1. Interesak

Fed-ek joan den apirilaren 30ean interes-tasa 0,25 jaitsi zuen, %2-ra. Helburua berpizte ekonomikoa lortzea zen, interesaren jaitsiera batek hori lortuko lukeen esperantzan. Atzean, Fed-en ideologia azaltzen da, zeinaren arabera interesa manipulatuz ekonomia hedatu ala murriztu baitaiteke, baloi bat bailitzan: eragiketaren maila nahietara puztu ala hustu daitekeen.

Filosofia sinplista hori Greenspan-en aroari dagokio. (Bide batez, oso hedatua da sinplekeria hori gure artean.) Interes-tasa aldatuz, Fed-ekoek ez dute behar pentsatu, ez dituzte behar merkatuak erregulatu, eta, ondorioz, aktibo-prezioko inflazioa puzten da, banku-maileguen gaineko erreserba-eskaerak altxatuz. Halaber, ez dituzte behar erregulatu subprime-ko mailegu txarrak. Egin behar duten guztia interes-tasak altxatzea da, bankuei gehiago kargatzeko aukera emanez, edo interes-tasak beheratzea Fed-etik banku-mailegatzearen kostua jaistearren.

Baina Fed-ek berak ideologia merke hori ontzat hartuko balu ere, ez lezake imajina egiturazko arazo bat -ekonomiaren desindustrializazioa bultzatzen duten bankuekiko Fed-en begikotasunak sorturiko depresioa- konpon litekeela berriro interes-tasak jaitsiz. Bankuei maileguak luzatzeko, Fed-ek bere tasa jaisten duen bitartean, bankuok ez dizkiete tasa-mozketa horiek beren bezeroei ezartzen. Bankuek ez dituzte maileguak luzatzen, espekulatu egiten dute: bereziki dolarraren aurka.

Horixe egin zuten Japoniako bankuek, 1990eko finantza-burbuila lehertu zenean. Japoniako bankuak nazioarteko eraman merkatuan jokalaririk aktiboena bilakatu ziren: oso interes baxuan maileguak hartu moneta ahul batean (1990az geroztik yena; gaur egun dolarra), interes altuko mailegu-hartzaileei (moneta egonkor edo sendokoei, esaterako gaur egungo Europako mailegu-hartzaileei eurotan) maileguz emateko.

Hortaz, AEBetako kreditua Europarantz doa: AEBetako bankuek kreditua %2an sortu edo maileguz hartzen dute, eta berbera %6an edo gehiagotan maileguz ematen dute, atzerritar monetako irabazi espekulatiboa lortzen dutelarik, euroak dolarraren kontra altxatzen segitzen duen bitartean.

Beste aldetik, AEBetako banku askotxo ez dira ordaintzeko gai haien balantze-orriko higiezin errealeko mailegu txarrak direla kausa. Beraiek salbatzeko, bankuei laguntzen zaie zorpetzetik bere bidea irabazteko mailegu profitagarriak eginez. Era honetan, banku mailegatzea eta industriaren bidez lortzen diren mozkinak ekonomiatik alboratu dira: bankuek ez dute maileguz ematen kapital ukigarriko inbertsioak finantzatzeko eta lan-indar berria kontratatzeko. Beraz, bankuei emandako laguntzak ez du esan nahi AEBetako ekonomia bultzatzen dela depresiotik irteteko.

Azken ondorioa finantzaren, kredituaren eta higiezin errealaren boterearen puztea da, lan-indarraren alokairuen eta kapital industrialaren kaltean. Hori ez da inbertsio ukigarri zuzena bultzatzea; aitzitik, keynesianismoaren aurkakoa da: eutanasia lan-indarraren eta industriaren gainean jartzen da, ez rentier delakoan.

Antzera gertatzen zaio Europari. Fed-ek Europari banku-mailegua ematen laguntzeak dolarrarekiko euroaren truke-tasa igoarazten du. Halaber, Europako lan-indarraren prezioa eta beste barneko kostuak ere altxatuko ditu. Beraz, Europako esportazioak garestiagoak izango dira merkatu globalean.

(1930eko hamarkadan, herrialdeak elkarrekiko lehiatzen ziren tarifako merkatu-barrerak eraikiz.)

Baina Europako banku zentralek, Chicagoko moneta ideologiari atxikiz, barneko inflazioarekin bukatzeko, interes-tasak altxatzen dituzte. Horrek soilik beren moneta-balioa areago altxatzen du, atzerritar eraman trukeko mailegu gehiago erakarriz. Hortaz, AEBetako diru politikak banku sistemari dirua ematen laguntzen dion bitartean (sektore industrialari eta lan-indarrari kasu ez eginez), Europako diru politikan eragina du: eta beraz, Europako industria mozten du.

Fed-ek kausaturiko dolarraren balio galeraren beste biktima bat Hirugarren Munduko janari-defizitduneko herrialdeak dira, haien monetak dolarrari lotuak diren heinean. Beste aldetik, Hego Amerikak, Afrikako lurralde gehienek eta Asiak nabarituko dute eurotan izendaturiko lehengaien prezioak haziko direla, beren monetatan (ikus M. Hudsonen The Fed sinks the dollar, Counterpunch: http://www.counterpunch.org/hudson05012008.html).

2. Zikloak

Historian atzeraldi labur baten ostean susperraldia zetorren. Orain depresioak galera zabalera darama eta jabegoa zordunengandik hartzekodunengana igarotzen da.

