Hiripublika

1997 urtean onartu ziren Erkide Autonomoan lehen aldiz Lurralde Antolamendurako Artezpideak (LAA). Onartzeko erabili zen Dekretuak, hamar urteko indarreko aldia aurreikusi zuen. Beraz, 2007 urtean egin behar zen araututako berrikuspena, baina egun, oraindik, lehen dokumentuak baino ez dira ezagutzera eman “Euskal Hiria” izenburupean.

Dena dela, aurreko LAA-ren ildo beretik abiatu dela antzeman daiteke, “euskal hiriburuen buruanitzeko sistema” deritzonaren erretorikari eutsiz. Hiriburuak hartzen ditu erpin gisa, fluxuen diagrama bat marrazteko norabide eszentrikoetara abiatzen diren gezien bitartez. Gauza da, aurkezten den mapak Erkidego Autonomoa jartzen duela erdigunean, fluxu guzti horien iturburua balitz bezela:

baina ez da hori errealitatearen mapa, beste hau baino:

eta hiri-sistema horri itsu-itsuan jarraituz hiri globalak vs hiri globalizatuen arteko hierarkia harremanak agintzen du, eta hor menpekoen sailkapenean agertzen gara, erabat.

Lurralde antolamendua fluxuen diagrama hauetan oinarritzean, hiriburuak, sistemaren erpinak, jarduera nagusien jatorri eta helmuga bihurtzen dira, eta obsesioa orduan erpinen arteko distantzia murriztea da. Obsesio honek gidatzen du azpiegituren politika, eta ordainetan (eta kostu hau ez dute sustatzaileek aipatzen ezta kalkulatzen), erpinen artean (sistemaren nodoak dokumentuak erabiltzen duen hizkuntzan) dagoen lurraldea, trantsizio-eremuaren izaerara mugatzen du, funtzionaltasunaz hustuz. Azkenean, Marc Augé-k azaldu zuen paradoxaren ildotik, “ez-lurralde” esanahi-gabekoan erortzen da, erpinen artean-erdian, hirien-sistema ideologia honek eraginda. Hartu AHT-a, eta emaitza hori gertatuko da, hiri nagusien arteko lurraldea, inolako geltokirik gabe, trantsizio eremu hutsalean bihurtuko da.

"Euskal Hiria" pentsamendu korronteak, emaitza horren jakitun, baina, erdi mailako hiriak eta eskualde egiturak aurkezten ditu, hiriburuen nagusitasunaren oreka nahi gisa. Baina, ez 1997 urteko bertsioan ezta oraingo berrikuspenean, eskualdeak ez dute inolako egitura organikorik, ez dira erakunde edo erabakitzegunez hornitzen, aipamen erretoriko hutsa dira. Iritzi honen adierazle da, LAA-ren garapena diren Zatikako Lurralde Egitamuak (PTP) ez direla eskualdeetan landu ezta onartu, hiriburuetan baizik -Foru Aldundiak eta Jaurlaritza- lurralde tutoretzaren zuzeneko ariketan.

Hiri-sistema diskurtso honek ezinbesteko dituen fluxuen biderkatzeak ez du kontutan hartzen, laster gainera eroriko zaigun erabateko zartada, petrolio ekoizpenaren gailur-jotzea, alegia. Etengabeko fluxuen ekonomia hau, energia xurgatzaile ase-ezina da. Erantzunik gabe uzten den galdera eta zalantza nagusia da, hiri-sistema estrategia honek nola eutsiko dio energiaren hornidura krisi aldi batean?. Ulertezina da (ikerlarimari neutral petoenaren ikuspegitik ere beharko luke) energia ekoizpen-kontsumoaren paradigma iraultzear dagoen une honetan, fluxuen gezi-multzo horren aldeko ekinean gotortzea.

Hiritarren partaidetza-erabakitzailea mahai-gaineratzen den bakoitzean, beti agertzen dira aitzakiak eta oztopoak baino ikusten ez dituztenak. “Adituen demokrazia” zaleak dira hauek. Argudioa oso ezaguna da: hirigintza eta kontratazioaren aferak hiritar arrunt batentzako gai teknikoegiak direla, alegia. Ba, begira zuon ingurura, zuen herri edo hiriko udal zinegotziei, eta ea nork egiaztatu dezaken, hiritar arrunten prestakuntza eta maila kultural ertainaren gainetik daudenik… ezetz ausartu. Bestalde, adituek proiektu baten inguruan hitz egiten dutenean, eurak ere, gehienetan, ez dira ados jartzen, beraz…

Hirigintza parte-hartzailetik, gizarte-erabakira

Hirigintza plangintza arautzen duen legedia aspaldidanik dabil partehartzearen erretorikarekin. Azken adibidea Euskadiko Lurzoru Legean aurkitu dezakegu, 2/2006 Legean. Baina oinarri orokorren adierazpenek (8 artikulua), ez dute erabaki prozeduretan benetan hiri-civitas delakoa ezartzera eramaten. Horren adierazle da 109 artikuluak eratzen duen batzordeari ematen dion aholkulari izaera mugatua, edota, azkena, herri kontsulta “Planean sartutako konturen bati buruz herritarren artean eztabaida larriak daudenean” bakarrik aurreikusten da.

Herritarren ekimen zuzena eta herri kontsulta

Baina legegile autonomikoaren ikuspegi atzerakoi hau, Estatuko legedia berritik zuzendu daiteke (egin kontu). Hain zuzen ere, 2008.ko Estatutuko Lurzoru Legeak, xedapen gehigarrien bitartez, Udal Araubidearen Oinarrizko Legea (7/1985 Legea) aldatzen baitu. 70.bis artikulu berri bat ezartzen da, eta haren aginduz, Udalek, hiritarren partehartze benetakoa gauzatzeko prozedurak eta organo egokiak eratu behar dituzte. Are gehiago, hiritarrei zuzenean onartzen die ekimen araugilea, sinadura bilketaren bitartez, eta ekimen honek herri kontsultaren proposamena eduki dezake, barne. Azkenik, Alkatearen esku dago betiere (Osoko Bilkuraren onespenarekin) udalaren eskumenean dauden gaiei buruzko herri kontsulta deitzea (71 artikulua), eta hirigintza planeamendua bete-betean dago horien artean (25.1.d artikulua).

Aholku Batzordearen legezko izaera mugaraino eraman

Erkidegoko Legeak aurreikuspen mugatua ematen badio ere, ezin da Batzorde Aholkularia erabat baztertu. 110 artikuluak, Udalari uzten dio batzorde honen eraketa eta funtzionamenduari buruzko araudia onartzea. Beraz, Udal bakoitzaren borondatean geratzen da eskumen zabalago eta erabakigarriagoak ematea. Paper interesgarria bete dezake Plan Orokorrak izaten dituzten zatikako aldaketa ugari eta batzutan susmagarriak eta Plan Partzialak soka-estuan jarraitu eta aztertuz.

