Hiripublika

Gure Hirigintzaren azken urteotako historia, erabateko hazkundekerian eroritako kronika bat da, hirigune berrien eraketan zentratuta. Gaur egun aldiz, hirigintza, garapen eusgarria edo iraunkorraren betebeharretara lotu behar da, hazkunde horren eraginak murriztuz, eta dagoen hiriaren birgaitzearen aldeko apustua eginez. Europar Batasuna norabide horren alde egiten ari da, adibidez, Europako Lurralde Estrategiaren bitartez, edo oraintsuago Hiri Ingurumenaren gaineko Arloko Estrategiari buruz Batzordeak prestatu duen Jakinarazpenean, eta Europako Hiri Iraunkorrei buruzko Leipzig-eko Gutuna.

Azken tendentzia, hiribilduaren aldekoa da, eta urbanizazio sakabanatuaren arriskuak azpimarratzen ditu: ingurumen kalteak, gizarte bazterketa eta energia, eraikuntza eta azpiegituren eguneratzeak sortzen dituen ekonomi kostuak. Lurzorua, gainera, aktibo ekonomikoa izateaz gainera, natur baliabidea da, urria eta berritu ezina. Ikuspegi honetatik, landa-lur osoak du aintzat hartzea merezi duen ingurumen balore bat, eta lurzoruaren liberalizazioa ezin da lur-sailkatze neurrigabeko batetan oinarritu, aldiz, beharrizan ekonomiko eta sozialei bere neurrian erantzungo dion erantzukizun osoz egindako lurzoru hirigarriaren sailkatzea da bidea. Hiri lurzoruak, eraikitako hiriak alegia, badu ere bere ingurumen balorea, kultur sortze kolektibo bezala, eta etengabe eraldatuz doana, eta horrenbestez, haren gaineko plangintzak birgaitzea eta erabilpen anitza sustatu behar du.

Aurreko bi pasarte hauek ez dira literatura urbanistiko hutsa, Estatuko Lurzoruari buruzko 8/2007 Legearen Zioen Azalpenetik hartuta daude. Bere aldetik., EAE-ko Lurzoru Legeak ere, bere Hirigintzaren Oinarrien artean, lehena, Garapen Iraunkorrarena ezartzen du. Hiri-garapenerako irizpide bezala, lurzoruaren okupazioa eusgarria izan behar dela ezartzen du, hortaz, “hazkundeari ekin aurretik, lehentasuna izango du beti lurrak birgaitzeko eta leheneratzeko lanak, berriz erabiltzeko moduan egon daitezen. Horrela, batetik, gune urbanoak barreiatu eta sakabanatzeko joera baztertuko da; bestetik, lurraldeak bere oinarrizko funtzioari eutsiko dio; eta bestetik, erabilerak eta jardunak era askotarikoak izanik, espazioan egokiro uztartuko dira, jendea ahalik eta gutxien mugiaraziz” (3 art).

Hirigintzaren Eusgarruitasun edo Iraunkortasuna

 

EAE	Nafarroa	Estatua
3 art	4 art.	2 art

 


Estatuko Legeak, bere 15 artikuluaren aginduz, Hirigintza Planeamendua Ingurumenaren gaineko Eraginaren Azterketa osatzera behartzen du, hau da Apirilaren 28.ko 9/2006 Legeak ezartzen duen prozedura. EAE-n 183/2003 Dekretuak arautzen du, baina halabeharrez gaurkotu egin beharko da (noizko auskalo….), ze Estatuko Legeak helburu eta araudi zorrotzagoa ezartzen ditu. Adibidez, oso garrantzitsua eta Europar Batzordeak eta Auzitegi Nagusiak orain arte sarri exijitu dutena (2001/42/CE Arteztarauak horrela aurreikusten zuelako) , “Zero Alternatiba” delakoa ere neurtu egin beharko da (hau da, plangintza eta egitamua ez gauzatzearena).

Gainera, hiri plangintza berri bat onartzeko dokumentazioaren barne, urbanizazio berri horren ondorioz sortu edo ezarriko diren azpiegitura berriak Udal Ogasun Publikoari eragingo dioten kostuaren Memoria landu beharko da. Amaitzeko, nobedade nabarmena izango dena, Elkarte Autonomoko Legediak ezarri behako duen epemugan (zain dagoen beste enkargu bat Jaurlaritzan), Udalek, euren hirigintza plangintzaren burutze mailaren jarraipenari buruzko txostena aurkeztu beharko dute, ingurumen eta ogasun-ekonomiaren iraunkortasuna neurtuz. 

Baina dena dela, ez da ahaztu behar, Oinarri eta Azterketa hauek Legearen zehar duten garapen urria, eta azken finean oraindik ere orokorregi lantzen direla, eta erabaki organoen diskrezionalitatea eremu zabalegietan mugitzen dela.

Ordea, honek ez du esan nahi, Legearen alde hauek eraginkorrak ez direnik, eta urratu ezkero, ezin direnik auzi-bidean defendatu. Jurisprudentziaren doktrina da, Hirigintza arloan Udalek diskrezionaltasun eremu bat dutela, baina Auzitegi Konstituzionalak ere finkatua du, aukera desberdinen arteko hautatze ahalmen hau, epaitegi eta auzitegien legalitate kontrolpean sartzen dela. Arlo teknikoetan sartzeak dakarren zailtasunak, ezin duela hirigintza plangintzaren eskumena, Konstituzioaren 24 artikuluko berme judizialaren oinarrizko zereginetik kanpo utzi. Hautatze diskrezionalaren eremuak, arbitrarietatean du bere muga; Konstituzioaren 9 art eta Herri Administrazioen Araubidearen 30/1992 Legearen 41 artikuluen aginduz, erabaki arbitrarioak legez kanpokoak bait dira edozein kasutan.

Hortaz, Plangintzaren bitartez hautatzen diren hiri-ereduak beti izan behar dira arrazoituak, eta Legean bertan idatzita dauden Oinarriak ezartzen dituzte eskumen eremu horren mugarriak. Aipatu ditugun, bai bertoko zein Europa mailako Erabakiak, Gutunak, Estrategiak… Udalen hautatzeko ahalmena norabidetu egiten dute, ezinbestean; gero eta zailagoa gertatzen da Eusgarritasun edo Iraunkortasun Oinarri hauetatik aldentzen den hiri-eredu hautaketa bat legalitate barruan arrazoitzea. Auzitegi Gorena aspaldi hasi zen Udal Plangintzak indargabetzen, adibidez, Plangintzaren Memoria oso eskasa aurkeztegatik, edota alternatiba desberdinak ez aztertzeagatik,…hain zuzen ere diskrezio-hautatze vs arbitrarietate doktrina hau aplikatuz.

Hiri ereduen Iraunkortasunari buruzko irizpide, adierazle,… neurgarriak zenbat eta zehatzagoak bihurtu orduan eta nabarmenago gertatuko dira arbitrarietate hutsean diseinatutako hiri eredu eutsi ezinak. Blog honetako aurreko artikulu baten, Kataluniako Dekretu baten aipua egin genuen, hiri hazkunde berriak sortaraziko luketen mugikortasun premiak neurtzera behartzen zuena, oso adierazle neurrigarriak aurreikusita. Hori da bidea, hirigintza eusgarri-iraunkor baterako, azken finean hiri bizigarriak antolatzeko, hiri-ingurumena eta bizi kalitatea eskutik batera doazela aintzat hartzea, alegia.

Hirigintzaren Hamar Aginduei buruzko artikulu sorta honekin jarraituz, Udal Hirigintza Plangintzak, sozial arlotik aintzat hartu behar dituen aginduak eta bete behar dituen helburuak aztertuko ditugu, oraingo honetan. Arlo sozialean, dudarik gabe, hiritarron oinarrizko eskubidea den etxebizitza duin eta irisgarri bat izateko helburua gauzatzea dago, eta baita ere ahaztu gabe, Aginte Publikoek espekulazioari aurre egiteko duten betebeharra.

 
1) Etxebizitza duin, egoki eta irisgarria izateko eskubidea gauzatzeko ahalmenak

Konstituzioaren 47 artikuluak, hiritar guztioi etxebizitza duin, egoki eta irisgarri bat izateko eskubidea onartzen digu, eta Aginte Publikoei (beraz, hiru aginteak deitzen ditu- Legebiltzarra, Exekutiboa eta Judiziala-) eskubide hori gauzatzeko agindua ematen die.