Ziklo ekonomiko batean gauden ideia erabat irreala da. Ziklo baten bageunde, susperraldia automatikoki etorriko litzateke. Merkatu libreko ideia zoriontsua gobernuaren kontrol-politikaren aurkakoek bultzatu zuten. Baina ekonomia ez da mugitzen gora eta beherako kurbaren antzera. Badago indartze motel bat, eta gero bat-bateko erorketa; hortaz, eitea horztuna da.

Gaur egungo higiezin errealeko erorketa eta burtsa merkatuko prezioak ez dira gorabeherako autozuzentzaileak, non jaitsierek martxan jartzen baitituzte egonkortzaile automatikoak (zeintzuek susperraldia produzitzen duten).

Bigarren Mundu Gerraz geroztik, AEBetako susperraldi bakoitza maila altuagoko zor batean hasi da. Fed-ek banku-sistemari kreditu nahikoa luzatu zion, zorrak kitatu ahal izateko, etxeen, bulego eraikinen, korporazio akzioen eta bonoen prezio gero eta altuagoen aurka maileguak hartuz. Izan ere, interes-karga zor-balantzeari gehitu zitzaion, besterik ez. Orain, Fed-ek bultzaturiko aktibo-prezioko inflazioak zor-deflazioa ekarri du (jada azaldu da egunkari honetan).

Gertakari berri hori dela kausa, AEBek eta beste herrialde batzuek, muga lortu dute non interesek eta amortizazioek ekonomia osoaren soberakina bereganatzen duten, eta inbertsioa eta enplegu berria eten. Errenta erabilgarri osoa hartzekodunei ordaintzeko erabiltzen da, edo porrotari aurre egiteko.

Aspaldian porrotak zor txarrak ezabatu zituen. Arazoa da zorrak ezabatzearekin, aurrezki txarrak doazela. Gaur egun, oso aberatsak direnek aurrezki gehienak dituzte; eta gobernuek ez dute nahi horiek galera izan dezaten. Horren ordez, erretiroa hartutakoak, kontsumitzaileak, langileak, industria konpainiak eta inbertsiogile atzerritarrak suntsitzen ditu. Hortaz, zorrak balantze-kontuetan geratuko dira eta ekonomia zor-deflazioak astiro itoko du. Ez da beste aukerarik gaurko baldintzetan. (Irtenbideak muinera jotzea esan nahi du. Hurrengo batean ikusiko dugu.)

Nixon presidenteak 1971n urrearekiko lotura eten zuen. Harrez geroztik dolarra mundu mailako nagusi izanda, ez dago inolako mugarik paper horiek jaulkitzeko. Geroxeago, ikusiko dugunez, paper horrekin batera beste paper mota bat erabiltzen da, eta berau da orain nagusi banku zentraletan: AEBetako Altxor Publikoko tituluak edo bonoak dira gaur egun nagusi mundu mailan.

1. Globalizazioa

Kontua da kapitalismoa, ekonomia nahi bada, erabat aldatu dela. Egun finantza-inperialismoan gaude murgilduta: hauxe da benetako globalizazioa, non erdigune argi bat baitago: AEBetako Altxor Publikoa.

Egoera berri horretara iristeko bidea[1] oso harrigarria izan bada ere, gaurko finantza-kapitalismoak ezagutu genuen kapitalismoa industriala alboratu du, eta AEBak munduko herririk zorduna izanik, munduko herrialdeetatik ordainketa-superabitak bereganatzen ditu, bazka librea lortuz[2]. Super inperialismo berri horretarako ibilgailua ez dira nazioarteko enpresa pribatuak edo kapital finantzario pribatua, banku zentralak baizik[3].

Are gehiago, teoria zaharrek deus gutxi balio dute fenomeno berri hau aztertzeko[4].

2. Euroaren etorkizuna

Beste aldetik Euskal Herria, bere osotasunean, euro gunean dago. Hortaz, euroaren eginkizuna eta etorkizuna aztertu beharra dago. Egia da egun euroak nonahi eskatzen eta erabiltzen direla. Baina Michael Hudson ekonomialari amerikarren ustez, euroak ez du egin beharrezko urratsa alternatiba izateko, zeren bera ez baita oraindik benetako moneta politikoa, dolarra den modukoa. Are garrantzitsuagoa, Europan ez dago egiazko nahi politikoa bide alternatiboa martxan jartzeko[5]. Soilik AEBek nahia erakutsi dute nazioarteko egitura globalak sortzeko eta beraiek birmoldatzeko nahierara, beren beharrizan finantzarioak betetzearren, hiper-hartzekodun izatetik hiper-zordun izatera aldaketarekin azaldu diren behar berrien heinean.

Europar Batasunean euroa ez zen sortu euroa aldez aurretik eraturiko bateratze ekonomiko eta fiskalaren oinarri sendo batetik, kasu, bateratze politiko federal sendo baten bidez. Alderantzizkoa izan da bidea. Izan ere, munduko plangitzagile finantzarioek beste aukera bat proposatu zuten, hainbat ekonomialariren baimen, babes eta onarpenarekin. Eratutako Europar Batasuna (EB) modu thatcherista batez gauzatu zen, jadanik martxan zeuden estatuen era sasi konfederal baten bidez eta arau monetaristak erabiliz. Izatez, europar gobernu sendo batek euroa jaulkitzea ez zitzaien batere gustatu amerikar geo-estrategei.

Europar politika ekonomikoa lehengo Maastricht Itunaren (eta oraingo Amsterdamgo Akordioa) estutasun finantzarioak mugatzen du europar estatuen zorra eta sistema fiskala kudeatzeko. Izan ere, europar estatuetako gobernuen ahalmena mugatuta dago erabat. Horixe izan da monetaristen garaipena.