Egitasmoak baloratzeko epai-mahaiak

Gainera, hirigintzak eta kontratazioa publikoak bat egiten dute, plangintzaren gauzatzearen ekimena erakunde publikoak bere gain hartzen duenean. Orduan, Sektore Publikoaren Kontratazioari buruzko Legeak (30/2007 Legea), egitasmoen lehiaketaren bitartez bideratzen du kontratazioa, eta esleipena epai-mahai baten bitartez egin behar dela ezartzen du (168 artikulua). Epai-mahai honetako kideen 1/3-a gutxienez, teknikoek osatu beharra dute (172 artikulua). Horrek esan nahi du, beste 2/3-ak ez dutela nahitaez profil hori izan behar. Konposaketa osoa, Kontratazio-Organoa deiturikoaren esku dago (Udal Aurrekontuaren % 10 tik beherako kontratazioetan Alkatea, eta gainerako beste guztietan Osoko Bilkura). Epai-mahai honek hartzen duen erabakiak, kontratazio organo hori lotzen du. Kontrako erabakirik hartu nahi izan ezkero arrazoitutako ebazpena aurkeztu beharko du -172.8 artk- eta beraz auzi-bidean errekurritzeko moduko ebazpena izango da, arbitrarikeria salatuz.

Kontratazio Publikoa: Kontratazio Mahaia hiritarrei irekia

Kontratazio Publikoak hiriaren egituraketan eta bizi kalitatean izugarrizko eragina du (agerikoan ikusten dena baino gehiago diru asko maneiatzen baita) eta gainera ustelkeriaren beste “arrisku gune” bat ere bada. Kontratazioaren erabakitze prozeduretan, Kontratazio Mahaia deiturikoak, ohikoa baino jardun printzipalagoa izan dezake. Organo hau antzinatik ezaguna da (1911 urteko Administrazio eta Ogasun Publikoaren Kontabilitateari buruzko Legetik), eta arlo honi buruzko lege guztietan agertu izan da. Asuntoa da, beti eman nahi izan zaiola erakunde barruko izaera tekniko arruntaren izaera. Legeak, ordea, bestelako bideak hartzea ere ahalbidetzen du, edo behintzat ez du debekatzen. Gainera, Auzitegi Gorenak aspaldi ebatzia du (1987/05/07 epaia) “Mahaia ez da sekulan ere eskaintzak aurkezteko eta plikak irekitzeko baino balio ez duen postontzi xume bat”.

Legeak (Sektore Publikoaren Kontratazioari buruzko 30/2007 Legea) bere 134 artikuluan zerrendatzen dituen eskumenak eta zereginak ikusita, hausnartu daiteke norainoko kontrol maila bereganatu dezaken Mahai honek. Prozeduraren konplexutasun teknikoa legearen aginduz Mahaiko berezko kide diren udal funtzionario biren ardurapean izango litzateke, Udal Idazkaria eta Kontu-hartzailea. Beraz, gainerako kideak benetako muinean arituko lirateke, eskaintzen balorazioa egin eta prozedura osoa publiko zabalaren aurrean eginez, gardentasuna bermatzea, alegia. Kideak izendatzea Osoko Bilkuraren esku geratzen da (Bigarren Xedapen Gehigarria), eta legeak udal ordezkariez ari bada ere, ez du bestelako aukerarik baztertzen ez debekatzen, ondorioz, hiritarrak ere kide izateko gaitasun osoa izan ditzakete (zozketa bidezko sistema batekin adibidez). Kontratu txikien kasuan ere (azken aldi honetako berrien arabera ustelkeriaren gune dena), legeak, Osoko Bilkuraren esku uzten du Kontratazio Batzordeak deiturikoak eratzea.

Hortaz, laburbilduz, egun indarrean dauden legeak hainbat bide uzten dituzte irekita, gauza da, borondate politikoa erakutsi eta bideok gauzatu behar dituztela egungo herri borondatearen ordezkatzaile diren agintariak... ah !!!

Urbs, hiri fisikoa, geografikoa irudikatzen du, polis hiri instituzionala eta civitas hiritarrak edo hiri soziala. Gaur egun, hiru osagai hauek Hiri termino bakarraren barruan sartzen dira, bereizketarik gabeko erabilera nahasi batean. Hiri planeamendua, hiri kudeaketa, …eta antzekoaz ari garenean, “hiri-urbs” formalari lehentasuna ematen zaio, eta “hiri-polis” esparruak bere gain hartzen du erabakiaren abagunea, modu monopilistiko nabarian, eta ondorioz “hiri-civitas”-a bigarren maila baztertuan geratzen da, akaso, izaera aholkatzaile ahularekin. Erabakitze eredu honek gainera beste sakoneko paradoxa bat dauka: udal gobernuak agintaldi mugatu baterako izendatzen dira (4 urte), eta erantzukizunak ere epe horretaraino neurtzen dira; baina aldiz, hirigintza plangintzaren arloan une bakoitzean hartzen diren erabaki estrategikoak betirako baldintzatuko dute hiria bera, eta bertan bizi diren hiritarrak. Esan genezake legetimitate mugatu horrek defizit demokratiko nabaria duela barnean, eta emaitza azkenean… bistan dago.

Aldi berean, kontuan izan ustelkeria instituzionalaren hedadura, bereziki udal erakundeetan, eta zein kausaltasun estua (kausa-ondorio) duen “hiri-polis” horrek “hiri-urbs”-an gaineko erabaki estrategikoak hartzeko jarraitzen duen jarduera monopolistikoarekin. Erradikaltasunetik oso urrun dauden erakundeak ere, hirigintza eta harekin lotutako kontratazio publikoa jarri dituzte ustelkeriaren “arrisku gune”-en erdi-erdian. Horren adibide Estatu mailako Herri Kontuen Epaitegien Biltzarra. Iruñako Adierazpena.

Ustelkeri modu hau, eskandalu publikoaren mailara heldu denean, hala nolako neurriak hartzera behartu du “hiri-polis” delakoa. Horietako batzuk gaur egun hain zabalduta dauden konpromiso etikoak eta abarreko eszenaratzeak dira. Legedi aldetik ere egin dira saiakerak gauza bere onera eramateko iragarpenarekin. Horrela Udal Araubidearen Oinarrizko Legeak (7/1985 Legea) azken eguneratze baten bitartez, kargudun guztiei bere ondasunen derrigorrezko adierazpena eta interes nahasketaren arriskuagatik izan ditzaketen bateraezintasunak aldez aurretik ezagutaraztera behartzen ditu (75.7 artikulua). Gainera, kargua utzi eta hurrengo bi urteetan mugatua dute bere jarduera pribatua, hori bai, behar bezalako konpentsazio bat jasota (75.8 artikulua). Baina ustezko kontrol mota hau, “hiri-polis”-a osatzen duten pertsonen auto-adierazpenetik abiatzen da, eta sinistu egin behar. Gauzak nola jarraitzen duten ikusita, ez du ematen sistema honek emaitzarik lortu duenik…

Praktika zabaldu hau azaltzeko atsotitz zaharrera joko dugu: “aukerak egiten du lapurra”. Gertakari ukaezina da, hiria gobernatzen duten erakundeetan, erabaki estrategikoen eskumena alderdien ordezkaritzak monopolizatu duela. Erabaki-gune hauek pertsona gutxik osatzen dute, baina ostera, jendaurreko kontu ematearen kultura ez da batere sendotu, desoreka nabarmena dago. Hortaz, bide bakarra monopolio horiek desegitea da, “hiri-polis”-atik “hiri-civitas”-era egin beharreko eraldaketa osatuz. Erabaki gune monopolistak ahalbidetzen dituzten “aukerak” desegertaraztea da bidea. Galdera da, legeen aldaketa sakonei itxaron ote beharko zaizkie erabaki-prozedura mota horiek aldatzeko? Laburbilduz, ba al dago biderik hiri-civitas ereduan sakontzeko oraingo legeditik abiatuta?

