditu: basoak, ibaiak, itsasadarra, kostaldeko harkaitzak, padurak eta hondartzak) izugarrizko polemika sor lezake halako ekipamendua finkatzeko orduan, behar izango lituzkeen errekurtso eta zerbitzu ugariak direla eta. Hala ere, politikarien ahotik entzun ditugun esaldiak kezkagarriak baino mundialak izan dira benetan; Urdaibain “ezin daiteke paisaia pertsonen gainetik jarri”, “ez da komeni erreserba indiarra izatea” edota “Urdaibai ezin daiteke natura-hila errepresentatzen duen olio-mihisea bilakatu” (El Correo, 2008, uztailak 20). Aberastasuna sortzea premiazkoa da Busturia aldearen biziraupena ziurtatzeko, eta hari horri tiraka eskualdeko errenta orokorraren gainbehera bezalako arrazoiak plazaratu dituzte Guggenheim-aren eskuartzea babesteko, 2020. urteari begira baina momentuz 2012ko helmugarekin.

2.- Guggenheim berriaren aurkako pintadak paretetan eta espazio publikoetan.

Argazkiaren iturria: El Correo, 2008ko uztailaren 27a, 97. or.

Bagenekien ba…

Pizturiko sugarrak ke faltsuan gelditu aurretik, egitasmoaren kontra hasiera-hasieratik zegoen Busturialdean Lan eta Bizi plataformak kontsulta antolatu nahi izan zuen eskualdeko herritarren iritziak batzeko eta ezagutzeko, beraiek proposatu ditzaten zein beste ekintzetara bideratu ahal dituen Aldundiak gordeak omen zeuzkan 100 miloi euroak. Zeren eta, horrez gain, errepide sarea handitzeko edo hobetzeko beste 1200 euroko aurrekontua maneiatzen zuten bide batez, beti ere turbulentzia ekonomikoen eragina murrizteko eta etorkizunerako proiekzioarekin artea, sostengarritasuna –termino klabea–, ingurumari naturala eta turismoari loturiko enpresa jarduerak bultzatuz. Dena pakete berean sartzeak duen arriskuaz eta beste behin ere kulturaren pribatizatze prozesuez mintzo izan dira komunikabideetan ahots kritiko batzuk (Miren Jaio artearen historialaria lekuko); guztia ez baita usta ona izango haziak eta sasiak batera ereiteagatik.

Bestalde, Eusko Jaurlaritzaren eskaera historikoa izan den Picasso-ren “Gernika” artelana Euskal Herrira ekartzeak izan duen arrakasta eskasa ez zen konpondu Bilboko Guggenheim Museoa eginda gero ere. Dirudienez, zio politikoak primeran asmatu du ustezko arazo teknikoetan justifikazioa jartzearekin, konpromisoak konpromiso koadroa margotu baino lehen Picassok egin zuen prestakuntzako zirriborro sorta euskal erakundeei eskainiko diotelakoaren ilusioz. Beste gauza bat da, gertakariak nola izan ziren kontzientzia hartuta (enkargua egin zutenen jokaera, garaiko giroa, artistaren legatua… e. a.), noraino “Gernikak” Gernikan egon behar duen.

3.- Bilboko Guggenheim-ak hiri-paisaia esanguratsua du ondoan, elementu urbanoz inguratua.

Uda partean oporrak ere beharrezkoak diren arren, iaz eta aurreko urtean garai berdintsuan egin genuen legez, aurten ere bizpahiru liburu aipatuko ditugu; ‘Hiritartean’ darabilzkigun gaiak lekuko, nolabaiteko ‘ikasketa etengabea’ maite duzuenontzat bederen. Hala bada, udaran Euskal Herriko geografian han-hemenka barreiatuta dauzkagun ikastaroetatik, bat edo beste txit interesgarriak lirateke, hilabete beroen probetxu onerako.

Udako ikastaro anitz Euskal Herriko bazterretan

Unibertsitate mailako uda-ikastaroak aspaldidanik dira ezagunak ez ezik arrakastatsuak ere gure inguruan. Alabaina, eskaintzak azken boladan goraka egin badu, duela urte batzuk apurtxo bat baretuta ez ote dabiltzan susmoa dut. Indar berrien gabezia edo. Dena dela, Udako Ikastaroak Jantzi 09 lemapean antolatu ditu UEUk 37. Udako Ikastaroak, ohi den bezala Eibarren (ekainaren 29tik uztailaren 3ra eta uztailaren 13tik 17ra), Baionan (uztailaren 6tik 10era) eta Iruñean (uztailaren 20tik 24ra). Bereziki, Geografia arloan Eibarren uztailaren 13tik 16ra eskainiko den: “Lurralde antolamendua Euskal Herrian: gaur egungo egoera, gatazkak eta erronkak” aipatzea ezinbestekoa litzateke, blog honetan tratatzen dugunarekin zerikusi zuzenean.