Lurzoruaren politika publikoak hartu izan du bere gain orain arte eskubide hau gauzatzeko ahalbideak jartzea, eta hor dago, orain arteko porrotaren gakoa. Beste politika publikoak ez bait dute inolako ardurarik hartu; alderantziz, justu kontrako politikak bideratu dituztela baieztatu daiteke: politika fiskalaren kasua, edo larriagoa oraindik, ekonomi sustapenerako politikak beti hartu du auzitan Hirigintzatik “eskuartze eta araudi” gehiegi jartzen zitzaizkiola ”lurraren merkatuari”.

Baina tira, oraingoz, goazen Lurzoruari buruzko legediak ze bitarteko eskaintzen dituen.

Aspaldidanik ezaguna den teknika, Plangintzan ezarri beharreko estandarrena da. Hau da, Legearen aginduz, derrigorrez, Udal plangintzaren bitartez hiritartuko diren lurzoru sektore berrietan, sustapen edo babes publikodun etxebizitzak egiteko “gorde” beharreko eraikigarritasuna. Etxebizitza publikoen sustapenaren eskumena Elkarte Autonomoetara bideratuta dagoelarik, alde asko dago, bata eta besteen artean. Estatuko legediak, minimo bat jarri berri du: % 30; EAE-n eta Nafarroan, Legearen alde formaletik baino ez bada ere, kopuru horiek gainditzen dira.

 

EAE	Nafarroa	Estatua
% 75 lurzoru hirigarrian  % 40 finkatu gabeko hiri-lurzoruan (80 art)	% 50 (52 art)	% 30 ( 10 art)

Ñabardura interesgarri bat egin beharra dago, EAE eta Nafarroaren arteko estandar honen errealitatean. Horrela, Nafarroan, Udal guztiek dute etxebizitza publikorako estandar hau ezartzeko betebeharra, baina, EAE-n, aldiz, 3.000 biztanletik gorako Udalek baino ez daude Legez “lotuta”. Atentzioa deitzeko moduko bereizketa, batez ere, herri txikietan bizi direnentzat. Zein justifikazio sozial du EAE-n egiten den herri txikienganako bereizketa honek?

 
2) Lurzoru Ondare Publikoak

Legeak, etxebizitzaren gaineko eskubidea gautzeko aspaldidanik sortutako tresna bat da, (1976.ko Lurzoru legetik dator), baina agian, Udalengandik iruzur gehien pairatu duena ere izan da.

Legearen aginduz, Udal guztiek dute Lurzoru Ondare Publiko bat eratzeko agindua. Gainera, Ondare hau, Udalak dituen beste ondasun guztiengandik aparte eratu beharra dago, betetzeko helburu zehatzak bait ditu: nagusiki, babes publikodun etxebizitzak eraikitzea.

Zein ondasunek osatzen dute, Ondare bereiztu hau: Plangintzaren egikaritzean lortutako lursail eta eraikigarritasun eskubideak (gutxienez legez agindutako plusbalioaren % 10); erositako, trukatutako edo desjabetutako lurrak; Udalaren urteko aurrekontutik bideratu beharreko % 10, eta beste batzuk… Beraz, oinarria da, hirigintza ekimenetatik jasotako diru edo ondasun sarrerak, ezin direla Udalaren beste zeregin edo egitamu batzuetara desbideratu; hirigintza jarduera publikoak eragindako plusbalioak, lehentasunez, etxebizitza eskubidearen aldeko politikak egiteko berrinbertitu behar direla ( beste bigarren mailako helburu zilegi batzuk: hirian dauden degradatutako guneen birgaitze obrak, interes publikoko jarduera ekonomikoetarako lurzorua edo udal ekipamendu publikoak).

Epaitegiak sarritan jaso dituzte Ondare Publiko bereiztu honi, eta batez ere Legez ezarritako helburuei Udalak berak egindako iruzurren gaineko salaketak. Diru asko mugitzen da eta…

 

EAE	Nafarroa	Estatua
111 art eta hurren	223 art eta hurren	33 eta 34 art

3) Espekulazioaren aurkako neurriak

Lurzorua baliabide natural eta urria da, eta gainera, ekonomilari erratuen iritziaren kontra, inoiz ez da izango konpetentzia perfektua lortuko duen merkatua, beste arrazoi potoloen artean, “merkantzia” ezin delako garraiatu eta gainera, duen balioa, kokapenak berak ematen diolako. Hemendik helduta, baliabide urri baten balioa puzteko, gordetzea eta ez merkaturatzea da estrategia primarioetako bat.

Dena dela, azken urte hauetan, inoiz baino lurzoru gehiago urbanizatu eta etxe gehien eraiki arren, eta teoria ekonomiko guztien kontra, azken produktua (etxeak) inoiz baino gehiago garestitu da, aldi berean. Baina, adi, horrek esan nahi du, hurrengo menderako urbanizatzeko zegoena, 10-15 urtetan burutu dela, eta beraz, “baliabide erreserbak“ ikaragarri urritu direla; beraz, aurreikusi daiteke datozen urteotan hainbat eta hainbat udalerrietan, pendiza eraikiezinetara sartu aurretik, geratzen diren lursail eraikigarriekin kriston tentsio espekulatiboak gertatuko direla.

Lurzoru eraikigarrien gaineko espekulazio motak, bitan bereiztu daitezke, haien eremuari erreparatuta: bata, urbanizatuko diren lurretan eta bestea, hirigune historikoetan.

Legeak ezartzen du, Udal Plan Orokorrak bere garapenerako sekuentzia logikoa zehaztu behar duela, urbanizatu behar diren landei dagokienez, eta bestalde, jada hirigunean dauden orubeak eraikitzeko eta lehendik dauden eraikinak birgaitzeko epe mugak jarri behar dituela. Epe hauek igarota, jabeek ez baldin badute gauzatzen, Legeak jabego pribatuari erantsita dion funtzio sozialaren urratzea gertatzen da, eta ondorioz, Udalak badu ahalmena eta agindua (biak batera), ekimena beregain hartzeko. Udalak, beregain hartze hau, hiru modutan bideratu dezake: desjabetzea, derrigorrezko salmenta edo betearazpenerako esleipen administratiboa.

EAE	Nafarroa	Estatua
133, 189, 203 art	87, 105, 121 eta 177 art	31 eta 32 art

 

Bigarren artikulu honetan, informazio publikoarekin erabat lotuta dagoen beste aginduen atal bat aztertuko dugu, Hirigintzaren kudeaketa publikoan Legez egon behar den gardentasuna, alegia. Azken urteotan, ardura publiko honen inguruan ustelkeri sistema organiko larri bat eratu izan da, hain larri eta nabarmena, ze azkenean, erakunde publikoenganako konfiantza bera ere errotik astindu du.

Hirigintza Legedi berriak, nolabaiteko neurri zuzentzaileak ezartzen saiatu dira, eta aldi berean aurretik zeuden batzuk eguneratu; baina aurreko artikuluan azpimarratzen genuen bezala, arazoaren konponketa, ez da etorriko horrenbeste lege erreformatik, kudeaketa publikoan jarduteko prozedura irekiago eta partehartzaileagoak abian jartzetik baizik. Beraz, kudeatzaileen konpromiso etikoa da kinkan dagoena gaur egun.

Dena dela, aztertu ditzagun, arduradun publikoengandik gardentasuna erreklamatzeko legediak ematen dizkigun bitartekoak:

1.- Hitzarmen urbanistikoak

Hirigintza legediak eta planifikazioak, batez ere duten derrigorrezko publikotasunagatik, kudeatzaile askorentzat, lotesleegiak suertatzen ziren. Horrela, beste arlo publikoetan gertatu den bezala, Zuzenbide Publikoarengandiko ihesa prozesua areagotu da. Ihes, edo iskin egite honen paradigma, Alkate edo Zinegotzi-arduradunek, lurjabe eta sustatzaileekin sinatu dituzten hitzarmen urbanistikoak izan dira. Askotan, interesa publikoak jokoan daudenean, legez negoziatu ezinezko diren arloak ere negozio bihurtu izan dira. Honi, “mahai-zapiko hirigintza” deitu izan zaio (jatetxe karuetan sinatzen bait ziren hitzarmen mota hauek).