Post honetan, egon dauden bideak arakatuko dira, baina esandakoa, borondatea jarri behar da, eta egun dauden zantzuak ez doaz norabide horretan. Nabarmendu beharrekoa da (zentzu negatiboan), Euskadiko Udal Legearen aurreproiektuari begira, EUDEL-ek (Udalen Elkartea) ezagutzera eman duen proposamen bateratua. Adi, txosten honetako 35 orrian ozenki emandako epaia: (gaztelaniaz bakarrik argitaratu den bertsiotik itzulia)

“…Zehaztu beharrekoa da hiritarren partehartzea, toki-politika publikoentzako legitimazio “gehigarria” lortzeko tresna dela, baina ez dela udal gobernuak duen erantzukizun politikoaren ordezkotzat hartu behar. Horrela ba, pentsaezina da hiritarren partehartzea oraingo gobernu ereduaren “alternatiba” bezala ezartzea, toki politiken kalitatearen hobekuntzarako tresna bat baizik ez delako”

Harrapazak…!!!

“Transition Towns”, Hiriak Eraldaketan deituriko ekimena, Hirien eusgarritasun eta iraunkortasuneranzko hainbat adierazpenen multzoan galdu daiteke, lehen entzukera batetan. Han-hemenka ateratzen dira, hainbat ekimen instituzional, Europar Batzordetik bultzatuta asko. Baina, honako honek, nortasun berezia du, gizarte zibiletik sortu da eta garrantzitusagoa dena, abian jarri eta norabidea eta erritmoa bertatik erabaki eta kontrolatzen da. Partehartzailea da izaeran eta jardunean, Erakundeak batu eta laguntzeko erabiltzen dira, ez dute gidaritzarik. Herrialde anglosajoietan horren zabaldua den hiritartasun kontzientzia eta gizarte ekimenaren tradizioa eguneratzen du. Hartu duen zabaltze mailaren adierazle da adibidez, BBC Irratiak bere 4 katean eskaintzen dion “The Archers” programa.

Krisi finantziarioak agertokiaren protagonismoa hartu aurretik, mende berri hau krisi energetiko-klimatikoarekin hasi genuela gogoratzen...?. Biak, dena dela, eredu ekonomikoaren zutabe neoliberalen ondorioak dira. Diruaren krisia, merkatuak araututa bideratu daiteke, erabakiak hartzen badira, noski, ez bestela (ikasteko heterodoxia bloga). Baina, hazkunde ekonomikoa mugagabea bideragarri dela, mundu mugatu batean? Dogma (kontraesan handia) hori, soinetik kentzea nola lortu? Hirigintza ekimen honek, burua agertzen hasi den Deshazkundearen proposamen ekonomikoarekin egiten du bat, bere oinarri teorikoetan. Gure artean, merezi du adibidez, Roberto Bermejoren lanen bat irakurtzea.

(irudia: carbusters.org)

Ekimenak, etorriko den energia eskasiaren eta kutsaduraren krisi horretarako, hirietan bertan bitarteakoak jartzen hastea du xedea. 2005 urtean hasi zen formalki, egitasmo pilotu baten bitartez, Kinsale (Irlanda) herrian, “gainbera energetikoaren aurkako ekintza plana” deituriko baten bitartez. Erregai fosilen hornidura eskasia egoeran batetan, toki komunitate baten bizitzari nola eutsi erakutsiko zuen orri-bidea landu nahi zen. Laburbilduta, Eraldeketa Bidean ekimeak “Petrolioaren ekoizpenaren Gailur-Jotzea” eta “Aldaketa Klimatikoa”-ren arazoei, gizarte zibiletik bultzatutako metodologia partehartzaile baten bidez, hiriek duten energiarekiko menpekotasuna nola gutxitu bilatzen du. Hiri-komunitate eusgarri eta iraunkor (eta orekatuago) batera heltzea da jomuga. Pentsamendu eta ekimen korronte honen oinarriak hurrengo galdera-eratzunetatik abiatzen dira (webgunetik hartuta):

- Ezinbestekoa denez energia kontsumo maila baxuago batekin bizi beharko garela hausnartzea, hobe da prestatuta egotea, bapatean harrapatuta aurkitzea baino.

- Gure komunitate eta herriek ez dute, petrolioaren gailur-jotzeak ekarriko dituen energia talka bortitzei aurre egiteko sendotasun nahikorik, gaur egun.

- Modu kolektibo batean jardun behar gara, eta orain hasi behar gara

- Gure inguruan genio kolektiboa liberatuta diseinatu ditzakegu modu sortzaile eta ekintzailean gure kontsumo energetikoaren murrizketa, eta planetaren muga biologikoarekin bat egiten duten bizimodu aberats eta kontzienteak.

Gaur egun, 200 ekimenetik gora daude abian “Transition Network” deituriko mundu osoko hiri eta komunitate sarean. Euskal-Herrian ekimena hasi nahian ari dela pentsatu daiteke, Deshazkundea web-gunean argitartzen dutena ikusita.

Urdaibaiko eskualdea dugu aspaldiko partez lerro-buruetako protagonista, eta dana Foru Ahaldun Nagusiak (a zelako izena zerbitzari publiko batentzat, ez?) eskualde hau krisiaren zulotik eupada bakar batez atera nahi duen egitasmoa plazaratu duelako: Guggenheim museoaren bigarren atala, alegia. Ordurarte, argazki albumak, turismorako afixak eta egutegi ikusgarrietan azaltzen zen biosfera erreserba distiratsu hura, bat-batean, krisi ekonomiko sakonean trabatuta zebilela jakinarazi digute… eta  inolako egitasmorik gabe. Orduan sortu dira ustekabeak…eremu hori legez babestuta ez ote zegoen? UNESCO-k berak nazioarteko izendapena emana ez zen ba? Dana kontrolpean eta kontsolidatua zegoenaren itxura guztia, ahuldade eta hauskortasun bihurtu da. Sasoi hauetan ez dagola ezer erabat lotuta… ezta legeak horrela esaten badu ere.

Baina goazen krisi honetako ezaugarriak aditzera ematera:

1.- Noren ekimena, haren iraganeko pekatuak

Ekimenaren sorburuak jende askori belarriak tente jarri dizkio (bereziki eskualdean bertan) eta horretarako arrazoi sendoak daude, iraganera lotuta. Hasteko, bertako beteranoenak gogoratuko dute, nola Diputazioak (orduan “probintziala” oraindik) 1970 hamarkadan “aprovechamiento integral de la ria de Guernica-Mundaca” deituriko proiektua oso aurreratua zuen (maketa bat eta guzti zegoen ikusgai). Kantauriar kostalde osoko itsas kirol-portu-resort handiena izango zena diseinatu zuten.

Makro-proiektu haren aurkako gizarte ekimena izan zen gero Biosfera Erreserba izendatzera eraman zuen hazia. 1989 urtean, Eusko Legebiltzarrak ahobatez babeserako legea onartu zuen.