1.- www.ueu.org

Bestalde, Euskal Herriko Unibertsitateak bultzatuta tradizio errotua dute jadanik Donostiako Uda Ikastaroak eta Europar Ikastaroak (ekainaren bukaeratik irailaren hasieraraino), euskarak ere nolabaiteko presentzia bereganatu duelarik. Aurtengo Uda Ikastaroetako XXVIII. deialdian eta Europar Ikastaroetako XXI.ean “Ciudades y puertos romanos” (Portu eta hiri erromatarrak) kurtsoa proposatu da historiako atalean, Irunen uztailaren 13tik 14ra bitartean egiteko, bertako Oiasso Museoan. Hirian zentratutako indusketa arkeologikoen ikerketak portu izaeran, identitate urbanoan eta lurraldearen posizio estrategikoan jartzen du arreta, Tarraco-tik datorren galtzadaren amaieran eta Hispaniak Akitaniarekin zuen mugan. Lurraldea egituratzeko erromatar modelo aurreratuenak portuen, hiriguneen eta komunikazio bideen uztarketa erakusten du garbiro, hiru elementu horiek inperioko administrazioan eraginik handiena suposatuko zuen lurralde eskema ekonomikoa zeharo baldintzatuz.

2.- www.sc.ehu.es/cursosverano

Azkenez, duela gutxi apuntatu da Bilbo udako ikastaroen abenturan. Hemen ere Euskal Herriko Unibertsitatearen babespean, Bilboko Arte eta Kultura topaketak tamalez erdaraz izan dira normalean eta arte-teknologiak, antzerki-teknika, dantza, musika, zinema, literatura, gizartea, museoak, hezkuntza edota ikus-entzunezko komunikazioa lantzeaz gain hirigintzaren gorabeherek ere izan dute lekua noiz edo noiz, hirien historiaz eta arteaz eztabaidan. Ekainaren 23tik uztailaren 17ra bitartean, batzuk euskaraz izango dira 2009an. Hauxe bai, beraz, gure inguruko herriak eta toki-espazioak ezagutzeko une benetan aproposa.

3.- www.ehu.es/bak

Zer irakurri; arkitektura, hirigintza, lurraldea eta historia

Egurats sargoriarekin are eta pisutsuagoak suertatu badaitezke ere, ohiturari eusteko beste hiruna liburu gomendatuko ditugu, eguzkipean kiskaltzeko intentzioa duzuenontzat. 2007ko datarekin, ez da iragan denbora larregi L´aménagement du territoire en Pays Basque liburutegietara heldu denetik, Eusko Ikaskuntzak Dakit argitaldariarekin plazaratua. Eguzki Urteaga soziologiako irakasleak koordinatua (iazko UEUko ikastaroetan izan zuen ekarpenik, Baionan), Ipar eta Hego Euskal Herriko zenbait adituk idazten dute bertan, batez ere ikuspegi sozio-antropologikoak eta historikoak gailenduz egungo errealitatearen azterketan. Frantsesez eta gazteleraz, mugaren bi alderdietan gertatzen diren egoera soziolinguistikoak, mugaz gaindiko zonaldeak, paisaiaren estetika edota nekazal lurren urbanizazio prozesuak dira ikerketen funtsa, hauetako kapitulu bat euskaraz izanik.

4.- URTEAGA, Eguzki (koord.). L´aménagement du territoire en Pays Basque (Lurraldearen antolaketa Euskal Herrian), Eusko Ikaskuntza, Dakit, Zarautz, 2007. ISBN: 84-932368-3-7 = 978-84-932368-3-0.

Hiri zabalguneetara itzuliz, 2008an Euskal Herriko Unibertsitateak euskaraz argitaratu du Manuel de Solà-Morales i Rubió-ren Hiri-hazkunde motak. Bartzelonako Goi Mailako Arkitektura Eskola Teknikoko katedradunak hiriko trazaren egituraketaz dihardu, batik bat hiri ehunduren arteko desberdintasunak eta tipologiak finkatuz: zabalguneak, poligonoak, hiri-inguruak, bazterreko urbanizazioa eta lorategi-hiriak. EHUko Argitalpen Zerbitzuak egindako itzulpenaren oinarria Kataluniako Unibertsitate Politeknikoak 1993an kaleraturiko Les formes de creixement urbà lana izan da.