Arriskuan dago Europaren independentzia finantzarioa, zeren, kreditu sistemak gobernuarekiko zorrean oinarritzen diren moduan, diru sistema globala nazio bakar baten zorrean baitatza, AEBetako gobernuaren zorrean. Munduko banku zentralek beren erreserbak AEBetako Altxor Publikoko titulu gisa edukitzen dituzte, hau da, AEBetako gobernuari luzaturiko maileguak. Horrek AEBei aukera ematen die beren hiritarrei zergak jaisteko, atzerritarrei ondorioztatutako defizitak finantzatzeko behartzen dien bitartean.

Gaur egungo AEBetako Altxor Publikoko titulu estandarraren azpian, mundu mailako kudeaketa global finantzarioa zentralizatuta dago gobernu nazional baten esku, AEBetako gobernuaren esku, hain zuzen ere.

Aipatu bezala, euroa gero eta gehiago erabiltzen da mundu mailan. Baina kontua da ea zer egiten den EBko banku zentralari eskatzen zaizkion euro horiekin, nola eta zertan erabiltzen diren. Euroa eskatua da nonahi. Euroa erabilia da hainbat lekutan. Baina arazoa ez da hor bukatzen. Euro horien ibilbideari jarraitu behar zaio, jakiteko zer gertatzen den, non bukatzen diren. (Kasurako, petrolioaren prezioa moneta batean zein beste batean azaltzea ez da funtsezkoa. Moneta horiek, elkarren artean, gora eta behera joango dira merkatu indarren arabera, gehien batez espekulazioaren arabera.)

Non bukatzen dute euro horiek? Esan bezala, europar banku zentralak (munduko beste banku zentral guztiek bezalaxe) bere erreserbak AEBetako Altxor Publikoko titulu gisa edukitzen ditu.

EBk patu hori alboratzeko beharrezkoa da haren banku zentralak (edo europar estatuetako banku zentralek) erreserbak edukitzea: erreserbak AEBetako Altxor Publikoko bonoak edo tituluak ez diren eta Nazioarteko Diru Funtsaren Special Drawing Rights direlako titulu horietan inbertituak ez diren medio batean.

EBk AEBkoen ildoari jarrai diezaioke ordainketa balantzaren defizita inolako mugarik gabe edukiz, zeinetan beste herrialde batzuek beren nazioarteko diru erreserbak gordeko lituzketen.

Kontua da, politika independente horren kontra, europar banku zentrala eratzeko baldintza gogor bat egon dela, monetaristen baldintza sendoa, alegia, ordainketa balantza defizita oso mugatua edukitzea (AEBek inondik inora betetzen ez duten baldintza gogorra).

Hudson-en hitzetan (e-mailetan), “Gutako batzuek luzaro argudiatu dugu ezen dolarrari alternatiba bat ematea ez dela izango beharrezkoa, eta politikoki bideragarria harik eta Europak eta Asiak ibilgailu alternatibo bat garatu arte, non ez dolarretan izendatutako aktiboak eduki baitaitezke. Euroaren kasuan, Washington Akordioko administratzaileek horrelako alternatiba blokeatu dute europar aurrekontu defizitei aurre eginez eta kredituaren Altxor Publikoaren kreditu eraketa eragotziz amerikarren aldeko egoera hartuz. (...) Diruaren eta kredituren kontzeptua [aldatu] arte ez diot ikusten inolako mehatxurik dolarrari”.

Are gehiago, “AEBetako ikuspuntua hauxe da, alegia, atzerritar banku zentralei beren zorrak ez dizkietela inoiz pagatu nahi. Nire Global Fracture liburua denbora hartan [1978an] egindako zenbait proposamenekin aritzen da. AEBek ez daukate inolako nahirik atzerritar herrialdeei ahalbideratzea beren dolarrekin ezer ez egitea. AEBei dagokienez, ibilbide librea lortzen ari dira».

AEBek nazioarteko finantza sistema goitik behera aldatu dute. EBk, benetako independentzia lortzearren, dolarra alboratu behar du, eta bere finantza sistema eraiki. Baina, jakina denez, EBko herrialdeetan banku zentralak dira nagusi, ez Altxor Publikoak. Banku zentralek beren merkataritza bankuen eta finantza sektoreen alde lan egiten dute, ez nazio interesen alde. Okerrago oraindik, esan bezala, europar banku zentralak kide diren europar gobernuen defizitak murriztu ditu erabat. Horrek esan nahi du EBk ez daukala nahikoa zorra euroa atzerritar erreserben ibilgailu gisa erabiltzeko. AEBek, aldiz, aurrekontu defizita eta ordainketa balantzako defizita, biak, jasaten dituzte, dolarra nazioarteko de facto-ko diru bilakatuz. (Gainera dolarra militarki sostengatutako dirua da, hots, politikoki sustengaturikoa. Argi: boterea da kontua ekonomian.)

Hudson-ek dioenez (e-mailetan), “euroa ez da oraindik benetako diru politikoa, dolarra den mailakoa”. Eta horixe da haren etorkizunaren gakoa. Izan ere, AEBetan Altxor Publikoa da nagusi, gobernatzen duena; EBn, aldiz, banku zentrala da nagusi.

Monetaristen mezuen aurka, EBk ordainketa balantzako defizita behar du beste herrialdeek defizit horretan beren nazioarteko diru erreserbak gordetzearren.

Euroaren etorkizuna? Benetako diru politiko bihurtzea. Bitartean jai, hots, AEBak nagusi. Hudson-ek globalizaioaren aurka haustura globala proposatzen du[6].

3. Euskal Herria globalizazioan

Eta barrura begira, zer esan daiteke[7] Euskal Herriko ekonomiaz[8]?