2.- Bai baina ez dugu onartzen jaurerriaren zati bat konpartitu beharra.

Urdaibai babesteko 1989 urteko Legeak, Euskadin landa-lurra lurralde antolamendu eusgarriaren eredutik egiten zen lehen saiakera aurreikusten zuen, 1993 urtean onartu zen Antolamendu Planaren bitartez (PRUG bezala ezaguna). Lurraldearen ingurumen, nekazal, basogintza,…ezaugarriak aintzat hartuz, eremuen sailkapena eta berariazko arauak ezartzen zituen. Plan honek, ordurarteko botere-gune sektorialen erabaki sistemarekin egin zuen talka, eta ordainetan. boikota panteatu zioten. Plante honen bozeremalea Aldundia bera izan da. Urdaibaiko Patronatuko Osoko Bilkuran eszenifikatu zen haustura hau, hain zuzen ere 1995 urteko azaroaren 25.ko bilkuran (Akta hemen). Bertan eta eguneko gai zerrenda hasi aurretik, PNV-k Aldundian eta Udal batzuetan zituen ordezkariek manifestu bat irakurri eta Patronatua utzi zuten sine die (boikot instituzionala). Horren ostean eta ondorioz, Jaurlaritzak Planaren hainbat helburu eta arau indargabetu egin zituen.

3.- Ekimena gurea da bakarrik, eta guk diogunean eta gure erara

Babesteko Legearen beste zutabea, eskualde osorako garapen eusgarrian oinarritutako egitamu estrategiko bat lantzea zen (PADAS izenarekin ezaguna). Garai haietan, Plan Estrategikoak eta Agenda 21 direlakoak, oraindik plano teorikoan bakarrik ezagutzen ziren. Ba hemen ere, Urdaibai aitzindari izan zen, eta prozesu partehartzaile baten emaitza gisa, (prozesuaren laburpena hemen) 1998 urtean PADAS-a onartu zen (Jaurlaritzaren 258/1998 Dekretua). Garapen Plan Estrategiko honek 10 helburu estrategiko, 22 ekintza lerro eta 98 garapen porposamen batzen zituen. 2008 urtean, planaren burutze mailaren azterketa bat egin da, eta emaitza ezin eskasagoa atera: lerroen %13a eta proposamenen %26a baino ez da gauzatu hamar urteren buruan. Ezetz igarri zein Erakunde Publikok ez dituen bere politikak PADAS-ra egokitu?

Kontutan izanda PADAS hau ez zela akordio politiko arrunt baten bidez onartu, Dekretu izaerarekin baizik (arau juridiko loteslea), ondorioz, Dekretu baten urratzea eman dela esan daiteke, eta hori auzibidean salatu daiteke…ez?

4.- Egintza administratiboen bidez eragindako hustea-haustea.

Aitzindarietan, Urdaibai txaleten eta aisialdirako gune bihurtzea zuten helburu “aprovechamiento integral” huraren aldeko ekintzaileak. Legeak eta haren ondorengo PRUG eta PADAS-ek asmo horiek baztertu zituzten… edo ez. Soziologia juridikoan bada axioma bat: arau baten indarra eta sinesgarritasuna ezagutzeko, bideratu beharko lituzken egintzen analisitik begiratu behar da. PRUG-aren kasuan, Udalen egintza administratiboei begiratu behar zaie, hirigintza baimenetan, hain zuzen. Ikuspegia ezin okerragoa ateratzen da, neo-baserriak (landa txaletak azkenean) eraikitzeko presio nagusia Udaletatik etorri da. Horren erakusle:

- Zenbat neobaserri-gune sailkatu diren (83 guztira), aldiriko urbanizazio eutsiezin eta kostu publiko handikoa eraginez. Hemen duzue analisi sakon bat Urdaibaiko urban sprawl deritzonari buruz.

- Ze auzibide ugari, luze eta erasokor egon den, Udalen eta Patronatuaren (Ingurumen Sailaren) artean. Horren erakusgai, EHU-UPV-k ateratako epai bilduma hau.

5.- Eta orain dena airean....orduan bezala

Oraingo Jaurlaritza Guggi makroproiektuaren aurrean ezezkoan edo.. ageri izan da hedabideen aurrean. Baina, beti ere benetako erakusle diren egintzei atentu ibili beharra dago, eta hona hemen non, pasa den Otsailaren 23-ko Boletin Ofizialean, Urdaibako PRUG-aren berrikuspena hasi dela iragarri duen Ingurumen Sailburuak... eta ez du argitzen ze norabidetan eta helbururekin hasi duen....agian ditxosozko museoa edo dena delako ahalbidetzeko?

Beste aldetik, gizarte zibila biltzen hasi da, eta dagoeneko bada plataforma bat Urdaibaietz izenekoa (urdaibaietz.org) Erronka handiak ditu aurretik, barne antolaketa eta eraginkortasunarena lehenak, testimonialismoan ez erortzeko.

Azken sei hilabeteotan, Euskal kostaldeari eragiten dioten Auzitegi Gorenaren bi epai deigarri ebatzi dira, oraingoan onerako. Lehena, Barrikako itsaslabarretan ezarri nahi zen txaleten urbanizazioa (komunitate-kide den Aldiri blogean aipatua); eta bestea Urdaibai Biosfera Erreserbaren itsasadarrean antzerako beste promozio inmobiliario bateri buruzkoa. Baten batek, oraindik uste izango zuen horrelakoak Mediterraneo aldean besterik ez zirela posible, agian hemengo kultura instituzionalak, edo bestelako uste erratu batengatik, ba hemen ez genituela horrelako “asuntorik”. Erratua ze jakin besterik ez dago, hemengo dirua noraino dagoen nahastuta auzipean dauden “asunto” entzutetsuetan: Kutxak Andaluzian edo Murtzian dituen aferak kasu.

Bi kasuetan, ingurumenaren babeserako eremuak zirenak (planeamendu orokorrak horrela sailkatua), eta une jakin batean, herri arduradunek (Udala batean, eta Jaurlaritza bera bestean) zatikako aldaketaren bidezidor prozesala erabilita (azkarra eta batez ere ustekabean pasatzen delako), bere izaera urbanistikoa erabat aldatu eta urbanizagarri “bihurtu” zituzten (rekalifikazioa, ulertzeko). Horren aurrean, gizarte ekimenak auzitara jo zuen… eta irabazi egin ditu bi kasuetan !!!.

Barrikako itsas-labarrak (auzibidean egon arren urbanizazio lanekin hasi ziren)

Bi epaiak aztertuta, ondorio juridiko paretsuak atera daitezke:

- Landa-lurra edo urbaniza ezina bezala sailkatua dauden eremuek, bere funtzio urbanistikoa betetzen dutela, hain zuzen ere ingurumen eta landa jarduerekin lotutakoak. Beraz, ez direla bazterreko edo eremu marjinalak, hiria haraino noiz zabalduko zain geratutakoak. (aurreko artikulu batean dago oinarri juridiko hau aztertuta sakonean).

- Plangintzarako eskumena duten erakundeek hartzen dituzten erabakiak halabeharrez arrazoituak izan behar direla. Gainera, ez duela balio edozein argumentu erabiltzea (lotura formala betetze hutserako); ordea, eta legediaren aginduz, interesa publikoa hobeto sustatzen duen erabakia bakarrik dela zilegi azpimarratzen dute (kasu bietan, ingurumen babesarena, alegia).