5.- SOLÀ-MORALES i RUBIÓ, Manuel (de). Hiri-hazkunde motak, Euskal Herriko unibertsitatea, Bilbo, 2008. ISBN: 978-84-9860-138-1.

Gure hirietako historia urbanoan murgildu nahi baduzue, Mikel Artolak duela urte batzuk prestaturiko Donostiaren historia dakargu gogora, modu berezian Nereak eta Donostiako Udalak Elena Legorbururi agindutako 206 orrialdedun edizio laburtua, hondartzarako edo mendirako askoz erabilgarriagoa. Sei autore bilduz, XII. mende bukaeratik XXI. mendearen atariraino hurreratzen gaituen bidaia birpasatuko dugu.

6.- ARTOLA, Miguel (ed.). Donostiaren historia (bertsio laburtua: Elena Legorburu), Nerea, Donostiako Udala, Donostia, 2001. ISBN: 84-89569-56-8.

Hiru adibideak, hain zuzen ere, haizea iparra eta freskagarria denean irakurtzeko paregabeak. Hala ere, hegoa baldin bada ez itzazue buruak gehiegi zorabiatu.

Aurrekoetan, bizi izandakoaren oinordekotza maiz hizpide izan bagenuen, batez ere industriadun hiritik lorategi-hirirako pausoak nabarmendu ahala, iragan neguan bere arrasto zaharkituak kostaldeko ur nahasiek irentsi zituzten kargadorea dakargu gogora, Bilboko Abrako ezkerraldean itsasoari ahoa zabaltzen dion Bizkaia industrialaren azken aurririk enblematiko eta sinbolikoenetakoa izaki.

Barearen osteko ekaitzak jota

Ustelduriko hezurdura biluziak antzina eraikia izan zen egituraren funtzioa erakusten zigun, itsas muturreko harkaitzetan irmoturik plano horizontal eta zeiharrak deskribatzen zituen perfilak irudikatuz, olatu zakarrei urtez urte eta negurik negu aurpegi zimur baizen gogorra erakusten zien bitartean. Alabaina, borrokak temati jarraitu zuen, gau bateko ekaitz zakarrak estruktura bitxiaren habeak arroketatik askatu zituen arte; biharamunean ez zen jada ezertxo ere existitzen.

Burdinadun bihotz arrea zuen Bizkaia meatzari ezezagunak beti biziraun du itsasoarekiko gatazka amorratuan. Europako erdi-alderantz minerala garraiatzeko, “El Castillo” izendatu zuten kargadorea (kokagune estrategikotik hurbil Guda Karlistan erabilitako gaztelu-bateria zeukan) “Cobarón” eta “Carrascal”-eko meatzeetatik zetorren lehengaia itsasoratzen ziharduen 1965. urteraino. Noiz edo noiz interes kultural eta turistikoak aipatu izan badira ere, gaur egun zaharberritzea dagoeneko ezinezkoa litzateke, egur eta metalezko lotura oro paisaiatik desagertu baitira.

1.- MacLennan kargadore zaharraren aurriak Pobeña eta Cobarón arteko kosta partean.

Argazkia: Xabier Güenaga.

2.- Bat bateko desagerpenaren ondorioa.

Pilotuek gidatzen zuten hurreratze maniobra sano arriskutsua eta kontu handiz egin beharrekoa zen; haizearen norabidea, marearen gorabeherak eta olatuen indarrak harrizko mendi-magaletan baitzuten topa-gunerik bortitzena. Orduantxe asmatu zituzten “Cantilever” zubi-kargadoreak, harlanduzko euskarrien gainean ezarritako ‘besoak’ itsaso irekira luzatuz.

3.- Arkitektura industrialak garaiko irudietan ere islatzen ziren.