Euskal Herria txikia da, natur baliabideak eskasak, petroliorik gabekoa, ekonomia oso irekia beraz. Baina daukagun altxorra lan-indarra da. Lan-indarra era zabalean hartuta, hasi langile, nekazari, arrantzaleekin eta bukatu enpresa txikiko eta ertaineko enpresariekin. Horixe da gure altxorra. Hori da zaindu behar duguna.

Hudsonek erakutsi duenez, finantza-kapitalismoak lan-indarra eta kapital industriala, biak, ustiatzen ditu[9].

Beste aldetik, ekonomia nazionala ere erabat aldatu da, FIRE sektorea da nagusi, eta sektore espekulatibo horrek dena baldintzatzen du.(Gaingiroki bada ere, hona hemen aldaketa sakon hori ikertzeko zenbait zantzu[10].)

Hortaz, Euskal Herriko bi sektore garrantzitsuak, hots, lan-indarra eta kapital industriala babestu beharra dago: horiek biak zaindu eta babestu behar ditugu, segurantza soziala[11] bermatuz, zerga progresiboak[12] bultzatuz eta ustiatzaileei[13] trabak, eta zergak jarriz. Benetako ekonomia industrialari kredituak[14] luzatu behar zaizkio. Kreditu-ekonomia[15] da funtsa: inbertsio zuzena, eta, enpresari berrien eta langileriaren arteko itun estrategikoa bilatuz. Horien arteko akordio edo itun estrategiko[16] bat proposatu behar da.

4. Euskal Herriaren independentzia

Aspaldian Europar Batasunean sartu gintuzten, inolako kontsultarik gabe. Gure etorkizuna Europa horretan gertatzen denari lotu behar diogu, onerako eta txarrerako.

Ez da nahikoa euskal Banku Zentral batek euroa jaulkitzea. Euroa benetako diru politiko bihurtzea bultzatu behar dugu. Beraz, Europar Batasunean eta Euskal Herrian Altxor Publikoa izan behar da nagusi.

Ekonomia nazionalean aurreko atalean aipaturiko aldaketa sakon horietan eta soilik horietan datza Euskal Herriaren errepublika independentearen subiranotasun ekonomikoa eta monetarioa. Etorkizuna irekita dago. Lot gakizkion lanari.

Michael Hudson-en arabera, AEBetako Fed-en estatistikek erakusten dute ezen AEBetan banku maileguen %70 hipotekak direla, baita akzio, bono, aukera edo opzio eta deribatuen prezioak altxatzeko maileguak ere, zeintzuek aktibo-prezioko inflazioa baitakartzate. Hau da, banku maileguak hein handi batean produktiboak ez diren arloetan usatzen dira.

Hortaz, gaur egun kredituak rol txikia dauka ondasun-prezioko inflazioan. Gainera, interesak ere ekonomia errealetik alboratu daitezke. Horrek produkzioaren eta kontsumoaren arteko fluxu zirkularra gutxitu egiten du.

Aipatu bezala, aktibo-prezioko inflazioa kontuan eduki behar da; baita prezio handiagoko maileguak ere, banku-maileguek higiezin errealaren, akzioen eta bonoen prezioak puztu dituzten heinean. Horrelako kreditu gehitzeak aktiboen prezioak puzten ditu, eta orduan bankuek prezio handituaren kontra mailegatzen dute, beren bezeroek interesak ordaindu ahal izateko.

Gaurko finantza-kapitalismoa dela kausa, egindako zor txarrek aurrezki txarrak inplikatzen dituzte balantze-orriaren aktibo aldean. Galtzaileek -bereziki finantza-erakunde handiek- laguntza publikoa eskatzen dute, sistema salbatzeko, ekonomian aparteko zorrak utziz. Ondorioa aurrezkien eta inbertsioen desindustrialtzea da, hain zuzen ere, liburu-testuetan agertzen denaren aurkako efektua.

Galdera hauxe da: zein salbatu behar da, industria eta bizitza-standarden hazkundea ala gaur egungo finantza-eskaera postindustrialen hazkunde esponentziala?

Jakina denez, kapitalismo industriala ondasunak ekoizteko inbertsioetan oinarritzen da, prozesuan mozkina lortuz, zeina birziklatua den produkzio-medio berrietan eta merkatu berrien garapenean.

Baina hori guztia finantza-kapitalismoak pikutara bidali du. Kapitalismo industriala eta berari historikoki lotuta egon diren erreformak eta neurriak (lan-indarra eta industria era progresibo batez zergapetzea, zerbitzu publikoak -garraio, komunikazio, energia, oinarrizko azpiegiturak,...- garatzea, eta banku- eta finantza-sistema industrializatzea) desagertuz doaz. (Finantza arloan, helburua argi zegoen: interes-eskariak ordaintzeko ahalmenaren azpian egon behar ziren, kapital inbertsiorako kreditua luzatuz ekitate-jabegoaren arabera, eta ez zorren arabera.)

Oraingo joera alderantzizkoa da: zergapetze progresiboa alboratu da, hala zama nagusia lan-indarrean eta industrian ezarriz nola finantza-lobby-en kapital irabaziak askoz gutxiago zorpetuz soldatak eta korporazio-mozkinak baino. Finantza-presioak direla medio, mundu osoko gobernu mota guztiak arlo publikoa saltzen ari dira, ekonomiek produkzio-medio berrietan inbertitzen ez duten bitartean.