Muga kontzeptual horrek ezartzen du, hain zuzen, Auzitegi Gorenak esaten duen modura, herri administrazioek bere jarduerarako debekatuta duten arbitrarikeria (interesa publikoan eusgarririk ez duen jarduera denean).

Urdaibaiko itsasadarrean rekalifikatu zen Kanala eremua

Gainera, bi epaiek, aurrekarien kontakizuna egiten dutenean, sakoneko errealitate kezkagarri bat islatzen dute:

- Erakunde publikoek, haien erabakitzeko prozeduretan ez dutela behar besteko barne kontrol instituzionalik. Nola liteke bestela, Urdaibaiko kasuan, inolako aldeko txosten teknikorik eta juridikorik gabe, 27 hektareako rekalifikazio bat onartzea Patronatuko Osoko Bilkurak?

- Auzitegietara heldu baldin badira (eta rekalifikazioak atzera botatzea lortu !!!), Erakundeetatik kanpo dauden gizarte eragileen ekimen eta arduragatik izan da (talde ekologistak oraingoan). Zer gertatuko zen modu boluntarioan ari diren elkarte hauek ez bazuten esfortzu hori egingo? Eta kontutan izanda gure parajeetan “gizarte zibila” deitu ohi denak duen ahuldade kronikoa, hurrengo “ekitaldi” baterako indarrik nahiko izango ote dute berriz Urdaibain eta Plentzia aldean (edo beste eskualderen batean)? Orduan zer?

Azken gogoeta bezala: hiriari eta lurraldeari eragiten (astintzen) dioten erabaki estrategikoak, eta lege-aginduz gune publikotik egiten direnak, pertsona gutxiegiren eskuetan daude.

Epaiak osorik hemen:

- Urdaibaikoak: Auzitegi Nagusia eta Gorena

- Barrikako epaia Gorenean

Urte bukaeran, Legebiltzarrak Nekazaritza eta Elikagaigintza Polítikarako Legea onartu zuen (Abenduaren 23.ko 17/2008 Legea). Lege berri honetatik, blog honen eremurako (hiria eta lurraldea) adierazgarri gertatzen diren atalak azpimarratuko ditugu. Horrela, eta hasteko, Zioen Azalpenean, Nekazaritza jarduna sektore estrategikoa dela aldarrikatzen da “bertako lurralde eta ingurumen-kudeaketaren erdigune baitira; erantzukizun inplizitua jartzen dute Administrazioaren bizkar, gune eta jarduera horrekiko politika iraunkortasun-irizpideen arabera egin behar da eta”. Azken urteotan, sektoreak izan duen gainbehera, eskualde batzutan ia-ia desagertzera ere heldu da, botere publikoetatik egon den noraeza penagarria izan delako (emaitzek eta egungo egoerak esaten dute dena). Kinka larri honetan eragile negatiboak izan direnak ere aipatzen dira, “nekazaritza-guneak hirigintzaren, azpiegituren eta industriaren eragina eta esku-hartzeak jasaten ditu, eta, horren ondorioz, nekazaritza-jardueraren ekoizpen-baliabide nagusi gisa eta euskal landa-eremuaren elementu egituratzaile gisa duen funtzioa ahultzen ari da pixkanaka”. (pixkanaka ¿?).

Legearen II Titulua, nekazaritza lurraren estrategiari buruzkoa da, eta aurretik ere 1990 urteko Lurralde Antolamenduaren Legeak aurreikusten zuen nekazaritzaren balore estrategikoa berresten du. 4/1990 Legeak, jada orduan ere, Lurralde Antolakuntzarako Artezpideak arautzean, bere gutxieneko edukieraren barruan (6 artikulua) nekazaritza balore altuko lurrak zehaztearena zegoen, hain zuzen ere hiri hedapenaren presiotik babesteko. 1997 urtean onartu ziren Lurralderako Arteztarauak, Ingurune Fisikoaren Matrizea diseinatzerakoan, Nekazal Lurren babes eremua sortu zuten, eta ondorioz, udal hirigintza plangintza guztietan, derrigorrez lur sailkapen hau zehaztu beharra dago. Gauza da, Lege berri honek, agian askorentzat zentzugabea edo hutsala zen lur sailkapen mota honi, lege indarreko berrespen bat eman diola, ze “interes sozialekotzat” izendatzen ditu (16.1 art)

Baina benetan aipatzeko berrikuntza, nekazal lurren jabegoari dagokion funtzio soziala arautzea da. Horrela, 9 artikuluan, ustiategiko titularren betebeharren artean nekazaritza lurrak gutxiegi erabilita ez edukitzea agertzen da, eta ondoren, betebeharren hori urratzen bada (20 art), administrazio publikoak, esku hartzera behartzen ditu. Eta azken urratsean lursailaren erabilera funtsa publiko bateri laga beharko dio:

21. artikulua.- Lurraren erabilera nekazaritza-lurren funtsei lagatzea.(.....)

2.- Landa-lursail edo -finka batek ez du betetzen lurraren erabileraren funtzio soziala, baldin eta lursail edo finka hori bi urtez segidan egon baldin bada gutxiegi erabilitako lurren inbentarioan (20. artikuluan, nekazaritza-lurrari buruzkoan, ezarritakoa).

3.- Deklaratzen bada landa-lursail edo -finka batek ez duela betetzen lurraren erabilearen funtzio soziala, lursail edo finka hori kokatuta dagoen ustiategiko titularrak nahitaez laga beharko dizkio lursailok, hamar urterako gutxienez eta hogeita hamar urterako gehienez, nekazaritza-lurren funtsei, baldin eta lur horien jabea bada.(....)

Azken muturrera eramanda, gutxiegi erabiltzen duen jabeari 104 artikuluan isuna jartzea ere aurreikusita dago.

Dena dela, araudi hau ez da inola ere, gure inguruan indarrean dagoen lehena ezta zorrotzena ere. Andaluzian, 1984 urtean onartu zen bertako nekazaritzaren eraberritzerako legea (Ley 8/1984 de Reforma Agraria), eta hurak ere nekazal lurren gutxiegizko erabilera arautzen zuen, baina lurren desjabetzea planteatzen zuen, ordea. Eskuineko alderdiek, lege hau Auzitegi Konstituzionalera eraman zuten, baina erantzun bezala, lurraren jabegoaren funtzio sozialaren doktrina ezartzeko balio izan zuen epaia atera zen (37/1987 epaia) epaia hemen, eta ondorioz zentzu honetako araudiaren erabateko legezkotasuna ezarri zen , behin betiko (hemen ere, norbaitek, jabego eskubide sakrosantuaren kontrako urratzea dela eta zantzuka hasteko tentazioa izango balu… hor abisua).