Legegileak, azkenean, eta hitzarmen urbanistikoen ondorioak sortu dituzten eskandaluei muga jarri nahian, modu berezian arautu izan ditu (bazegoen ere sakonago ekin eta arlo gutxi batzuetara mugatzea hitzarmenen ahalmena). Horrela, negoziatu daitekeenari muga jarri dio: hain zuzen ere, ezin da hitzarmen bidez onartutako plangintzaren aurkako edozer eman, eta bestalde, salbuespen edo dispentsak debekatuta daude. Amaitzeko, hau dena, jendaurrera ateratzeko, legearen aginduz, hitzarmena onartu aurretik informazio publikorako epea ireki behar da, aldizkari ofizialean egin beharreko iragarpenaren bitartez.

 

EAE	Nafarroa	Estatua
Xedapen Gehigarria	26 art	11 art

2.- Arduradun publikoen jardueraren gardentasuna

 
Hirigintzak eta higiezinen negozioak izan duten erlazio ustela, Udal mailan eman da ia osotasunean. Badira, jada, ahotsak hirigintza eskumen Udal zereginetatik ateratzeko eskatzen dutenak, eta Erkidego Autonomoetan zentralizatzea, kudeaketa modu hau errazagoa bait da kontrolatzeko. Oraingoz, Legegileak ez dira horrenbestera ausartu, baina, Udalen erregimena arautzen duen Legea (Ley 7/1985 Bases de Régimen Local) Estatuko Lurzoru Legearen Xedapen Gehigarrien bitartez aldaketa batzuk jaso ditu.

 
a) Plangintzari iruzur egiteko erabiliena izan den teknika, Plangintza berari zatikako aldaketak eranstea izan da (“rekalifikazio” famatuak). Jakina da, Plangintza Orokorraren onarpen prozesuak beti sortzen duela hiritarren ikusmina, baina, behin onartuta, zatikako aldaketei buruzko Aldizkari Ofizialetako iragarkiak ustekabean pasatzen direla. Ba , oraindik aurrera, Udalen Araudiari buruzko Legean, 70 artikuluari atal berri bat erantsi zaio: honen aginduz, lursail baten sailkapen urbanistikoaren aldaketa onartu aurretik, lursail horrek aurreko bost urteetan izan dituen jabeen zerrenda argitaratu behar da.

 
b) Alkateek eta Hirigintzaren ardura izan duten Zinegotziek urteotan emandako interesen nahastearen inguruko espektakulua mozteko asmoarekin, 75 artikulu berriak, pertsona horiek dituzten interesen arloko gardentasunerako neurriak ezartzen ditu. Horrela, Udal Idazkariaren ardurapean dagoen “Interesen Erregistroa” delakoaren araudia gaurkotzen da. Erregistro honetan Udal ordezkariek dituzten ondarea eta edozein motatako Elkarteetan dituzten partaidetzen adierazpen formala sinatu behar dute. Erregistro hau urtero eguneratu behar da, eta (oso garrantzitsua) jendaurrean argitaratu behar da. Bestalde, 75 artikulu honi, 8 atal bat gaineratzen zaio: Hirigintzaren arloko kudeaketa ardura duten udal ordezkariak (zinegotziak eta baita udal erakundeetako kudeatzaileak, zuzendariak,…) behin kargua utzita, hurrengo bi urteetan debekatua dute hirigintza, eraikuntza, edo zeharka bada ere gai horrekin zerikusia duen inolako jarduera profesionalik burutzea.

 
3.- Hirigintza Diziplina

Hirigintza Plangintzari betidanik egin zaion iruzurrik ohikoena, arau juridiko izaeragatik duen agintea ez betearaztea izan da. Berez, Hirigintza Legediak, eta aspaldidanik (1976 urteko Lurzoru Legetik) mota guztietako aginte emate, ardura argitze, prozedura, etabarreko … tresna eraginkorrak ematen zizkien Udal arduradunei. Hortaz, ez da legediaren hutsunea izan horrenbesteko lege hauste eta iruzur ahalbidetu duena, arduradunek haien erantzukizunei uko egiteko dagoen “kultura politikoa”, baizik (berriro ere interesen nahasketa eta ordezkatzea). Beraz, Lege berriek ez dituzte arlo honetan berrikuntza askorik ekarri, aurretik bazeuden tresna horiek, beraz orain ere eraginkorrak izaten jarraitzen dute, behin eta gauzatzeko “etika politiko” berri bat nagusitzen baldin bada. EAE.ko Lurzoru Legeak honela berretsi du ardura hau bere 204 artikuluan: “Udalak arduratuko dira Lege honetako xedapenak eta osatzeko eta garatzeko emandako arauak betetzea zaintzeaz, Legean ezarritako helburuak betetzeko eta aldarrikatutako printzipioak sustatzeko”, eta 2. atalean gaineratzen du, diziplinarako legeak emandako “ahalez baliatzeari ezingo zaio uko egin”…... hala bedi.

 

EAE	Nafarroa	Estatua
204 art eta hurren	189 eta hurren	ez dagokio arautzea

Aste Santua dela eta, gure blog honeri ere horrelako toke sakro bat emango diogu (alderantzizkoa bada ere) eta Hirigintzari, Legeak (ez jainkoak) ezartzen dizkion betebeharreko Hamar Aginduak argitzen saiatuko gara. Jakina da, bestelako Hamar Agindu hoiek kristauari bizitzan zuzentasunez jarduteko artezpideak bezela hartzen direla; ostera, demagun Hirigintzaren hamar hauek, udal arduradunei bere erantzunkizunean zuzentasuna zien den argitzeko balio dutela, eta bestalde, hiritarroi (banaka edo talde eragileetan) Legearen betearazpena exigitzeko argudioak eskaintzen dizkigutela.

Aginduok, modu sistematikoan eskainiko dira artikuluan zehar, aurkibide azkar eta erabilgarria izan nahi bait dute (teologia sakonik ikasi ez duen kristauari begira).

Aintzat hartuko diren Legeak (ebangelioak) : Estatuko Maiatzaren 28.ko 8/2007 Lurzoru Legea (BOE 2007-Maiatza-29) / EAE.ko Ekainaren 30.ko 2/2006 Lurzoru eta Hirigintza Legea (EHAA 2006-uztaila-20) / Nafarroako Abenduaren 20.ko 35/2002 Lurralde Antolamendu eta Hirigintza Legea (BON 2002-Abendua-27)

Aginduak, Legearen ikuspegitik lau ataletan sailkatu daitezke:

- Hirigintza Partehartzailea.

- Hirigintzaren Kudeaketa Garden

- Hirigintza Soziala

- Hirigintza Eusgarria

 

1.- HIRIGINTZA PARTEHARTZAILEA

Orokorrean, Hiritarren partehartzearen erretorika, nonhai agertzen ari da aspaldi honetan. Erretorika hau, baina, gero nekez gauzatzen da benetako politika desberdinen jardunbideetan. Dena dela, badira Legez ezarritako lehenegoko urratsak, gehienetan Europar Batasuneko beste Estatu aurreratuago batzuk bultzatuta. Horrela sortu zen adibidez, Aharus-eko (Danimarka) Hitzarmena 1998 urtean, gero Europar Batasuneko Arteztarau bihurtu zena, eta azkenik, berton ere, Lege izatera heldu dena (27/2006 Estatuko Legea . BOE 2006-uztaila-19).

Hirigintza eta Ingurumen politikak dira, demokrazia zuzeneranzko ibilbide hasi berri honetan, lege bidezko urratsak gauzatu dituztenak, eta hiritarrei heldulekuak eskeintzen dizkietenak.

1.- Informazio Publikoa

Lehenengo eta oinarrizkoena den eskubidea, batez ere beste guztiak ahalbidetzeko, informazio osoa eskuratzeko eskubidea da. Horrela, indarrean dagoen osatzen agiri, plano eta dokumentu guztiak publikoak izateko Agindua:

EAE	Nafarroa	Estatua
9 eta 89. art.	8. art	4. art

2.-Partehartze Zuzena ¿?