Itsasadarreko ibilbidean zenbait adibide

Aktibitate industrial handiaren ezarpenaren aitzin urteetan ezinbestekoa izan zen metalaren komertzioa Bilboko portuan eta itsasadarrean finkatzea. Izan ere, itsasontzien karga eguneroko eginkizun garrantzitsuenetakoa zen eta hartarako pare bat dozena tramankulu ezarri ziren ibai-ertzean. Gehienak “Orconera” eta “Franco-Belga” zeritzen konpainiei zegozkien. Gure egunetaraino haietako bi baino ez zaizkigu heldu; bata oxido artean zeharo abandonatua eta bestea duela denbora gutxi berritua. Presentzia estetiko nabaria mantenduz, simulazio-itxura erabat artifiziozkoa gaineratu diote oinarrizko piezen nahiz mugikortasunaren galera dela eta. Material berriek (herdoilezinezko altzairua) elementu primitiboekin kontraste sendoa sortzen dute, espazio horiek tematikoki museoen gisan tratatuz, monumentuetan jokatzen den bezalako argiztapen bereziaz edota ingurumariko panel idatzietan bere historiaz xehetasun teknikoak hitzez eta ilustrazioekin eskainiz; izandako garapen teknologiko eta sistema produktiboen lekukotasun kasik ezabatua guztiz ez galtzeko.

4.- “Orconera Iron Ore” enpresako kargadorearen egoera larria (2008-2009).

5.- “Compagnie Franco Belge des Mines de Somorrostro” (lehengo eraikina).

6.- Bilbao Ría-2000 erakundeak bultzaturiko berreskurapena, Portu-ko urmaelaren aldameneko kaietan.

Industriak utzitako aurrien galera nabaria baldin bada, batik bat Bizkaiko kostaldean eta bereziki Bilboko itsasadarrean, zuzenean edo zeharka lurraldearen garapen ekonomiko boteretsuaren isla izan ziren gizartean erroturiko zenbait jarduerek ere, kirol mundua barne, eraikin esanguratsuetatik haratago leudekeen “monumentu” sinbolikoak laga dizkigute. Beti ere garaian garaiko adierazpen kultural eta herri-ikuskeraren seinale.

San Mames-eko katedrala eta…

XX. mendeko 50. hamarkadaren hastapenean, besteen artean kirol taldearen 1951-1952 denboraldietako emaitza kaskarrak ikusita, San Mames futbol zelaia handitzea eta aldi berean zaharberritzea planteatu zen. Izan ere, iraganak ziren jada lau hamarraldi berau inauguratu zenetik, 1913ko abuztuan. Egitasmo arkitektonikoen lehiaketan José A. Domínguez Salazar, Ricardo Magdalena Galván, Carlos M. González eta Carlos Fernández Casado ingeniaria suertatu ziren garaile, orduan oso iraultzailea izan zitekeen ideiarekin: tribuna berriaren estalkiak hormigoi armatuz eraikia behar zuen izan. Munduan zegoen handiena izango zela ziurtatzen zen. Horretarako, egitura enblematiko batzuen luzera gaindituko zuten; hala nola, Limestone eta Lake City-ko B-52 hegazkinen hangarrak Ameriketako Estatu Batuetan edota Marignane-koak Frantzian.

Tribuna kolomarik eta inolako euskarririk gabe airean mantentzeko arku itzela diseinatu zuten. Premiazko betebehar funtzionala estruktura luzea eustea bazen ere, 1953rako bukatua zegoen obrak sinbolo bihurtzea lortu zuen; urte haietako Europan existitzen zen lehena baitzen. Balio teknologiko txit estimagarria zuela eta, aldizkari espezializatuetan argitaratua izan zen Salazar-en proiektua. San Fernando-ko Arte Ederren Akademiako kidea, sortzaile donostiarra zen izatez eta badirudi Erreal zale amorratua. Kuriosoa hortaz, bere karrerako emaitzarik ospetsuenetarikoa hau izatea.

1.- 82ko Mundialeko egoitza izendatu zutenean konponketa lanak burutu zituzten San Mames-en.