Asuntoa izango da legalitate formaletik, guzti hau benetako zuzenbide erreala bihurtzea, eta hor dago nekazari gazteak eta lurrik gabekoak sektorera sartzeko presio legitimoa egiteko aukerazko helduleku paregabea, legeak horrela bermatzen du eta. Galdera da, ea arduradun diren erakunde publikoak (nekazaritza sailak) benetan sinetsita dauden bide honi abiada emateko, eta kultura honetan lurraren jabegoari eman izan zaion eduki extra-legalari buelta emateko; eta bestetik, hirigintza garapenekin bat-batean aberasteko irudikapenak bazterrera zokoratzeko borondaterik ba ote dagoen. Legean zehar “koordinazio” hitza aipatzen da sarri, baina ez al da garaia, erakundeen jardunari “koherentzia” exigitzeko? Ba horixe da galdera, ze sektore estrategiko honen etorkizuna kinka horretan egongo da… gu izango ote gara nekazaritza likidatuko duen lehen herrialdea ?

 

Izenburuan aipatutako bi hitz horiek, Estatu Batuetako urbanistikan erabiliak dira, bertan eman izan da lehenengoz eta modu sakonagoan, hiriaren mugagabeko barreiatze prozesua, eta ondorioz, bertan hasi dira eredu horren eragin okerrak ikusten.Urban Sprawl prozesu honek, honako ezaugarriak ditu:

- Dentsitate baxuak, hirigunearekin alderatuta, eta beraz lurzoruaren kontsumo maila handia.

- Eremuen espezializazioa, eta ondorioz, lurzoruaren erabileren eta hiri funtzioen sakabanatzea.

- Lurraldearen zatiketa eta jarraipenik gabeko guneak, garapen urbanoen arteko hutsuneen sorreran oinarrituta.

- Ibilgailu pribatuarekiko menpekotasuna, barreiatzeak inposatuta.

- Hirigune historiakoaren gainbehera, sakabanatutako zentro-gune berrien azaleratzea eta garapen urbanoen arteko uniformekeri handia.

- Tokien pribatizazioa, eta honekin batera ekipamendu eta zerbitzu publikoetan desorekak.

Urban Sprawl honen irudi topikoa, famili bakarreko etxe sorta barreiatuak osatutako eremu zabalak izango lirateke. Orain gutxirarte, Estatu Batuetako filmetako paisai desurbano arruntekin identifikatzen genituen, baina, dagoeneko konturatu gara berton ere honelako etxegintza produktuak nolako arrakasta izan duten, eta gure paisaian gero eta zabalduago dagoela. Horretaz gainera, aipatutako eragin okerrak ere hasi gara nabaritzen: 1990-2000 urte bitartean Erkidego Autonomoan lurzoruaren artifizializazioa 52 km2 tan handitu da, eta honek %20 ren hazkundea suposatu izan du… hamar urteko epe laburrean !!!. Bestelako kostu ekonomiko eta sozial asko eragiten ditu garapen eredu honek, horretan oso erakusgarria da Sierra Club Elkarte estatubatuarrak bere analisiari jarritako izenburua: The dark side of the american dream.

Nabaritzekoa baita, giza osasunean ere zer nolako kalteak sorrarazten dituen aztertzen dituzten analisiak bai Kanada zein Estatu Batuetako osasun zerbitzu publikoek egindakoak.

Eredu honen arrazoiei, eta arrakastari heltzerakoan, beti aipatzen da, batez ere, gizartearen “irudikariaren” aldaketen barruan ikusi behar dela: Baina beste analista batzuk, ordea, aginte publikoek zer nolako sustatze lana egin duten azpimarratzen dute, azkenean, “gizarte ingenieritza” proiektu oso bat aztertu daitekela. Horrela, Estatu Batuetara bueltatuz, “amerikarraren ametsa” deitutako irudikapen hori, 1930 hamarkadan hasi zen, Gobernuak famili bakarrerako etxeak erosteko maileguak errazten hasi zenean, red linning deituriko estrategia erabiliz, eremu bilduetarako etxe-auzoetan erosteko eskakizunei ezezkoa emanez, alegia. Gero 50 hamarkadan beste oinarrizko erabaki bat hartu zen: autobide sare osoa doanekoa bihurtzea, garraio publikoaren alde egin ordez. Beste alde batetik, 30 hamarkadan, ibilgailu eta petrolio arloko enpresa nagusiek, batera, National City Lines deituriko enpresa sortu zuten, eta urte gutxiren buruan, 45 hiritako tranbia eta trolebus konpainia erosi zituzten… berehala ixteko. 1949 urtean, General Motors eta beste batzuk, “konspirazio” akusaziopean isuna jaso zuten, baina 5.000 dolarrekoa. Ordurako kaltea egina zegoen dagoeneko: 1947 urtean, langilagoaren %40ak erabiltzen zuen garraio publikoa, 1963 urtean aldiz %14ak, eta gaur egun ez da %5 ra heltzen.

Frantziako Estatuan ere, bertako aginte publikoek, 70 hamarkadan, etxebizitza politikan hasi zuten norabide aldaketa nabarmendu daiteke. Pierre Bourdieu soziologoak aztertu du politika aldaketa hau, aurreko urteetan alokairu sozialera zuzendutako etxebizitza politika sendoak, gands ensambles deiturikoen hiri trinkoaren eredutik jauzi egin zuenean. Giscard D´Estaing lehendakariaren garaietan hasi zen alokairura zuzendutako politika publiko historikoa baztertzen, eta ordez, famili bakarrerako etxebizitzak eraikitzea suspertzeko, enpresak jaso zituzten pizgarri fiskalak, eta pertsonek etxe horiek erosteko mailegu malguak jasotzen. Garai horretan hasi zen gaur egun Lapurdik duen egungo itxura urbano hori hartzen, Hendaia-Baiona korridorea deitu izan zaiona, edo beste ikuspegi batetik esanda, basque-chaletez jositako aldiriko paisaia.

Hegoaldean beranduago hasitako fenomenoa dugu urban sprawl-eko hau, bertoko suspertze ekonomikoa berantiarragoa izan delako. Baina bideratze estrategia oso antzekoa izan da, azken urte hauetako mailegu hipotekario malguek izan duten boom-a ez da kasualitate hutsa izan, aipatutako ereduen pasarte berri bat baizik.

Europa osora zabaldutako fenomeno kaltegarria da jada urban sprawl deituriko hau, baina oharkabean pasa izan dena. Horrela salatu berri du, nork eta erakunde ofiziala den Europako Ingurumen Agentziak, 2006 urtean kaleratutako txosten batetan. Izenburua bera oso deigarria da: “Hiri barreiatzea Europan: bazterrean utzitako erronka” "Urban sprawl in  Europe: the ignored chalenge"

Eta orduan zer? Ba al dago bestelako eredurik?, ba honetan ere Estatu Batuetara joko dugu. Bertan sortua da Smart Growth (garapen azkarra-intelegentea) kontzeptua eta mugimendua ere. Ideak, New Urbanism pentsamendu korrontetik datoz, hiriaren plangintza publikoa lehentasun bezela ezartzen duena. Paradoxa badirudi ere, eredu honek, guk berton izan dugun hiri historikoaren ezaugarriak aldarrikatzen ditu: etxebizitza maila eta eredu desberdinak sustatu, lurzoruaren erabilpen mistoak, mugikortasun eusgarrirako oinarriak ezarri,… azken baten hiri hitzetan laburbiltzen dena: hiri trinkoa – urbanoa-berdea.