Partehartze zuzenaren kontu hau, oraindik oso murriztua dago. Legegileak, parte hartzearen eskubide hau oraindik ere, erabakitze prozeduratik kanpo uzten du. Hirigintzaren mahaian, ordezkaritza instituzionala baino ez da ezertzen, eta ordez, hiritarrak, adin txikikoei dagokien bezela, apartean jarduten dira, bide paralelo batetan. Horrela, partehartzearen eskubidea izendatu ostean, bere edukia zehaztu egiten da: alegazioak aurkeztera mugatzen da, eta aurreko garaietako hizkuntza baten esanda, “entzunaldirako tramitea” betetzera.

 

EAE	Nafarroa	Estatua
9 eta 108. art	8. art	4. art

Dena dela, EAE-ren kasuan, Udaleko Osoko Bilkuraren ate blindatu hori zeozer irekitzeko abagadunea eskeintzen da. Alde batetik, 7000 biztanletik gorako udalerrietan, 2/2006 legearen aginduz, “Udal Plangintzarako Aholku Batzordea” deritzona eratu behar da (109 artikulua). Batzorde honen osaketan bermatu egin beharko da, kiden artean, auzo-elkarte eta ingurumenaren babesaean ari diren erakundeen ordezkariak egongo dirala (110 art). Udalak, edozein plangintza mota onartu aurretik, Batzorde honen aurrean azaldu beharko du, eta haren txostena loteslea ez bada ere, aintza ez hartzeko zergatia argitu beharko du.

Batzorde honen eraketa eta araudia onartzeko eskumena, Udalak berak du. Egungo egoera ikusita, argi ikusten da zer nolako “talantea” duten gure Alkate eta Zinegotziek, ze, EUDEL-en webgunea egiaztatu daitekenez, Legea indarrean sartu zenetik urte ta erdi igarota, EAE-n 19 Udalek baino ez dituzte Batzordeok eratu.

Hirigintza arloan, Demokrazia Zuzena errealitate bihurtzeko, beste aukera askoz ere egiazkoa, Plangintza Orokorra herri kontsulta bitartez onartzea da. Aukera hau, 108.b) artikuluan aurreikusten da. Baina, aurreko artikulu baten kritikatu genuen, 108.b) artikulu honek, herri kontsulta hau deitzeko ezartzen duen baldintza makurra: “herritarren artean eztabaida larriak” daudenean bakarrik aurreikusten duelako.

Beraz, ematen du, Euskadi moderno honetan, parte-hartze zuzenaren bitartez jarduteko eskatzea, aurretik, eztabaida larriak eragitea eskatzen duela, ezinbestean…. hau da marka !!!

3.- Akzio Publikoa

Egitate bat da, azken bolada honetan, herritarrek, politika publikoetan eragina lortzeko bilatu duten bide zuzenena, ia bakarra delako, akzio publikoaren bidetik jardutea izan da, nahiz eta auzibideko prozedurak oso motelak gertatu (gehienetan epaia ateratzen denerako salatu nahi zen lege haustearen kalteak ia lehengoratu ezinak dira).

Hirigintza arloko akzio publiko hau, jada, 1976 urteko Lurzoru Legean (Konstituzio aurrekoa) ere agertzen zan. Baina ordutik hona ez du garapen nabarmenik izan, eta orduko testu antzerakoa erabiltzen dute Lege modernoak:

 

EAE	Nafarroa	Estatua
8. art	9. art	4. art

Kontutan izanda, auzibidera jotzeko arazo nagusia diru kostua izaten dela; eta bestalde, auzotarren edo ekologista taldeek, ez dutela interes patrimonial zuzenik holako auzietan, eta aldiz intersa orokorrak direla helburu, beharrezkoa da Doako Asistentzia Juridikoa arautzen duen Estatuko 1/1996 Legea, horretarako egokitzea. Lehen aipatutako 27/2006 Legeak (Aarhus Legea), bere 23 artikuluan, ingurumenaren defentsan aritzen diren talde eta erakundeei eskubide hori zabaltzen die (beraz hor aukera bat), baina, egunorokoan, Administrazio Publikoek baliabide ekonomikoak jarri behar dituzte, eskubide hori benetako izan dadin. Ardura hau, Autonomi Elkarteetako Justizia Sailei dagokie. 

Oraingo honetan, beste blog baten berri ematera gatoz, izena bera ere esanahi argigarriduna: Urbanismo Patas Arriba. Bertan, egunero Estatu sosoko egunkarietan kontra-hirigintzarekin zerikusia duten berriak eskegiten dira: espekulazioa, uztelkeri publikoa, iruzurrak, eskubide urraketa,….. Oso ikuspegi zabala eta aldi berean larria eskeintzen du, horrela, berri guztiak batera eta erreskadan izatea. Benetan ausnartu daiteke hirigintzaren sistema publikoa krisi larrian dagoela, ezin da jarraitu esaten uztelekeri kontuak, kasu isolatuak direnik, edota okerbideak neurri apal batetan baino ez direla burutzen,…

Hirigintza izuen zerrenda honetatik beste ondorio bat atera daieteke, hau ere larria, Zuzenbide Estatua ez dela kapaz nonahi pizten diren “sute” hauek ekiditeko eta bere kasuan zigortzeko. Uztelkeri publikoa, sistemikoa dela baieztatu daiteke, alegia, Hirigintza antolatzen duen lege sisteman bertan dagoela mamua: lurren sailkapen urbanistikoa agintari publiko multzo itxi batek monopolizatzen du (kudeaketa ez da batere gardena), eta eragiketa horrek bapatean sorrarazten duen plusbalia ia osoa (%90) lursailaren jabeak eskuratzen du.

Orain de la gutxi, Hirigintzari buruzko Lege berriak onartu dira, bata Elkarte Autonomoan (Elkarteen mailako berantena) eta bestea Estatu osorako legea. Biak, ala biak, heuren hitzaurretan aipatutako arazoei aurre egiteko neurriak ezartzea dute asmo eta xede, baina sistema beraren zutabeak ez dira aldatu nahi izan. Europar Batasunaren barruan, hirigintza sistema paradoxiko eta anakronikoena bezela geratu da gurea: ezin ulertu daiteke, funtzio publiko bat dena – Hiriaren ekoizpena- (eta publiko izaten jarraitu behar duena, noski), gero, kudeaketarako unean, lurraren jabe pribatuen eskuetan uztea (historia aurre-industriala ematen du). Gure legeetan eta politiketan aldaketa asko egin dira (latzak batzuk), Europar Batasunarekin homologazioa lortzeko agindupean, ba, Hirigintza arloan ere badaude gurea baino askozaz zentzuzkoagoak eta dudarik gabe emaitzetara begiratuta, hirigintza sistema “bikainagoak” (modako hitz bat erabiliz).

Ez dugu aldaketa sakonetarako beldurrik izan behar, ezta? Bada, goazen hirigintzan ere bikaintasunaren bila… nortzuk jarriko lituzkete oztopoak ??

hemen esteka: Urbanismopatasarriba

Hiri Globala, kontzeptua 90 hamarkadan hasi zen entzuten. Izena bera azalerazten hasi zena, Saskia Sassen hiri-soziologoa izan zen (Global City. 1991). Ekonomi globalizatu baten sartuta geundela ikusita, sistema ekonomiko berri horrek, bere oinarrietara hobeto egokitzen zen erakunde sistema bat behar zuen. Horrela, Estatu-Nazio sistema poilitiko ohikoa, industri ekonomi sistema sustatu zuena, ez zen eszenatoki berrirako aproposena, ekonomia sistema berria estatu eta nazioz gaindikoa bait da. Estatu-Nazioak definizioz arautzeko monopolioa adierazten du, eta aldiz, hiriaren gobernuan, elkarkidetzatarako harremanak errazago eratu daitezke- Urban Regime-.

Hiri Globala zein den definitzerakoan, Sassen-ek ezaugarri jakin batzuek azpimarratzen ditu: Erakunde globalen agintzaritza bilgunea, telekomunikazio azpiegiturak, Erakunde globalei zerbitzu emateko gai diren enpresa espezializatuak (publizitate agentziak, abokatu bulegoak, …), finantza zentru garrantzitsua, post-fordismo prozesuetako enpresa berritzaileak, gobernuen politikan eragina duten eragileak eta amaitzeko, baina beharrezko baita, saldu nahi diren zerbitzu eta produktuentzako nahiko merkatu.