Urteak pasa ahala, San Mames ponposo hura ere zaharkitua gelditu zelakoan, zelai berriaren lehen maketa aurkeztu zuen César Azkarate arkitektoak duela bi urte. Athletic-en historian mugarri izango den eraikuntzak erreferentziazko papera jokatu beharko du azkenaldiko berreskurapen urbanistikoan ere. Futbol taldearen, Foru Aldundiaren eta Bilbo Bizkaia Kutxaren ekimenez sorturiko “San Mames Barria” sozietatearekin Bilboko Udalak hitzarmenak sinatzeko prestutasuna erakutsi zuen, Eusko Jaurlaritzari ere dirua eskatuz. Horien lekuko, kirol ekintzez gain bestelako eginkizun sozialei ere ireki beharko dizkie ateak. Etorkizuneko jolastokiak beraz, besteak beste, Athletic-en museoa, gimnasioa eta egunero zabalik izango diren zerbitzuak barnebiltzeko intentzioa du. Kanpoaldetik beiraz jantzitako metalezko hezurdurak, barnealdearekin gardentasuna areagotzen du. Partida-egunetako argiztapenak kolore zuri-gorriz zipriztinduko ditu inguruak, distira gorrixkak kalean atzemanez Bilboko jokalariek golak markatzen dituztenean. Nazioarteko neurketak ere ospatzeko aukera izango duen zelaiak euriaren ura aprobetxatuko du belarraren atontze zein mantenurako, baita instalazioetako beste hainbat eginkizunetan erabiltzeko ere.

2.- San Mames-en barneko kontserbazio egoera nahiko kaskarra dela ezin daiteke ukatu.

…Zorrotzaurrerako zubia

Bilboko hodeiertzean ‘lurraren kurba’ irudikatzen duen arku handiak egoera benetan arriskutsuan du bere biziraupena, gaur egun paisaia urbanotik desagertzear leudekeen beste ezein monumentu modernoen gisan. Udaleko bilkurak onartu zuen aspaldi Hiri-Antolaketaren Egitamu Orokorrean aldaketak egiteko Agindu Forala, eta ondorioz San Mames-eko arkuaren eta tribunaren babes-maila zeharo murriztea.

Bitartean, Bilboko alkateari auzokideren batek bidalitako mezuaren eraginez, mende erdi batez hiriko ikono ezagun izan den arku xelebrea Zorrotzaurreko penintsula Sarrikorekin lotuko zukeen zubi bilakatzeko nahia hasi zen ernaltzen, Etxebarriako parkean ezartzea baino asmo interesgarriagoa zelakoan. Aldaketa batzuk egin ostean eta San Mames zaharraren eraispenetik osorik aterata, ibai-gaineko pasabide-zubiaren zilegitasuna aldarrikatzea ez omen zen inozokeria; horixe defendatu zuten txosten tekniko eta aditu batzuk ere. Lan neketsuena finantziazioa bilatzea izango zen aurrerantzean, eta horretarako Athletic-en laguntza ezinbestekoa zen. Taldearen aurreko hauteskunde kanpainan arkua milaka parte txikitan zatikatuta bazkideen artean banatzea proposatu ohi zien hauei, botoen gehiengoa jaso zuen azken presidenteak.

3.- Egunkarietan agerturiko argazki muntaia. Ituria: El Correo, 2007ko irailaren 27a.

Gure egunetako Bilboren kartografia urbanoaren oinarrizko puntua eta ‘sky line’ deritzona definitu duen irudia, XX. mende hasieran zabalgunearen trazak muga zeukan Basurto aldeko lurretan jaio zen San Mames, aldamenean presentzia arkitektoniko garrantzitsuak zituela: Miserikordiako etxea, Kaputxinoen komentua eta ospitalea. Geroago kokapenez aldatzeko ahaleginak ere ikusi izan genituen, Txori-herri aranera bidaltzekoa edota Carlos Lázaro arkitektoaren 1970eko urteetakoa. Ondoren, Zorrotzaurrera edo Olabeagara eramateko ere, Norman Foster eta Santiago Calatravaren eskutik. Azkenez, orain okupatzen duen lurzorutik metro eskas batzuk baino ez da mugituko, ibai-hertzera hurbilduz Erakusketen Azoka zegoen tokian. Aske gelditutako espazioak Euskal Herriko Unibertsitateko campus berriak erabiliko ditu, zabalgunerantz eta Olabeaga auzorantz konexioak zein hiritarrentzako ibilbideak ezarriz.

4-5.- Zorrotzaurreko ataria oztopatuz futbol zelaia proposatzen zuten planoak eta perspektibak. Irudi infografikoen iturriak:

- ERQUICIA OLACIREGUI, Jesús María: Del planeamiento urbanístico a la ordenación del territorio. La necesidad de un cambio de escala. El caso de la Comunidad Autónoma del País Vasco, Gasteiz, Eusko Jaurlaritza. Lurraldearen Antolaketa, Etxebizitza eta Ingurugiro eta Saila, 2003 (5).

6.- Olabeagako moilen aldamenean ere zeharo estutzen zituen pasabideak.