Zentzu honetan adibide oso deigarria da, Portland hirian, eta era zabalagoan Oregon Estatuan, 90 hamarkadatik hona bideratu izan den hiri plangintza eredua. Agindu bat oso azpimarragarria bihurtu da, hiri bakoitzak bere plangintza diseinatzerakoan, “urban growth boundary” deiturikoa ezarri behar du, derrigorrez. Hau da, hiriaren zabalgunea aurretiaz mugatu behar da, hiria eta landalurra eremuen arteko bereizketa ezartzen da.

Euskal Urbeak, beraz, analisi eta auto-azterketa sakona egin beharko lioke bere buruari. Etengabeko zabalgunea, jada, homologaezina da nazioartean.

Krisialdi baten sartu garela eta diote… gauza berria balitz bezala. Ba bueno…. azken urteotako autosatisfaksion gizen horri astindu ederra emateko balio beharko digu, batez ere, eta blog honen xedeari dagokionean, hiri eredu eraberrituetarako benetako urratsa behingoz emateko.

 

Egoera hauetan benetako arriskuan geratzen ohi direnak, udalerri txikiak izaten dira. Arrazoi zerrenda luzea eman daiteke, hala nolako komenientziazkoak… eta askotan geldi eta itxaroten geratzeko erraz –errazegi- baliagarri direnak. Gure udalen inertzia beti antzerakoa izan da: Foru Aldundi edota Jaurlaritzatik etorritako ideia eta sormenen etorriari itxarotea, eta guztietan, haiengandiko menpekotasun finantzarioari aitzakia bilatuz. Ematen du, tradizionalki izan dugun Estatu eredu zentralista eta bertikal bera , guretzako ere errepikatu eta ezarri dugula.

 

Oraingo post honetan, Udalek, euren hiri proiektu desberdinak aurrera ateratzeko, Europar Batasunaren mailan dauden finantza eta elkarkidetza aukerak argitzen saiatuko gara. Mezu argi batekin: ba dira aukera zabalagoak Foru eta Jaurlaritzako finantzazio eskabide guneetatik at, eta zuzenean Udala-Europa harremana sortzen delarik, ez da bitartekorik (….ezta oztoporik).

 

A) LIFE Fondoak (esteka hemen)

 

Hasteko LIFE + deritzon Fondoak hartuko ditugu. Ematen du, Fondo hauek naturguneak edota animali eta landare espeziekin bakarrik dutela zerikusia, baina ez, izaera urbanoa duten egintzetarako ere zuzenduta dago. Fondo hau, hiru ardatzetan banatzen da: LIFE Natura eta Bioaniztasuna (hau da propio naturarako), LIFE Informazioa eta Komunikazioa, eta LIFE Ingurumen Politika eta Gobernantza. Azken honen bitartez (aurreko programan Life Ingurumen izena hartzen zuen soilik), Hiri Ingurumena eta Bizitza Kalitateari buruzko Estrategia Tematikoa lantzen da. Hemen proiektuen datu base interesgarria aurkitu daiteke.

 

LIFE + Fondo hauen artean, badago bat adierazle ona dena, udalerri txiki batek landua, eta gainera 2007 urteko “best project” multzoan aukeratua izan dena. Les Presses izeneko, 1.700 biztanledun herri bat, Gironan dagoen Garrotxa eskualdean. Bertan “Pedra Tosca parkea” izenburupean, aitzinean nekazal eremu bat izandakoa, azken urteetan eraikin informal eta txabolak alde batetik eta zabortegi klandestinoaren gune bihurtua zen, Olot hiriaren periferia urbanoak hartua. LIFE Proiektuaren xedea, eremua bera baso izaerara lehengoratu eta eskualdeko aisialdirako eta ingurumen hezkuntzarako, 26 hektareako “parke eszeniko” bat antolatzea izan da.

 

Edo beste proiektu interesgarri bat, Italiako iparraldean, herri txiki ugari dituen eskualde batetan, nola antolatu duten garraio publiko sistema original bat. Beti esaten da, garrio publiko sare bat ekonomikoki errentagarri izateko masa kritiko handi bat behar dela ezinbestean, bada, proiektu honek, antza bestelako sistemak ere landu daitezkeela demostratzen saiatzen da.

 

B) FEDER Fondoak: INTERREG, URBAN,..

 

FEDER izenburu orokorraren azpian hainbat Fondo sorta dago. Adibidez, INTERREG deritzonak, bere hirugarren ekitaldia bukatu berria dute, eta hauen helburua EB.ko Estatuen muga artean dauden eskualdeetan jardutea da, bi kapitulutan daude banatuta.

 

Beste fondo bat, URBAN deritzona da, honek ere bigarren ekitaldia osatu berri du. Bere lehentasunen artean, hirien bizi kalitatea legoke, eraikinak eraberritu, gune berdeak sortu, eta baita kutsadura urriko garraio publikoak eta energia berriztagarriak sustatzea. Euskal Herriko proiektu batzuk sartu dira fondo hauen babespean: Bilbao La vieja auzoa, edo Barakaldo, Pasaia eta Iruñeako alde zaharra eta Erroxapea auzoko biziberritze proiektuak. Baina honek ez du esan nahi udalerri edota eskualde industrial zabaletara bakarrik zuzenduta daudenik. Horrela, gogoratzekoa da baita, hiri txikiago batetan ere, Biarritzen, La Negresse auzoan, fondo hauen bitartez proiektu bat aurrera atera zela: 8 hektarea hartzen zituen “erreserba natural bat etxe bloke tartean” deritzona. Hemen ere degradazio urbano argirantz zeraman tendentzia bateri buelta eman, eta auzotarren bizi kalitatearen hoberako, gune berde bat berreskuratu zen.

 

Beraz, azken gogoeta bezala, udalerri ertain eta txikiak euren hiri hobekuntzarako edota degradazio arriskuan dauden auzoak aurrera ateratzeko asmorik baldin badute, finantziazio bideak badira. Gainera udalerrian bertan proiektua burutu eta gauzatzeko ahalmena da oinarrizkoena, gero, ez hain urruti eta ez hain arrotz diren Europako fondoetara aurkeztea bada… eta adibideak ugari dira. Ez da beti, bertoko goi erakundeetara eta sarritan ama-ordezkoaren talantea izaten duten sailburuengana derrigorrez eskean joatea. Europako Batzordearen beraren estatistiken arabera, fondo hauetara aurkezten diren ia %40, udal erakundeak izaten dira, udal txikiak ere barne…. hemen eman ditugu gertuko adibide erreal pare bat. Txikia ere, ondo landua bada, kontutan hartzen dela Bruselan.

Elkarte Autonomoko hiri eta herrietan, Lurralde Antolamendurako Arteztarauen arabera 69 Alde Zahar daude zenbatuta. Haietatik, 53-k baino ez dute babes eta birgaitzerako aldarrikapen eta plangintzarik. Horretaz gainera, hiri historikoaren eremutik aruntzago ere, gure etxebizitza parkea zahartzen ari da. Batez beste, etxe eraikinen % 40-ak edo, 50 urtetik gora dituzte. Errealitate hau, eta etorkizunera begira behar den hirigintza estrategia, gure hirietako biziberritzea alegia, Legeetan argi eta nabarmen ageri zaigu; baina, ardatz politikoak, adierazpenetan baino, benetako konpromisoetan aztertu behar dira. Honek, azken finean erakundeen aurrekontuetara garamatza.