Sistema global honek, sarearen forma hartzen du. Sarea sistema honek, halabeharrez, bere barnean, ierarkia bat inposatzen du: badaude, hiri zentralak eta beste batzuk periferikoak. Ekonomia Globalaren oinarria eta garapena finantza fluxuak egituratzen dute. Ondorioz, fluxu hauen inguruko informazioa, aginduak, transakzioak… zentru jakin batzuetan biltzen dira. Nodo abizena hartzen duten hiri zentralak dira benetan Hiri Globalak; besteak, sarearen zerbitzura jartzearen ordainean, Hiri Globalizatuak bihurtzen dira. Honela, autore nagusien arabera, benetako Hiri Globalak New York, Londres eta Tokio lirateke, eta apur bat zabalduta, baita Los Angeles, Miami, Paris, Amsterdam eta Shangai.

Beraz, 90 hamarkadako garai horretan hasten gara, gure artean ere, entzuten “Hirien Sistema” bezala ezagutu dugun lurralde antolaketa eredu berria (gogoratzen, Elkarte Autonomoko Lurralde Artezpideak -DOT- erizpide hau bereganatzen dute). Ordutik aurrera, hiriak, Sare Globalean duten kokapena eta ierarkia maila hobetzen saiatzen dira: hirien arteko lehiakortasuna. Lehia honen barruan ulertu daitezke, horren erabiliak diren esamoldeak: lurraldearen abagune berriak bultzatu beharra, etab….

Lehiakortasun zorrotzago baten bila doan lasterketa honetan, Hiri Globalizatuek, besteen aurrean bereizketa “eraikitzen” saiatzen dira. Horretarako, bitarteko guztiak irentsiko dituen hiriaren irudiaren eta profilaren egokitze beharrera lerrotzen dira. Firma Globalak kontratatzen dira (garesti, oso garesti), Sarearen zentroaren atentzioa erakartzeko asmoz. Baina David Harvey-k ondorioztatu duen bezela, epe luzera, lortu nahi zen bereizketa hori ezerezean geratzen da, firma global horiek bere produktuaren estandarizaziora jotzen dutelako (Gehry edo Calatravaren obrak munduan nonahi aurkitzera heldu da urte gutxitan). Jordi Borja-k artikulu honetan, eta Bartzelonari buruz, zera galdetzen du: merezi ote izango du, hirien arteko lehiakortasunaren hobetze horretan gastatu diren dirutzak? azkenean erabilgarritasun efimero baterako baino balio izango ez duten azpiegitura, eraikin, etabarretarako….?

Beste artikulu honetan, (Fabio Duarte eta Clovis Ultramari) hausnarketa hau urrutirago joaten da (edo sakonerago). Ikertzaile hauen arabera, hirien arteko Ierarkia Global hori egonkorra da, hau da, ez dela aldakorra, ahaleginak eginda ere, Sareak, hiri bakoitzari bere zeregina ezarri diolako, sarearen beraren zerbitzura. Teoria hau behar bezela lantzeko, hazken hamarkadetan Joku Olinpikoak edo Expo Unibertsalak antolatu dituzten Hirien ibilibidea aztertzen dute. Ondorioa izenburutan: bapateko eta une laburreko izarraren dirdira, eta “gertaeraren” ostean, apur-apurreko apaltzea eta hasierako kokapenera itzultzea (Sareak emandako zereginenen araberakoa). Amaitzeko, galdera bat jartzen dute mahaian, ez ote da bada, hiri eredu propia baten inguruan bildu eta hura landu, performance global baten ustezko onuretan sinestu beharrean. Adibide bat: Brasil-en, badaude bi hiri ingurumen politiken arloan ezagunak egin direnak. Bata, Rio de Janeiro da, 1992 urtean Ingurumenaren gaineko Bilkura Internazionala ezagunaren egoitza izan zelako (Hiri Performance); eta bestea, Curitiba da, urtetan zehar hirigintza plangintza iraunkorraren eredu bezela ezagutzen dena (Hiri Eredua). Biak alderatuta, 1992 urteko hartaz gero eta jende gutxiago gogoratzen da, performance bera denboran hurbilago jaso duten beste hiri batzuekin konpartitu behar duelako (Kioto, Johanesburg, Bali). Aldiz, Curitiba-k urtetan zehar bere eredugarritasunaren lekukotasuna, Sarearen sistema horretan, mantendu edo agian zabaltzea lortu izan du.

Gurera etorriaz, eta post honen izenburuari helduz, Bilbao-Gugenheim hau, ze izaera du benetan, beste Hiri Performance bat da edo benetako hiri antolamenduaren Eredu izango da ? Esango genuke, hiriaren zati bat Golden Mile antzeko baten bihurtzeak gehiago duela Performance izaeratik…. Eztabaida ireki beharra dago….

Artikulu honen lehenengo atalean, aldaketa klimatikoaren arazoa zela eta, agintari-erantzule publikoek hiritarroi egiten ziguten erantzukizun horren transferentzia kritikatzen genuen (kotxea larregi erabiltzen duzue eta !!). Ostera, aginte publiko beretik lurralde antolamendu eta hirigintza eremuetan hartzen diren erabaki arduragabeak jartzen genituen mahai gainean. Euskal herrian, garraio, hirigintza-lurralde antolamendu eta ingurumen politikak elkarri bizkarra emanda bizi dira (… eta horren erantzukizunak ?).

Aldiz, homologaziorako helburu dugun Europa aurreratuan, arlo honetako politikek bilatu behar duten integrazioa oinarritzat jartzen da, zentzuzko politika bat egin nahi bada. Adibide gisa, Europar Batzordeak, Europako Garraioari buruzko Liburu Zuria (COM.2001- 370) deituriko agiri batetan, eta azpititulu bezala zera argitzen zuena: “2010 urtera begira Europako garraio politika: benetako ordua”, honelako epaia botatzen zuen: “hiri antolamendua eta garraioaren arteko politika bateratuaren ikuspegi ezak, ibilgailu pribatuari ia monopolio osoa lortzea ahalbidetzen dio”.

Era berean, mundu akademikotik ere ehunka txosten, analisi eta tesietatik ere integrazio berbera eskatzen ari dira. Baten bat gomendatzeko, hona hemen, txosten bat: “Movilidad y planeamiento sostenible: hacia una consideración inteligente del trasnporte y la movilidad en el planeamiento y el diseño urbano” Julio Pozueta. ( eta egile beraren, mugikortasuna murrizteko hartu daitezken neurriei buruzkoa). Beste txosten bat hemen europa mailako adibide zehatzekin.

Europar Batasunean dauden ekimenei helduz berriz ere, egun abian dauden hiri antolamendu-garraio uztartutako politika dituzten 170 jardun-egoki zehatzak biltzen dituen SMILE proiektua da aipagarriena (smile-europe.org). Smile (irribarrea ingelesez…) proiektuak hiru oinarrizko ardatz ezartzen ditu: 1) hiria biltzea hiria zabaltzearen ordez; 2) espazioaren erabilpen mixtoa eta 3) garapen urbanistikoak garraio publikorako dauden azpiegituren inguruan gauzatu. Horretaz gain, ezinbesteko baldintza bat jartzen du: sektorearteko ekimenen koordinazioa zuzenduko duen antolaketa-erakunde bat sortzea, aurrekontuen gaineko hitzarmen ofizialak bertan barne direla. Proposamen ausartak ere egiten ditu, nagusiki, garraio-ingurumen- hirigintza sailak, denak bateratzea erakunde bakar baten (zergatik ez ?).

Gure artean, batzuentzat, eta segun eta zertarako, Europarekiko konbergentzia ez ei da horren premiazkoa. Aldiz, Estatu mailan, badira gure aurretik pauso ta erdi aurreratuago dabiltzanak: Katalunya, alegia. Hasteko, 2003. urtean, bertako Legebiltzarrak Mugikortasunari buruzko Legea atera zuen aurrera – ekainaren 13.ko 9/2003 Legea-. Lege honen helburu garrantzitsu eta esanahi sakoneko bat da, hiri eta ekonomi garapena eta mugikortasunari buruzko politikak uztartzea, eguneroko pertsonen eta merkantzien lekualdatzeak gutxitze aldera. Beraz, derrigorrezko mugikortasuna murriztea, hirigintza erabakiak horretara zuzenduz.