Politikariek ekonomia salbatzea aipatzen dutenean, ekitate negatiboaz ari dira. Alegia, arazo nagusia ondokoa da: higiezin errealeko zorrak eta zorpetutako korporazioen zorrak nola ordaindu. Kontua ez da soilik ea gaur egungo Burbuila Ekonomia salba daitekeen, baizik eta ea salbatua izango litzatekeen!

Izan ere, interes konposatuko matematikak argi erakutsi zien ekonomialari klasikoei ezinezkoa zela ekonomiak ongi funtzionatzea halako baldintzetan. Logika gardena da: zordunen ordaintzeko ahalmenaz haratago, aurrezkiak ezin dira maileguetan birziklatuak izan interes-tasa finkoetan. Hori gertatzen bada, krisiak, enpresen itxierak, murrizketa ekonomikoa eta hartzekodunen eta zordunen arteko polarizazioa azalduko dira.

Gaur egun kreditu gehiegi dago inbertsio zuzenera bideratu gabe. Finantza-kapitalismoa hain harrapari bilakatu da ezen kapitalismo industrialerako mehatxua den. Merkatu librea kreditu librerako sormenaren sinonimoa da, eta lan-indarraren (eta industriaren) gaineko zerga-aldaketa. Superabit ekonomikoa zor-zerbitzu bezala bukatzen da, ekonomia zor-morrontzaren statusera murrizteko mehatxatuz.

Gaur egungo finantza-arazoa bukatu ondoren, erraza izanen litzateke adieraztea industria nola berregitura daitekeen. XIX mendeko ekonomialari klasikoek jadanik esplikatu zuten: errenta ekonomikoa zergak ordaintzeko erabili behar da, ez maileguen gaineko interesak pagatzeko. Zergak rentier-en bazka librearen gainean jarri behar dira, ez industriaren eta lan-indarraren gaineko kostu gisa gehitzeko. Halaber, lurraren errenta formala zergapetu behar da, oinarrizko azpiegiturak eta natur monopolioak arlo publikoan birkokatu behar diren bitartean. Horrek alboratuko luke jabego eskubideak banku-mailegutan kapitalizatzea, eta kreditu eta aurrezkiak erabilera produktiboetara zuzenduko lituzke.

Banku-lobby-ek higiezin errealetik, kapital irabazietatik, interes-ordainketatik, eta beste errenta-bereganatzeko aktiboetatik zergak alboratu dituzte, lan-indarrean eta industrian ezarriz. Merkataritza-bankuek bazka libre erraza bereganatzea nahiago dute, existitzen den jabegoaren kontra kredituak luzatuz, bereziki mailegu hipotekarioak eta korporazioak bereganatzeko kredituak. Ondorioa higiezin erreala eta akzio-prezioak puztea izan da.

Irtenbide bakarra hauxe da: lan-indarraren eta industriaren gaineko zergapetze gogorra bukatzea. Horretarako, kreditu-sormena Altxor Publiko nazionalean birkokatu beharko genuke; aldaketa horrek merkataritza-bankuei ahalbideratuko die aurrezki-banku gisa funtzionatzea. Logika hauxe da: kreditua libreki sortzeko eskubidea errenta-bereganatzeko pribilegioa da. Historikoki gobernuek kredituak sortu dituzte azpiegiturazko inbertsioak eta gastu soziala finantzatzeko. Altxor Publikoak sorturiko kredituek buka dezakete merkataritza-bankuek azken bi hamarkadetan puztu dituzten aktibo-prezioekin, eta inbertsio ukigarrira zuzenduak izan.

XXI. mendeko kapitalismo berria finantzarioa da oso. Gaur egungo Burbuila Ekonomiak ez dauka inongo zerikusirik ohiko eskemekin. Hortaz, hamaika eginkizun daude zergagintza berri, aurrerakoi eta progresibo bat martxan jartzeko. Aurretik, alta, finantza-kapitalismoaren jardueraz ohartu behar da, lan-indarraren eta industriaren gainean dauzkan ondorio erabat negatibo eta kaltegarriei aurre egiteko. Bestela, jai.

Higiezin errealeko burbuila oso desberdina da beste burbuilekiko. Alde batetik, puntu. com-eko burbuilak dei daitezkeenak daude; eta, beste aldetik, etxegintza-burbuilak.

Puntu.com-eko konpainiek porrot egiten dutenean, zorrak kitatu egiten dira, eta, hortaz, galera batzuk daude. Baina etxegintza-burbuilak zor hipotekarioaren herentzia uzten du, eta orduan gobernua ahalegintzen da zor hori ahalik eta gehien bereganatzen. Hori ez da gertatzen puntu.com burbuilekin.

Puntu.com-eko konpainia baten porrotaren ondoan, beste konpainia batzuek erosten dute geratzen den ekipamendua, gehienetan nahiko merke. Baina etxegintzaren burbuilak aktiborik handienaren zamak lagatzen ditu: lurra eta higiezin erreala.

Puntu.com-eko burbuila lehertzen denean, jendearen aktiboak jaisten dira, baina ez da inolako ekitate negatiborik gelditzen. Konpainiek porrot egiten dute, baina jendea, multzo gisa, ez da geratzen ekitate negatibo batekin. Inbertsiogile askok gutxiago daukate, baina soilik horietako gutxi batzuk zorren interes-zamak jasan behar dituzte. Etxegintza-burbuilak, aldiz, ekitate negatiboa uzten du jende askorengan.

Beste aldetik, puntu.com-eko burbuila, normalean, monopolioei dagokie. Jabego-burbuilak, aldiz, lur-orubeei dagozkie. Puntu.com-eko burbuilarekin konpainiak berak dira iruzurrak. Baina higiezin errealeko burbuiletan bankuak dira iruzurrezko eran aritzen direnak, bankuak eta haien kideak: hipotekak hornitzen dituzten zerbitzu-enpresak, abokatuak, burtsalariak, aseguru-konpainiekiko loturak, eta abar luzetxo.