Beraz aztertu dezagun Jaurlaritzak, noraino betetzen dituen 2/2006 Lurzoru Legean zehar hirien biziberritzearen alde egiten dituen zentzuzko adierazpenak. Horretarako, etxebizitza politika ikertuko dugu, eta zehazki diru aldetik zein pisu duen biziberritzeak, etxe berrien eraikitzearekin alderatuta. Hola, 2008 urterako Etxebizitza Sailak onartu zituen Aurrekontuetara joko dugu.

Hasteko, 2002-2006 urte bitarterako diseinatutako Etxebizitza Plan Orokorra laburbiltzerakoan ematen dituen datuak nabarmenduko ditugu.

Sustapena	191.000 milioi €
Biziberritzea	32,4 milioi €
Lurzoru erosketa	21,9 milioi €

Beraz, lehen datuek ematen diguten argazkiak erakusten du, Jaurlaritzaren etxebizitza politikaren pisu nagusia etxe berrien sustapenera zuzentzen dela.

Sakonerago joanda, argitu behar da Biziberritze politikarako bideratutako diru honen barruan, diru laguntzei dagokien zatia, 11,4 milioitan geratzen dela. Orduan, diru kopuru hau ikusita (txikia edozelan ere), zergatik ote da? Ez dagolako birgaitzeko eskabiderik? Ez horixe…. 2008rako Aurrekontuetan bertan egiten den analisiak bestelakoa erakusten du, eta testua literalki ekarrita:

“Etxebizitza birgaitzeko beharra duten familien portzentajea % 17koa da. Emaitza hori ikusita, euskal familiek azken urteetan adierazitako mota horretako beharra areagotu egin dela esan daiteke, eta aztertutako aldi osoko (1996-2006) portzentajerik altuena erregistratu da oraingoan.

 (…) Etxebizitzaren birgaitze beharra eta eskaria kopuru absolutuetan adieraziz, 134.780 familietan antzeman da beharra.

 Orduan, beharrizana badagoela badaki Jaurlaritzak, eta gainera zenbat eta zaharkituagoa etxe-parkea, orduan eta beharrizan zabalagoa ageriko da etorkizunean ere. Baina diru kopuru gehiena etxe berrien sustapenera bideratzen da, nahiz eta jakina izan sustapena oso erritmo motelean egiten dela eta lortutako emaitzak inoiz ez direla publizitatutako asmoetara heltzen.

 Beraz, nola mozten du Jaurlaritzak beharrizan objektiboa (134.780 familia) eta babesgarriaren arteko lerroa? Ba, diru sarrera indizea oso baxua ezarrita (21.000 €):

(…) Amaitzeko, ezin dugu ahaztu birgaitzeko beharra duten familien % 38k aitortu dutela urtean 21.000 eurotik beherako sarrera gordinak dituztela, hortaz, segmentu babesgarria 51.200 kasutara murrizten da.”

Beste modu batera esanda, beharrizanen % 62a diru laguntza publikoa lortzeko eskubidetik kanpo uzten du.

 Hurrengo taulan ikusi daiteke, noraino baztertzen den birgaitzea eskatzen duen hautagia, eta aldiz, ze aldea dagoen babes ofizialeko etxe baterako hautagaiekin, eta baita, prezio libreko etxe baten eroslearekin:

eskaria mota	Familiaren urteko gehienezko diru sarrera
Babes ofizialeko etxea erosi	35.000 €
Prezio tasatuko etxea erosi	45.000 €
Prezio libreko etxea erosi	33.000 €
Etxea/eraikina eraberritu	21.000 €

Taula honetako datuei, beste bat ere gaineratu behar zaie, hain zuzen ere, eskaera mota bakoitzak zein diru laguntza jasotzen duen. Horrela ikusiko dugu benetan, zein politikak duen lehentasuna Jaurlaritzarentzat, eraikitze prozesu berriak edo hiri historikoaren birgaitzeak.

Horrela, Babes Publikoko Etxebizitzen politika, azken finean diru laguntza publikoaren politika da: etxe barri bat, merkatuko prezioan erosi beharrean, diru publikoz lagundutako eta araututako prezio baten erosteko “zortea” da. Jaurlaritzak 2008.ko Ekainean argitaratutako txosten batetan, prezio libreko etxe baten prezioa/m2, etxe tipo batetan, 3.315,70 €/m2 neurtzen zuen. Aldiz, Babes Ofizialeko Etxe baten prezioa 1.334,70€ (-1.981 €/m2), eta modalitate berriko Prezio Tasatuko Etxeen kasuan (legez BOE x 1,7 gehienez), 2.269 €/m2 (- 1.046,7 €/m2).

Laburbilduz, 80 m2-ko etxe tipo baten kasuan, BOE bat “zortean” tokatzen zaionari, 158.480 €-ko “dirulaguntza” ematen zaio (prezio librea eta BOE-ren arteko prezioaren diferentzia), eta Prezio Tasatuko batetan 83.736 €.

Aldiz, prezio libreko etxe bat erosteko laguntzak arautzen dituen Dekretuaren arabera, dirulaguntza, eta Alde Historiko batetan badago kokatuta etxe hori, prezioaren % 6-ra heldu daiteke, eta gehienez 9.015 € (zure diru sarrera 21.000 €-tik beherakoa bada) edo 3.606 € (33.000 €-tara heltzen direnentzako).

Baina, eraberritze obrak egiteko, ikusi dugunez 21.000 €-ko diru sarrera da langa, eta maila horretara heltzen ez direnek bakarrik jaso dezakete diru laguntza, eta kopurua gainera, eta obra nagusiak deitzen diren horietarako bada (eraikineko fatxada, eskailerak, zerbitzu orokorren berriztatzea…) gehienez 5.500 €-koa izango da.

Beraz, datu hauek erakutsita, argi geratu da, etxebizitza politikaren lehentasuna BOE berrien estatistikak loditzea dela, horrek izaten duen zarata mediatikoaren puzte efektua bilatu nahiaz, gainera. Itzalean geratzen dira, aurrekontuak diseinatzeko unean, hiri eta herrietako Alde Zaharrak biziberritzearen aldeko hitz multzo guztiak.

Gure hirietako Alde Zaharren ikuspegi soziourbanistiko azkar bat eginda, berehala nabarmentzen da, bertan zelako giza multzoak bizi diren: bertako betiko pentsiodun agure zaharrak, azken BOE zozketan zorterik izan ez duten gazteak, eta etorkinak. Iruzkin soziologiko hau kontutan hartuta, argi dago, laguntza publiko zuzena eta zabala behar duten jendea dela, baina etxebizitza politikak ez diela laguntza askorik emango, eta ondorioz, beraien esku geratu dela biziberritzearen ekimen ekonomikoaren zati nagusia. Errealitate hau da, benetan Alde Zaharretan gertatzen ari den degradazio prozesuaren ardatza eta zergatia… publizitate gutxirako eman dezake (BOE bloke berrien zozketa, giltza emate, …eta bestelakoekin alderatuta) eta hori da hain zuzen ere, gure Alde Zaharren kondena: ez baldin badago “tajada” mediatikoa ateratzeko aukerarik, ez dago dirua bideratzeko agindurik.