Lege honek, bere garapena izan du 2006 urtean, gobernuak onartu duen 344/2006 Dekretuaren bitartez. Dekretu honek, lurralde antolamendu plangintzak, hirigintza egitasmoak edo eraikitze proiektu zehatzak eragingo duten mugikortasuna eta haren eraginak aztertzera behartzen du. Azterketa hauek plan, egitasmo… edo delakoaren sustatzaileak landu beharko ditu eta aztertzeko xede zehatzak ezartzen dizkio araudiak (2 artikulua): a) jarduketa berriak eragingo dituen mugimenduen hazkundea kalkulatu, b) ikerketan bertan proposatu behar diren neurrien bideragarritasuna ebaluatu eta c) proposatutako neurriak 9/2003 Legeak bilatzen duen ereduaren aldaketarekin betetzea eta batez ere, garraio publikoaren nagusitzea bermatzea. Dekretuak zehaztasun tekniko asko ezartzen ditu, ez da beraz, asmoen irudikatzean geratzen den araudi posmoderno horietako bat. Adibide batzuk: a) (3. art) eraikuntza proiektu zehatzxak lotzen ditu ikerketa honetara eta ez idira neurri handiko operazioak bakarrik ( 5.000 m2-ra heltzen diren merkatalgune berriak, 500 langiletik gora bilduko dituzten lantegi edo industrigune berriak,…); b) (8. art) hirigintza plangintza baten kasuan eraikiko diren azalera, gauzatuko diren erabilpenak eta eraikigarritasun indizearen araberako eragindako mugikortasuna aztertu beharra; c) (11 eta 12 art) Ikerketak aurkeztu beharko duen dokumentazioa eta planoak, d) (15, 16 , 17 art) oinezkoentzako, bizikletak eta garraio kolektiborako Sareek izan behar dituzten neurriak, elkar konexioak, …. Eta amaitzeko, proiektuak eragindako mugikortasun hazkundeak eskatuko dituen inbertsioetan finantzaketan parte hartu beharko dute sustatzaileek.

 

Indarrean dagoen Araudia izateko oso kontutan izateko gertuko (geografikoki behintzat) adibidea da, hor dago. Beste gauza bat da, ze mailaraino ari den betetzen eta arduradun politikoek aginte publikoari ze neurritaraino eusten ari zaizkien, ze tentsioak seguru sortzen ari direla, eraikuntza, garraio etabarreko eragileen aldetik. Baina, Euskal-herrian ez dugu araudi honen parekoren baten zantzurik ere sumatzen…oso alderantziz hemen azpiegiturek jasotzen dituzte inbertsioek eta ez mugikortasun politikek. Aldaketarako adibideak hor daude….. beste eredu batzuk abian badirela errealitate bat da…

 

Amaitu berria da Balin egin den Aldaketa Klimatikoaren aurkako Gailurra… beste porrot barri batekin. Han izan da Jaurlaritzaren ordezkaritza ere, Ingurumen eta Lurralde Antolamendu Sailburua, Esther Larrañaga, (AHT-ren aldekoa) buru zela. Ez dakigu ze neurri edo estrategiaren berri ematera joan den, baina, horren aurretik bertan bildutako herrien aurrean barka eske baten premia nagusitu beharko zen… ze Erkidegoak azken hamar urtetan Europar Batasunetik, Kiotoko Hitzarmena betetze aldera, negutegi efektua sortarazten duten gasen isurketa, % 15 igotzea bakarrik baimentzen zigun… baina igoera erreala % 28,2 koa izan da, eta martxa honetan 2012 urterako %36-ko igoera eragingo dugula estimatzen da (Jaurlaritzaren webgune ofizialetik ateratako datuak).

Hau ez da inolaz ere propaganda ofizialetik iragartzen den garapen eusgarria, ezta iraunkorra. Larriena, eta erremina sortarazten duena, aginte publikotik egiten den “erantzunkizunaren transferentzia” delakoa da: hiritarrok garela gure eguneroko jardun biziatuengatik egoera hau sortu dugunak, alegia; eta ez dugula behar beste erabiltzen garraio publikoa, adibidez.

Artikulu honetan, hain zuzen ere, garraioak edo hobeto esanda mugikortasunaren ondorioz eragiten den negutegi efektuaren larritzea ikertuko dugu. Noraino, zentzuzko lurralde antolamendu politika baten gabeziak, azken emaitza bezela, “derrigorrezko mugikortasuna” deritzona biderkatu duen.

Ingurumen Ministerioak argitaratutako txosten batetan “El cambio climático en España. Estado de situación. Noviembre 2007”, hurrengo datu hauek nabarmentzen dira: 1) Estatu Espainarrak bigarren postua bereganatu du Europar Batasunean autobide eta autopisten sarearen dentsitatea neurtu ezkero 2) 1990-2005 urte bitartean mugikortasun indizeak bikoiztu (x 2) egin dira. 3) 1975-2005 bitartean ibilgailu pribatuak x 4 biderkatu dira. Txostenaren egileek lurraldearen okupazioaren eta hirigintzaren ereduak seinalatzen ditu egoera honen sustatzaile eta eragile zuzenak bezela.

Jaurlaritzak berak (Garraio eta Herri Lanetarako Sailak) lehen aldiz, hain gogaikarriak, eta bestalde, ohikoak bihurtu diren eguneroko auto pilaketak sortzen dituzten lan-ordu galtzeak, istripuak eta kutsadura neurtu ditu, behingoz. Emaitza: hiritar bakoitzari urtero 930 €-ko faktura irtetzen zaigu… ez da makala !!.

Lurralde eta hiri planeamenduak erantzunkizun handia dute hiritarren mugikortasunaren eskabidean, eta gainez egiten duen mugikortasun horreri buruzko erantzunak baldintzatzen ditu. Zentzu gabe geratzen da, garraio publikoen arduradunek hiri desplazamenduen kudeaketan norabide aldaketa planteatzea, ibilgailu pribatuaren erabilera mugatu nahian (horrelakorik balego gurean), lurraldearen erabileraren plangintza politikak ez baditu zentzu bereko helburuak barneratzen (hiri bildua vs hiri sakabanatua).

Arlo honetan, eta analisia zerbait mugatzeko asmoz, ekonomi jardueretarako kokapenen arloan azken urteotan eman den lekualdatzeak aztertuko ditugu, eta ze erantzunkizun duten botere publikoek eta heurek finantzatutako garapen agentziek, eremu monofuntzionalak sortzeko erabakietan (inbertsioetan). Horrela, nabarmenak dira, landa eremu erdian sustatu diren parke teknologikoak eta industriguneak. 60-80 hamarkadetan genuen ekoizpen ekonomia ereduaren eraldaketaren ondorioz, gero eta industri kutsakor gutxiago ditugun garai hauetan, ordea, ekoizpen zentru berriak hirigunetatik gero eta urrunago kokatu dira. Ekonomi jardueren (lantokien, azken finean) sakabanaketa honen arrazoi edo justifikazio bezela, hiru faktore azpimarratzen dituzte sustatzaileek: 1) periferiako lurren prezioa merkeagoa dela eta hiriguneetan dauden lur-boltsak kudeatzeko “arazoak” daudela (espekulazioa), 2) enpresen irudiari ingurumen “natural” horrek ematen dien kalitate itxura, eta 3) sustatzaile inmobiliarioen euren negozio estrategiak.

Honela, “Jerarquia urbana y areas de movilidad laboral” (Joseba Juaristi. EHU) txostena jarraituz, 1990 hamarkadan, lantoki gune berrien (edo lekualdatuen) sakabanaketa prozesuaren datuak biltzen dira: 1) Bizkaian Asuako harana (Zamudioko Teknologi Parkea) edo Eroski-k Durangaldean ezarri dituen logistika guneak (Elorrio) 2) Araban: Miñanoko Teknologi Parkea, eta Iruña de Oka eta Legution zabaldutako industrialdeak 3) Gipuzkoan: Deba-Goienean MCC-ren lurralde okupazio sakabanatu berrirako estrategia, eta Donnostialdeatik Oiartzun eta Astigarraga aldera zabaldutako merkatal guneak eta nazioarteko mugarekin loturiko jarduerak.