AEBetan hori guztia Alan Greenspan-en bankuen liberalizazioarekin batera joan da. Banku bakoitzak jakin zuen zer gertatzen ari zen higiezin errealeko burbuila lehertzen ari zen bitartean. Ez zen inolako sekretua. Hortaz, Federal Reserve delakoak ere (Fed) ezagutu behar zuen fenomeno hori. Baina Fed-ekoek uste zuten segurtasuna zegoela. Puntu.com-eko burbuilak arau bereziak sorrarazi zituen moduan, segur aski higiezin errealeko burbuilaren leherketak arau eta erregulazio berriak ekarriko lituzke.

Azken burbuila Iraken eta Afganistanen egondako petrolio gerrekin sortu zen. Hortaz, AEBetako ez diren banku zentralek badakite beraiek finantzatu dituztela AEBen atzerritar gastu militarrak; gainera, kasu askotan, beraien hiritarrek onartzen ez duten gerran. Halaber, badakite dolar standardak behartzen diela AEBek hasitako gerrak finantzatzea.

Hori dela-eta, atzerritar gobernuek hemendik aurrera nazioarteko finantzaren arauak aldatu nahi dituzte. Kontua hauxe da: azken bi burbuilak hornitu zituzten funts globalak ez izateko gehiagorik etorkizuneko burbuila bat hornitzeko iturriak.

Hortaz, etorkizuneko burbuilari dagokionez, atzerritar mailegariak jakitun daude AEBetako abentura guztiak beraiek finantzatu dituztela. Beste aldetik, AEBen barnean, jendeak ez du sinesten kontabilitate-enpresetan. Gauza bera gertatzen da kredituari balioa ematen dioten enpresei dagokienez, inork ez du inor gehiagorik sinesten. Konfiantza horren haustura bazter ezinezkoa da, zeren burbuilaren oinarrian Ponzi-ren eskemak funtzionatuko zuela denboraldi labur batean baino luzeagoan uste baitzen. Gaur egun guztiok dakite Ponzi-ren eskemak soilik funtzionatzen duela denbora-tarte laburrean. (Ponzi-ren eskemaren arabera, banku sistemak bezeroen insolbentzia gainditu nahi du zordunei dirua mailegatuz, interes-zamak ordaintzeko. Interesak zorrari gehitzea da Ponzi-ren eskema. Beharrezkoa da esponentzialki hazten den funtsen barnerako fluxua, inbertsiogile eta hartzekodunei ordaintzeko. Hortaz, eskema horrek ezin du luze iraun, zeren historian inongo ekonomia ez baita zor globala bezain azkar hazi.)

Jendeak ez du ulertzen kreditu modernoen merkatuak nola funtzionatzen duen. Egia da bankuek kreditua sor dezaketela bezeroak IOU (I owe you) delakoak sinatzeko prest dauden bitartean. Baina arazoa ondokoa da, alegia, bankuek kreditua sortzen dutenean, kredituak interes-zama bat daramala. Interes horiek gero eta diru gehiago bereganatzen dute ekonomiatik, eta ekonomia husten dute. (Gainera, egunkari honetan jadanik ikusi dugun moduan, interes-tasak erabiltzen dira aktibo prezioak puzteko, eta horrela, kontsumitzaile-prezio maila orokorra puzten da.)

Ezerezetik dirua ateratzeko magia hautsi da. Kreditu-balioko enpresekin gauza bera gertatzen da. Inork ez du inorengan ezelako konfiantzarik. Bankuek ez diote elkarri konfiantzarik. Hortaz, banku horiek Fed-etik hartzen dituzte maileguak[1].

Ondorioz, Fed ahalegintzen ari da burbuila puzten, Ponzi-eskemaren ildotik. Gaur egungo politika ekonomikoaren muinean dagoen arazoa zor bedeinkatua salbatzea da, alegia, gainontzeko ekonomiaren gainean finantza-sektorearen eskaerak jartzea. Ahalegin horrek ekonomia polarizatzen du (piramidearen puntako) hartzekodunen eta (piramidearen oinarriko) zordunen artean, azken hauen kopurua handituz doalarik.

Finantza-burbuila batek funtsean errentaren ateratzea irudikatzen du. Horixe da, finantza-burbuilaren ondorio kaltegarri zuzena: zorra ordaindu behar da eta ordaintzeko zerbitzu publikoak saltzen dira. Publikoa zena esku pribatuetan jartzen da, eta modu pribatu batez zerbitzu publikoa kudeatzen da, bidesariak edo eta erabilera-sariak garestiago ordainduz.

Beste aldetik, finantza-burbuilatik ateratako mozkinak oso denbora-tarte laburrean gauzatzen dira. Zenbat iraun dezake tarte laburreko burbuila-ekonomiak? Agian atzerapen ekonomikoa kontrolik gabe egongo den arte, eta neurri politiko berriak hartuko diren arte. Bitartean, gutxiengo batentzat piramide ekonomikoaren ertzeko paradisua dena, piramide berbereko oinarriko jende arrunt gehiengoarentzat sufrikarioa besterik ez da.

Politika horrek jarraituko du zorrak puztutako jabego prezioak ordaindu behar den interes-tasa baino arinago handitzen diren bitartean.

Jakina, interes eta amortizazio kargak ordaindu behar izateak kontsumotik eta produkziotik inbertsioak alboratzen ditu. Horixe da zor-deflazioak esan nahi duena. Jabego- eta finantza-sektoreak lehen ondasunetan eta zerbitzuetan gastatutako errenta eskuratzen dute[1].