Lurraldean jarduera ekonomikoek izan duten okupazio estrategia berri guzti hauek, lantegiak biziguneetatik gero eta gehiago aldentzean, bere eragin zuzena izan dute eguneroko pertsonen derrigorrezko mugikortasunean, lanera joateko mugimenduetan hain zuzen. Juaristiren datuen arabera 1991 urtean biztanlegoaren % 54,7-a bizi eta lan hiri berdinean egiten bazuen, 1999 urtean indize hori % 49,9 ra jeitsi zen. 2007 urtean, beste indizi bateri erreparatuz, Jaurlaritzak Mugikortasunari buruzko Ikerketan agertutakoak, lurraldearen lotura gaitasun hau (bizi eta lan udalerri berdinean lotzeko ahalmena) % 45,6 –ra baino ez da heltzen.

Jaurlaritzaren Mugikortasun Ikerketa honekin jarraituz, datu biren indizeak lotzen badira: lanera joateko biztanlegoaren % 54,4 –a bere hiritik mugitu behar dela alde batetik, eta lanerako mugimendu hoien % 60 –a ibilgailu pribatuan egiten direla bestetik. Eta indize horiei, High-Tech lantegiak eta bestelakoak hiriguneetatik zein urruti kokatzen ari diren eta batez ere, haietara heltzeko ez dela garraio publikorik aurreikusi gaineratzen badizkiogu, horra hor negutegi efektua areagotzeko koktel perfektua. Eta lurraldean jardueren sakabanaketa hau eta kutsaduraren erlazio zuzenari buruz, inolako dudarik geratzen bazen, beste datu ofizial bat: garraioak eragindako kutsadura 1990-2005 urte bitartean % 100 igo da, eta egun, negutegi efektua eragiten duten gasen % 23 aren sortzaile izatera heldu da, eta jada, industriak sortutakoari aurre hartu dio (% 22,7).

Benetako paradoxa da, lurraldearen okupazio estrategia berri honen eragile nagusia, agentzia publiko bat izan dela: SPRILUR deritzona. Bere jarduera 1982 urtean hasi zuen, eta 25 urte hauetan 80 Industrialdea eta Parke Teknologiko sustatu ditu, eta orotara 7,5 milloi m2 urbanizatu ditu.

Ingurumen eta Lurralde Antolamendu Sailburuak, aldaketa klimatikoaren errua guri hiritarroi leporatzen digu, kotxea larregi erabiltzen omen dugulako. Galdera zuzena da: Ingurumen Sailburuak SPRILUR-eko Administrazio Kontseiluko kide ere den heinean, jakitun ote da landa erdian, hirigunetatik urrun eta inolako garraio publikorako azpiegiturarik gabe, industrigune berri bat eratzeko inbertsioari aldeko botua ematen dionean, aldaketa klimatikoaren eragile biderkatzaile gisa zer nolako erantzunkizun zuzena bereganatu beharko luken?

Urban Regime Analysis (URA) deritzona, Hiriaren gobernutasuna nola antolatzen den aztertzeko tresna teoriko bat da.. gaur eguneko gizarte egitura konplexua hartzen du abiapuntutzat, eta botere publikoa, esklusibitate demokratikotik agintzen duen boterea bezela irudikatu beharrean (Europako eredu klasikoan), beste eragile batzuekin elkarlanerako tradiziotik aztertzen du. Ondorioz, “agintean” baino, negoziazioaren paradigman mugitzen da.

Horrenbestez, URA ikerketa tresna, hurrengo galdera honi erantzuten saiatzen da: nork duen hiri-ekimen ahalmena eta zergatik. Beraz, ez dio lehentasunik ematen nork gobernatzen duen argitzeari (teoría pluralistak bezela), bere xedea, ekiteko ahalmena bait da, eta ez horrenbeste, botere nominala. Eta bestalde, estrukturalismotik aldenduz ere, ez du “boterea” zerbaiten edo norbaiten “gaineko” ahalmena bezela irudikatzen, “helburu” baterako baliabideak bideratzeko ahalmena bezela, baizik.

URA teoriak, ahalmenak eta baliabideak helburu amankomun baterako abian jarri dituzten eragile desberdinen koalizioa bat bezela ulertzen du hiri-gobernuaren eskema. Eskema hau, beharrizan batetik sortzen da: gizarte konplexu batean, helburuak lortzeko, unilateraltasunetik jardutea ez da nahikoa izaten, koalizioak uztartu behar dira, elkar probetxurako. Boterea, “gizarte ekoizpenerako” indarra bezela hartzen du, interes anitzen artean, emaitza zehatz batzuk lortzeko, bakoitzaren baliabideak abian jartzeko mekanismo baliagarria bezela. Horrela hiri baten lau botere mota aurkitu daitezke:

- Botere sistemikoa: eragile ekonomikoek duten ahalmena.

- Gizarte kontrolerako boterea: Erakunde publikoen eskutan dagoena.

- Koaliziorako boterea: helburu bateragarriak dituzten eragileen artekoa.

- Gizarte ekoizpenerako boterea: hain zuzen ere koaliziorako indarrak bateratuz, lidergo barriak sortzeko boterea.

 
URA teoriaren arabera, hiriaren gobernagarritasunerako, botere erabakigarria gizarte ekoizpenerako botera litzateke: eragileak gauza izan behar dira, epe luzerako koalizio bat sortzeko. Koalizio hau lantzeko lau pauso osatu behar direla azpimarratzen du:

 
1.- Agenda bat landu (agenda setting)

2.- Koalizioa eraiki (coalition building)

3.- Elkarlanerako eskemak diseinatu (devising schemes of cooperation)

4.- Baliabideak abian jarri (resource mobilization)

 
Hiri baten mugitzen diren eragile desberdinek koalizio mota desberdinak antolatu ditzateke, helburu bateragarri bat hitzartu ezkero eta bakoitzak koalizio horretara, botere ahalmen bat ekarriz.  Baina eredu teoriko hauen artean, gero, errealitateak erakuzten du, Hiri-Erregimena koalizioa mota jakin batek lortzen duela, beste aukera guztien gainetik: klase politikoak (gizarte kontrolerako boterea) eta eragile ekonomiko pribatuak (botere sistemikoa) osatzen duten koalizioa, alegia.

 

Koalizio mota hau zergatik den ugariena ulertzeko, hurrengo kausak adierazi daitezke. Hasteko, onartu beharra dago, ohiturak berak baduela berezko pisu bat. Esan daiteke, botere publikoak eta interes pribatuak, batera “gobernotasun marko” bat osatu dutela: erakunde publikoek inbertsiorako indarra bilatzen dute hiri-egitasmo asko aurrera eramateko, eta interes pribatuek, ordez, erakundeek eskura dituzten legitimitate demokratikoa eta haren salbuezpenezko ahalmenez baliatu nahi dira (lurrak desjabetzekoarena oso argia da, adibidez). Biren arteko “marko” honetan (beti erakunde misto batetan gorpuztuta: hiria eraberritzeko erakunde publiko-pribatuak kasu), hiritarren partaidetza deritzona, elementu distorsionatzailea gertatu daiteke, aurretiaz adostutako egitasmoetarako. Marko horretatik aldentzen dena, “ezinezkoa” –ren definizioan geratzen da, eta gizarte eszenatokian “betiko ezezko”-aren sujetua bezela irudikatzen zaio.

 
Hau da erakunde publikoen gaur eguneko partaidetzarako diskurtso formalistaren paradoxa: hiri egitasmoa adostutako dago ohiko elkarlanerako kidearekin (interes pribatuarekin), baina, gizarte legitimidade plus bat bilatzen dute, hiritarren partaidetzaren bitartez. Bilaketa hau, betidanik erakunde publikoek hiri mailan izan duten , eta azken urteotan baztertzen ari den, zerbitzuen emaile izaera horren itxura gordetzea litzateke, agian. 90 hamarkada arte, Udalek zerbitzu emailearen lana betetzen zuten gehien bat (garraio publikoa, kirol eta kultura azpiegiturak, ongizate politika,…) baina azken aldi honetan, garapen agentziaren nortasuna bereganatzen ari dira: Plan Estrategikoa, deritzona, udal guztien ekimena bihurtzen ari da. Beraz lehengo eskeman, hiritarrak ziren udal egintzaren xede eta helburu zuzena; aldiz, oraingo agentziaren izaera berri honetan, helburuak beste batzuk direlarik (hiria garapen ekonomiko eta inbertsio globalizatuetarako erakargarri bihurtu), hiritarra bera baztertuta geratzen da. Irudikapen hori, ordea, ezin da itxuraz publikoki azaleratu, eta hortaz, gobernotasun marko horretara integratzeko saiakera… baina beti ere markoak ezarritako mugarrien barruan. Arazoa hiritarren eritzia egitasmoaren aurkakoa azaltzen denean sortzen da.