Kasurako, AEBetan, 2006. urterako, zor-zerbitzua etxe-jabeen ahalmena baino handiagoa zen. Hortaz, AEBetako Federal Reserve izeneko banku zentralak kreditu txarrei fidantzaz ordaintzen hasi zen. Helburua argi zegoen: zordunei maileguak luzatzea, beren bankuei eta beste hartzekodun mota batzuei ordaindu ahal izateko, beraien ordaintzeko ezintasunari diruarekin lagunduz, beraiek ezin ordaindu zituzten obligazioei eusteko. Baina diru laguntza horrek soilik denbora irabazten du zor-arazorako, egoera are sakonago oinarrituta egoteko.

Errealitatea gordina eta gogorra da: gaur egungo zorren maila ezin da kitatu. AEBetako gobernua bera munduko subprime-en zordunik handiena da. Atzerritar banku zentralei 2 x 10¹² dolar zor dizkie (kontuan hartu gabe sektore pribatuak beste atzerritar batzuei zor diena): kopuru erraldoi hori ezin da ordaindu, kontuan hartzen badira AEBen merkataritza-defizita eta gastu militar izugarria. Nazioarteko sistema finantzarioak egoera hori onartzeak atzerritar gobernuei eta inbertsiogileei dolarretan izendatutako bonoak eta akzioak metatzera eraman du. Horrek dolarraren truke-tasa jaitsi du, petrolio eta beste baliabideetarako dolarizaturiko prezioak handituz.

Dena den, ironikoa ondokoa da: zenbat eta handiagoak izan AEBen merkataritza-defizita eta gastu militarrak, orduan eta atzerritar esportatzaileek eta AEBetako fondoen edukitzaileek gehiago itzultzen dituzte dolar horiek atzerritar banku zentralei. Orduan, banku zentral horiek aukera gutxi izan dute beren dirua gastatzeko, ez bada AEBetako Altxor Publikoko tituluak erostea. Hainbeste erosi dute ezen amerikarrek ez dutela AEBetako aurrekontu defizitaren kostua jaso behar. (Normalean defizita finantzatzeko bonoak erosi behar baitira. Baina AEBen kasuan, atzerritarrek erosi dituzte bono horiek.) Horrek esan nahi du ezen, izatez, AEBetako gobernuari dolar horiek eta atzerritar trukea maileguz eman dizkiela, Ekialde Hurbilean gerla finantzatzeko, atzerritar boto-emaile gehienek babesten ez duten gerla! Izan ere, AEBetako nazioarteko ordainketa-defizita eta defizit federala finantzatzeak gerla horri dirulaguntza ematea da.

Hori guztia ikusita, azken urtetan, atzerritar gobernuek AEBetako Altxor Publikoko bonoak erosteari alternatiba bat bilatu diote. Baina Txinak Union Oil-eko aktiboak erostea eskatu nahi zuenean, AEBetako Kongresuak hitzarmenari betoa jarri zion. Hortaz, atzerritar gobernuek blokeatuta daude dolarrekin, zeintzuk ezin baitituzte gastatu AEBetabo benetako aktiboetan eta soilik AEBetako esportazioetan gastatu ditzakete. Egin dezaketen gauza bakarra AEBetako gobernuari dirua maileguz ematea da.

Merkataritza-teorialari neoliberalek gobernuen esku-sartzearen aurka daude eta ondoko politika hauek bultzatzen dituzte: (i) industriaren, nekazaritzaren eta arlo publikoaren babesaren kontra; (ii) arlo publikoa saltzearen alde; truke librearen alde; kapital mugimenduen alde.

Halaber, neoliberalek, finantza-dependentzia, merkataritza-dependentzia eta dependentzia teknologikoa bultzatuz, herrialdeak zor-zerbitzuetan eta ordainketa-balantzaren hustubide kronikoetan uzten dituzte, inportazioak eta atzerriko maileguak ordaintzeko.

Ondorioz, nazioarteko errentak eta aberastasuna polarizatuz doaz. Finantza-dinamika osoa fenomeno exogeno gisa harturik, merkataritza-teorialariek mundu errealaren analisiak zenbait lobby-ren esku uzten dituzte.

Historian zehar, protekzionismoak lehiakortasuna, enplegua eta autosufizientzia (batez ere elikaduran) bultzatu ditu; alegia, kanpoarekiko dependentzia murriztu du. Aldiz, gaur egungo zientzia ekonomiko ortodoxoak babes-tarifak eta kapitalen kontrolak baztertzen ditu. Bestalde, Nazioarteko Diru Funtseko monetaristek bultzatuta, kanpo-zorrak ordaindu behar izateak moneta depreziatu egiten du eta merkataritza-trukeak gutxitu.

Moneta desbalioztatzen denean, inportazio-prezioak altxatzen dira, barneko prezio-presioei gehituz. Banku zentralek erantzun dezakete interes-tasak altxatuz, truke-tasa egonkortzeko. Baina interes-tasa altuekin prezioak gehiago handitzen dira. Kontua da interes-kargak negozioak egiteko kostuak direla, zergak diren moduan.

Oraindik nazioarteko merkataritzaren eta ordainketen teoriek ekonomia nazionalak funtzionatzen duteneko kontzeptuetan oinarritzen dira. Merkataritza-teoria rikardiarra, Marxen lan-indarraren teoria zein makroekonomia keynestarra ez dira batere lagungarriak gaur egungo munduan, non zorpetzea eta lan-indarraren gaineko zergak areagotuz doazen. Izan ere, merkataritza-teoria gehienek oraindik produkzio zuzenaren kostuei begiratzen diete.

Baina etengabe handituz doazen kostu ez produktiboak hartu behar dira kontuan. Gaur egun, etxeen kostuak (batez ere hipotekak direla-eta), banku-kredituak, gizarte segurantzarako aurrezki bortxatuak, erretiro-pentsioak eta osasun-asegururako kargak gero eta gehiago handitzen dituzte ez-ondasunen kostuak. Gainera, egun, finantza- eta jabego-kargek ondasun-esportazioen prezioak menperatzen dituzte, eta, hortaz, baita merkatu-terminoak ere.

Bestalde, gobernuek gero eta gehiago jartzen dute zerga-zama lan-indarrean eta industrian; eta finantza-burbuilak eta higiezin errealeko burbuilak bultzatu dira, non zorrek finantzaturiko erosketak kapital-inbertsio berrian itzaltzen baitira. Ondorioz, aldaketa berezi horiek produkzio-kostu-aren kontzeptua erabat konplexu bilakatu dute eta konplexutasun horri erantzun behar zaio.

Web honetan jadanik ikusi dugunez, zor globala interes konposatuen bidez handitzen da, produkzioa eta kontsumoa handitzeko ekonomia errealaren gaitasuna gaindituz. Interesek eta beste karga batzuek errenta desbideratzen dute ekoizleen eta kontsumitzaileen arteko ordainketen fluxutik. Zor-zerbitzu hori galtze finantzarioaren eta fiskalaren modukoa da[1].

Kontua ondokoa da: nahiz eta finantza produkzioan elementu kritikoa izan, egungo kreditu gehiena estraktiboa da, ez produktiboa. Ondorioz, alde batetik, inbertsio zuzena (kapital eraketa) eta, beste aldetik, espekulazioa bereizi behar dira. Espekulazioa jadanik existitzen diren jabegoan eta finantza-aktiboetan mugitzen da, kapital irabaziak lortzeko helburuarekin.

Erosketa-ahalmenari buruzko ohiko teoriaren arabera, truke-tasek ondasun-prezioak islatzera jotzen dute. Gaur egun, herrialde gehienetan, ordainketa-balantzak atzerritar inbertsioek menperatzen dituzte, hots, akzioetan, bonoetan eta higiezin errealean egindako inbertsioek. Hortaz, ondorioz, truke-tasen analisiak interes-tasak, atzerritar maileguak, eta higiezin errealerako, akzioetarako eta bonoetarako aktibo-prezioko inflazioaren nazioarteko tasak kontuan hartu behar dira.

Fenomeno berriak azaldu dira. 1980tik kredituen erraztasunak bono-merkatuko eta aktibo-merkatuko burbuilak ekarri dituzte, eta, segituan, higiezin errealeko burbuila globala. Finantzializazio globalak ohiko printzipioak hankaz gora jarri ditu. Ondasun-prezioko inflazioak inportazioetarako eta esportazioetarako lehiakortasuna gutxitzen du.

Ekonomiak gero eta finantzializatuagoak bilakatu diren heinean, errentaren handitzeak, jabegoak eta zor-kargek alokairu-abantailak berdintzera jo dituzte. Hortaz, nazioen arteko ondasun-prezioei eta lehiakortasun abantailei buruzko zor- eta jabegoko teoria berri bat beharrezkoa da, kostu ez produktibo guztiak kontuan hartzeko, zeintzuek prezioetan eta errenta nazionalean gero eta elementu garrantzitsuagoak eta eragingarriagoak diren.

Teknologia materiala muga nazionalen gainetik nahiko unibertsala den bitartean, zorra, finantza, zergak eta jabego-legeak ezaugarri instituzionalak dira, baita nazionalak ere. Nazio batetik bestera aldatzen dira. Ondorioztatzen da ezen nazioarteko ekonomia-zientziak begiratu behar dio gobernuaren politikak prezioei nola moldatzen dien.

Produkzio-funtzioetan eta lan-indarraren kostuetan oinarritutako ohiko merkataritza-teorien mundu simetrikoa ordezkatzeko, mundu asimetriko batek finantzaren eta zorraren analisi instituzional berri bat eskatzen du.

Izan ere, finantzaren eta jabegoaren gune instituzionalak exogenotzat harturik, aberastasuna eta oparotasuna gero eta mailegatze gehiagorekin lotu da, aktiboetan inbertitzeko, aktibo horien prezioak interes-tasak baino arinago haziz.

Ondorioz, nonahi zorren eta oso finantzializatutako prezio altxatzeen lasterketa gauzatu da, Adam Smith-en nazioen aberastasunaren kontzeptua pikutara bidaliz. Bide horretatik, ekonomiak hartzekodunen eta zordunen artean polarizatu dira, finantzializazioaren maila handituz joan den heinean.

Aipatu dugunez, zor eta jabego globala esponentzialki handitzen da, ordainketa-interesak aurrezkiei metatzen zaizkien eran, eta jadanik existitzen den jabegoaren kontra mailegu berri gisa birziklatuak diren arabera (eta ez produkzio-medio berrien inbertsioetan). Era horretan, interes-kargak eta errenta ekonomikoak ekonomiatik erretiratzen dira eta ondasun eta zerbitzuetarako merkatuak murrizten dira.

Ekonomien finantzializatzeak, aurreztaileen eta zordunen polarizatzeak, produkzio- eta kontsumo-ekonomia zorpetzeago bilakatzeak, horiek guztiok nazioarteko ekonomiari buruzko teoria berri bat eskatzen dute; bestela, jai.