 
Baina ba al dago Urban Regime mota honeri buelta ematerik?... Horretarako, gizarte eragileek URA teoriak erakuzten dituen lau pausuak emateko gai izan behar da, atomizazioa eta beste ezinkeri asko gaindituz: agenda bateratua landu, koalizioa eraiki, elkarlanerako eskema diseinatu eta baliabideak abian jarri. Hitz batetan, URA-k azpimarratzen duen “gizarte ekoizpenerako” boterea landu, lidergo barriak azalerazteko.

 
Gerora begira, zer esanik ez, erakunde publikoetako buruek, giza eragileen gorputza koaliziorako sujetu gai bat badela ausnartu behar dute, eta interes pribatuek duten pultsio menderatzaile arriskutsu hori gabe, gainera….. bestela ez dago erregimena berridazteko aukerarik (batek ez badu nahi….)

 
Teoria guzti hau, adibide batekin uztartzeko, hona hemen, Antonia Casellas ikertzaileak, “Bartzelona Eredua” bezela ezagutu izan denari buruz, URA teoriaren eskemetatik landutako azterketa kritikoa.

(Aurrekoaren jarraipena)

2.- Planaren aldaketak ez du kalteordaina eskatzeko eskubiderik onartzen

 
Adierazpen honek, halako argibide bat behar duela ematen du, ezta? ba, Legeak erabat egiaztatzen du. Estatuko Lurzoru Legeak horrela ezartzen du (aurreko lurzoru legeek modu berean ezartzen zuten moduan, bide batez esanda). Lege honen 3. artikuluak, zera dio: lurralde eta hirigintza antolamendua funtzio publikoak dira, eta interesa orokorrei erantzuten die, eta honek, lurzoruaren jabego eskubideari dagozkion betebehar eta ahalmenak ezartzen ditu. Arautze honek ez du inolako kalte-ordainik eskatzeko eskubiderik ematen. (Esta determinación no confiere derecho a exigir indemnización).

 
Legearen aierazpen honek, gauza bat uzten du oso argi : Plangintza bat aldatzean ezabatu edo murritzen diren aureikuspen urbanistikoak, ez du inola ere desjabetze baten izaera juridikoa.

 
Azken esaldiaren harira, beste gai interesagarri bat dabil aspaldi honetan interes inmobiliarioen ahotan, Estatuko Lorzoru Legeak, bere 12. artikuluan ezarri duen sailkapenaren ondorioei buruzkoa, alegia, batez ere lurzoruaren balorazioaren kontuan. Horrela, oraindik aurrera, lorzoruak, alde urbanistikotik, bi egoera baino ez ditu izango: landa-lurra eta hiri-lurra. Landa-lurra izendatutako sailkapenaren barnean sartzen baita, plangintzaren aurreikuspenen arabera, bihar-etzi hiritartuko den lurra ere. Baina plangintza garatu eta urbanizatze lanak bukatu arte, ez du hiri-lurraren izaera bereganatuko.

 12 art. Está en la situación de suelo rural:

 a) En todo caso, el suelo preservado por la ordenación territorial y urbanística de su transformación mediante la urbanización (…)

  b) El suelo para el que los instrumentos de ordenación territorial y urbanística prevean o permitan su paso a la situación de suelo urbanizado, hasta que termine la correspondiente actuación de urbanización (…)

 
Lurzoruaren sailkapen errealista honek (lurzoruaren egoera erreala bakarrik hartzen duelako kontutan), eragin zuzena eta sakona du, bere balorazioa ezartzeko unean. Horrela, 20. artikuluan, lege bidezko balorazioak zein prozeduretan diren aplikagarri ezartzen da. Haien artean, Herri Administrazioen ondarezko erantzunkizun prozedurak agertzen dira, eta hain zuzen ere, prozedura hau da, Plangintza urbanistiko bat aldatzen denean sortu litezken kalteak neurtzeko dagokiona (eta ez desjabetze batena).

 
Horrela, azken baieztapenera heltzen gara: garatu gabeko plangintza aldatzen baldin bada, benetan sortu diren kalteak bakarrik ordaindu beharko dira. Legeak bere 22 artikuluan argi ezartzen du zein den landa-lur baten lege bidezko balorazioa, hain zuzen ere, bere landa-lur izaerari dagokion erabilera edo uztiatzeak emandako etekina, ez besterik. Eta badaezpada, berriro ere argitzen du, ezin izango direla kontutan hartu, garatu gabe dagoen plangintza batek aurreikusitako eraikigarritasunaren inguruan sortutako irudikapenak.

 22.2 art En ninguno de los casos previstos en el apartado anterior podrán considerarse expectativas derivadas de la asignación de edificabilidades y usos por la ordenación territorial o urbanística que no hayan sido aún plenamente realizados.

 
Beraz, zein da, azken finean ordaindu beharreko kaltea (25 art), aldatuko den plangintza horren une desberdinak kontutan hartuta:

 - Plangintza orokorraren aurreikuspena baino ez badago: 0 €

 - Garapenerako Plangintza aurkeztu bada (Plan Partziala, Plan Berezia,..): proiektu tekniko hori idazteko sustatzaileak ordaindu duena (25.1 art)

 - Garapenerako Plangintza onartuta, eta urbanizazio proiketua aurkeztuta badago: proiektu hoien idazte kostua + 24 artikuluan ezarritako kalteordaina (Erkidego Autonomo bakoitzeko legeak ezarritako plusbalien gaineko portzentaia, ezabatu edo murriztutako eraikigarritasunari aplikatuta). Euskal Erkidego Autonomoan eta Nafarroan: % 10.

 - Urbanizazio obrak hasita baldin badaude: aurreko egoeratan ezarritakoa + inolako baliorik gabe geldituko diren obren kaltea.

 Ondorioz, legearen arabera ez dira, batuzk esaten duten bezela, horrenbesteko millioikada eurotako kalteordaina …..ezta?

 
3.- Udal prozedura administratiboa eta berehalako eraginkortasuna

 
Bada, erabakita Plangintza ezabatu edo indargabetu egin nahi dela, zenbat itxaron behar da erabaki hori eraginkor bihurtzeko, hau da, aurreko plangintza hori benetan indargabetzeko?

 
Lurzoruaren aurreko Legeek (1976 eta 1992 urtetakoak) bazuten horrelako erabaki bat eraginkor bihurtzeko hasieratik. Horrenbestez, nahikoa zen, indarrean zegoen planeamendua aldatzeko, Udalak hasierako onarpena egitea. Hasierako onarpen honek aukera ematen zuen, momentu horretatik, obra baimenak emateko prozedura guztiak etenda uzteko, plangintza aldaketa hori burutzen zen bitartean.

 
Erkidego Auotonomoko Lurzoru Legeak, bere 85 artikulan aurreikusten du aukera hau, bere eraginetan zabalago gainera:

 85 art.- Hirigintzako planei hasierako onespena emateko eskumena duten administrazioek -Udala- , urtebetez gehienez, edozein eratako hirigintzako onarpen, baimen edo lizentzia emateko aukera etetea erabaki dezakete eremu edo erabilera jakin batzuetarako, betiere plana egiteko edo, hala badagokio, aldatu edo berrikusteko bada.

 
Gainera, erabaki hau, denporan aurreratu daiteke, ez delako hasierako onarpenarekin batera egin behar, derrigorrez, (hasierako onarpenak beti eskatzen du dokumentazio jakin bat -62 artikuluan ezarritakoa-), plangintzaren Aurrrerakinaren onarpenarekin nahikoa da.

 
Eragingarria izan dadin, aurreko paragrafoan aipatzen den etete-erabakia dagokion lurralde historikoaren aldizkari ofizialean eta hedadura gehien duten egunkarietako baten argitaratu behar da.

Beraz, laburbilduz, berehala indargabetu daiteke hain desegoki, garapenkerian erorita, babes publikopeko etxebizitzetan urri, lurzoruaren okupazio neurrigabeko,….etab irudikatzen duen hirigintza plangintza hori, eta bestelako oinarri desberdinetan –eta zentzuzkoagoetan- sustraituko den plangintza berria.